اگر حتی یكی از اعضای خانواده هم دچار وسواس باشد یا بقیه تحت تاثیر او در فشار هستند یا این كه او تحت انتقادهای بقیه آزار میبیند. اگر حتی یكی از اعضای خانواده هم دچار وسواس باشد یا بقیه تحت تاثیر او در فشار هستند یا این كه او تحت انتقادهای بقیه آزار میبیند. در واقع وسواس از اختلالات اضطرابی است كه شكلهای مختلفی هم دارد. این بیماری پیچیده و آزاردهنده است و شخص را مجبور میكند تا رفتاری برخلاف میل و اراده انجام دهد و با آن كه میداند افكار و رفتارش بیهوده است ولی خود را در رهایی از آن ناتوان میبیند. وسواس گاهی از دوران كودكی شروع میشود، ولی نمونههای آن را در تمام گروههای سنی میتوان مشاهده كرد. انواع وسواس شامل وسواس فكری و وسواس عملی است. در وسواس فكری افكار و تصاویر ذهنی كه خارج از كنترل هستند و فرد را تحت تاثیر قرار میدهند، موجب ناراحتی او میشوند. وسواس عملی نیز شامل اعمالی اجباری هستند كه بیمار بارها و برطبق نظم خاصی برای از بین بردن افكار وسواسی خود انجام میدهد. این كارها جنبه منطقی ندارند و كاملا بیهوده به نظر میرسند. علائم مشخص و عمومی وسواس شامل ترس، اجبار و لزوم، احساس ناتوانی، دقت و نظم افراطی، پرخاشگری، وارسی كردن، تكرار و رفتار خرافاتی است. برای مثال فرد وسواسی همواره میترسد كه دچار حادثه ناگوار شود. مثلا میگوید اگر از خیابان عبور كنم، تصادف خواهم كرد. همچنین فرد در خود احساس الزام به انجام عملی دارد و ناچار است اعمال و رفتاری را به صورت اجباری انجام دهد؛ به طوری كه با وجود آگاهی از بیماریاش خود را مجبور به انجام رفتارهای تكراری میداند. بیمار در مواجهه با مشكلات، احساس ناتوانی و درماندگی میكند و قادر به كنترل آن نیست. افراد وسواسی در تكرار رفتارهای وسواسگونه دقیقاً از نظم و ترتیب خاصی پیروی میكنند كه موجب آزار اعضای خانواده میشود. این بیماران گاهی برای انجام رفتارهای وسواسی دست به كارهایی میزنند كه با پرخاشگری و عصبانیت و حتی خودآزاری همراه است.بعلاوه شخص وسواسی وقتی كاری میكند از انجام آن اطمینان ندارد. فرد عملی را بارها انجام میدهد، مثلا دست خود را بارها و بارها میشوید تا شاید آرام بگیرد. جالب است بدانید كه ابتلا به وسواس تا حدود 50 درصد زمینه ژنتیكی دارد و حدود 2 تا 3 درصد مردم جهان به این بیماری مبتلا هستند. به گفته پزشكان،وسواس را در اقوام درجه یك و دو میتوان یافت. علاوه بر این، نسبت جنسیتی در مبتلا شدن به وسواس در زن و مرد تقریبا برابر است. علت وسواس شكلگیری وسواس ریشه در عوامل مختلفی دارد، میتواند مربوط به حوزه بیولوژیك یا زیستشناختی باشد كه معمولا توسط ژنها از والدین منتقل میشود. مسائل روانشناختی و اتفاقات روانی مانند مشكلات خانوادگی و همچنین حوزه مسائل اجتماعی كه شامل اتفاقات اجتماعی تاثیرگذار بر فرد است نیز میتوانند از عوامل ابتلا به این بیماری محسوب شوند. دكتر امید رضایی، متخصص اعصاب و روان و عضو هیات علمی دانشگاه علوم بهزیستی و توانبخشی با بیان این كه وسواس یكی از بیماریهای اعصاب و روان است كه تا مدتها توسط خود فرد و خانواده وی تحمل شده و در نهایت برای درمان به پزشك مراجعه میشود، میگوید: حدود نیمی از افراد مبتلا ابتدا به پزشكانی غیر از روانپزشك مراجعه كرده و سپس به مراكز روانپزشكی ارجاع داده میشوند. دكتر رضایی، شستشوی مكرر، چك كردن و تردید داشتن را از علائم وسواس میداند و به ایسنا میگوید: در وسواس ذهنی، یك فكر مزاحم در ذهن فرد مبتلا شكل گرفته و به دنبال آن فرد به طور مكرر به انجام اعمالی در این زمینه اقدام كرده تا آنجا كه آن فكر مزاحم به یك رفتار تكراری و ناراحتكننده تبدیل میشود. به عنوان مثال فرد در ذهن خود میپندارد كه اتفاق ناگواری در پیش است؛ پس از گذشت مدتی به این نتیجه میرسد كه انجام رفتاری منجر به كاهش این ناراحتی و رفع خطر میشود؛ در این مرحله وسواس رفتاری به دنبال وسواس ذهنی شكل میگیرد كه گاهی ممكن است فرد با رغبت به انجام آن اقدام كند؛ این در حالی است كه بسیاری از مواقع به انجام آن تمایل ندارد، اما اختلال وسواس وی را ملزم به انجام آن عمل میكند. او با بیان این كه وسواس ممكن است ریشه در اتفاقات خانوادگی داشته باشد، اظهار میكند: خانواده هم میتواند باعث ایجاد وسواس شده و هم میتواند از آن تاثیر گرفته، متشنج شده و به اختلال عملكرد دچار شود. بنابراین برای درمان وسواس و رفع آسیبهای ناشی از آن باید علت ایجادكننده آن از بین برود. اختلال وسواسی- اجباری (OCD) ، یک اختلال اضطرابی ست و خصیصهی اصلی آن، وجود وسواسها یا اجبارهای مکرر و شدید است که رنج و عذاب قابل ملاحظهای را برای فرد بهبار میآورد. وسواس سبب اتلاف وقت ، کاهش توان فرد ، احساس خستگی ، اختلال در روند طبیعی زندگی ، شغلی ، فعالیتهای معمول اجتماعی و روابط فردی میشود. افراد دچار وسواس، نمیتوانند بهطور طبیعی با مردم ارتباط عاطفی داشته باشند و برای برقراری ارتباط با دیگران، یک سلسلهقواعد و قوانین خاص ایجاد میکنند. این افراد، از تصمیم آنی و لحظهای، احساس، افکار و اعمال حسابنشده هراس دارند. وسواس با ترس (فوبیا) و اضطراب همراه است. شک و تردید در وسواس وجود دارد؛ تا آنجا که ممکن است فرد نتواند تصمیم بگیرد و یا کاری انجام دهد. بیمار مبتلا به وسواس، از غیرمنطقیبودن وسواساش آگاهی دارد و وسواس را ناهمنوا با خود (ایگو) مییابد و درواقع، آن را یک رفتار ناخواسته میداند. فرد دچار وسواس معمولاً تمایل عمیقی درخود برای مقاومت در برابر افکار یا اعمال وسواسی میبیند اما بعضی از این بیماران، مقاومت چندانی از خود نشان نمیدهند. گاهیاوقات، وسواس نزد بیمار اهمیت مییابد؛ برای نمونه حتی اگر شغلاش را بهخاطر وقتیکه صرف شستوشو میکند، از دست بدهد، بر این اعتقاد خود که شستوشوی اجبارگونهاش اخلاقاً صحیح است، پایمیفشرد. وسواس دو نوع است : 1) وسواس فکری: یعنی فکر، احساس یا اندیشهی مزاحم و تکراری (عودکننده) که ناخواسته به ذهن میآید. 2) وسواس عملی : یعنی عمل (رفتار) تکراری که فرد مجبور به انجام آن است؛ بهطوریکه فرد میترسد اگر آن عمل (رفتار) را انجام ندهد، عواقب هولناکی نصیباش شود. وسواس عملی، اعمالیست که فرد در انجام آنها احساس اجبار و فشار میکند. وسواس عملی، تلاشی برای کاستن اضطراب است اما همیشه به کمشدن اضطراب منجر نمیشود، بلکه ممکن است اضطراب فرقی نکرده باشد یا حتی بیشتر شده باشد. مبتلایان به وسواس فکری، معمولاً در ادای جملات و کلمات، مکث و تأمل و تردید میکنند و به تصحیح آنها میپردازند. مبتلایان اضطراب، خود را با افکار تکراری کنترل میکنند. در بیشتر بیماران مبتلا به وسواس، بین شدت تمایل تکرار فکر و عمل از یکطرف و بیاهمیت بودن آن فکر و عمل از طرفی دیگر، عدم تناسب وجود دارد. تحقیقات نشانمیدهد بیماران مبتلا به وسواس، بیشتر متعلق به خانوادههایی هستند که پدر و مادرهای سختگیر، کمالطلب، خرافی ، دقیق در جزئیات امور و بیتحمل در برابر بینظمی و سروصدا دارند. این والدین اغلب آرمانهای بسیار صعبالوصولی را برای کودکان خود درنظر میگیرند و یا عقاید خود را بدون آنکه ببینند آیا کودک آمادگی یا استطاعت جسمی و روانی قبول آنها را دارد یا نه، به او با فشار تحمیل میکنند؛ برای نمونه تأکیدهای فراوان زودرس و نامتناسب با سن کودک در رابطه با نظافت، از اینقبیل است. وسواس، اشکال مختلفی دارد: وسواس آلودگی ، وسواس تردید ، وسواس تقارن ، وسواس فکری اعمال پرخاشگرانه یا جنسی ، ترس از احتمال وقوع اتفاقی وحشتناک مانند آتشسوزی ، مرگ یا بیماری فرد موردعلاقهی خود، نظم و ترتیب ، صرفهجویی اجبارگونه ، کندن اجبارگونهی مو ، ناخنجوی ، اعتقاد به اعداد سعد و نحس ، افکار یا تصاویر یا تکانههای جنسی ممنوع یا انحرافی ، دستشستن زیاد ، حمامکردن زیاد ، مسواکزدن زیاد که موجب ضایعات لثه میشو د، به سر و وضع خود رسیدن بهصورت افراطی ، اعمال تکراری مانند داخل و خارج شدن مکرر از در یا نشستن و برخاستن مکرر یا شستن مکرر بخشی از بدن یا شانهکردن مکرر مو، وارسی درب منزل یا ماشین و قفل و اجاق یا ترمز ماشین، انجام اقداماتی برای پیشگیری از صدمهرسیدن به خود یا دیگران؛ مانند آویختن لباسها به ترتیبی خاص، داشتن الگویی خاص برای پوشیدن لباس، انجام شمارش برای محافظت از خود در مقابل ترس؛ برای نمونه وقتی از پله پایین میرود، 3بار جملهای را تکرار میکند و اگر در شمارش، مانعی بهوجود آید، شمارش را از نو شروع میکند. کندی در کار؛ برای نمونه فرد ساعتها وقت خود را صرف کارهای ساده همچون لباسپوشیدن یا غذاخوردن میکند و یا ایجاد اگزما و ترکخوردگی پوست در اثر شستوشوی زیاد. «وسواس آلودگی»: شایعترین نوع وسواس است که معنی آن، شستوشو یا اجتناب اجبارگونه از شیئی که فرد گمانمیکند آلوده است، میباشد. بیمار ممکن است دستهایش را به افراط بشوید، بساید و بخراشد یا از ترس میکروب، قادر به ترک خانهاش نباشد. این افراد معتقدند که آلودگی با کوچکترین تماس از شیئی به شیء دیگر و از فردی به فرد دیگر منتقل میشود. «وسواس تردید» : دومین نوع شایع است؛ برای نمونه فرد میترسد اجاق را خاموش یا در را قفل نکرده باشد؛ بنابراین چندبار کنترل میکند که اجاق را خاموش کرده و یا در را بسته است یا نه. این افراد بهخاطر فراموشکردن چیزی، احساس گناه میکنند. «وسواس تقارن» : نیز شایع است که معنای آن، لزوم رعایت تقارن یا دقت است. بیمار، ساعتها وقت لازم دارد تا یک وعده غذا بخورد یا صورتش را اصلاح کند. «اختلال وسواسی- اجباری»: میتواند در نوجوانی، کودکی و حتی در 2سالگی هم شروع شود اما میانگین سن شروع آن، حدود 20سالگیست. در بزرگسالان، احتمال ابتلای زن و مرد یکسان است اما نوجوانان پسر، بیشتر از دخترها دچار این اختلال میشوند. افراد مجرد نیز بیشتر از متأهلان به این اختلال دچار میشوند. ابتلا به سایر اختلالهای روانی در بیماران مبتلا به اختلال وسواسی- اجباری، شایع است؛ مانند افسردگی، جمعیتهراسی، اختلال اضطرابی، اختلالات شخصیتی، فوبیا، اختلال پانیک (اختلال هول) و اختلالات غذاخوردن. سابقهی تیک در بعضی از این بیماران وجود دارد. اختلال وسواسی-اجباری، مؤلفهی وراثتی قابل توجهی دارد. 35درصد از بستگان درجه اول این بیماران، خود به همین اختلال مبتلا هستند. در بیماران متأهل، میزان اختلافات زناشویی، بیش از حدمعمول است. در بیشتر بیماران دچار اختلال وسواسی-اجباری، علائم بهطور ناگهانی شروع میشود و بیشتر علائم پس از واقعهی پرفشاری چون حاملگی، مشکل جنسی یا مرگ یکی از بستگان بروز میکند. از آنجا که خیلی از این بیماران میکوشند تا علائم خود را از دیگران پنهان کنند، بیشتر آنان با 5 تا10سال تأخیر به پزشک مراجعه میکنند. «اختلال وسواسی-اجباری» معمولاً سیری درازمدت اما متغیر دارد و در بعضی از بیماران بهصورت نوسانیست و در برخی دیگر بهصورت ثابت. «وسواسهای خرافی» : بر ترس از مرگ متمرکزند و افراد مبتلا، چیزهای خاصی را با بدشانسی مرتبط میدانند و از فعالیتها و مکانهای خاصی که گمان میکنند موجب بدشانسی میشوند، اجتناب میکنند؛ نمونهی آن، فردیست که نمیتوانست لباسهایی را که هنگام حضور در مراسم تشییعجنازه پوشیده بود، بر تن کند. راههای درمان وسواس: «رفتاردرمانی» و «دارودرمانی»، علائم را کاهش میدهند. «خانوادهدرمانی» و «گروهدرمانی» نیز مفید هستند.
پاسخ : امان از وسواس خساست يک نوع رفتار وسواسي است وسواس، يک اختلال روان پزشکي است که بيشتر در دهه هاي سوم و چهارم زندگي خود را نشان مي دهد. اين اختلال، بيماري نسبتا شايعي است که شيوع آن در زنان بيشتر از مردان است و در کل دوره زندگي از دوران کودکي تا سالمندي امکان بروز دارد. به گفته متخصصان دوران خاموش اين بيماري ۳ تا۴ سال پيش از ظاهرشدن علايم بيماري آغاز مي شود. متاسفانه با اين که درباره وسواس اطلاع رساني زيادي شده است، هنوز افرادي هستند که اعمال و رفتار يک فرد وسواسي را عمدي يا آگاهانه تلقي مي کنند و مي پندارند که فرد درانتخاب اعمال خود دست دارد. اين درحالي است که وسواس عملي يا فکري در مراحلي که به اختلال جدي منتهي شود، در کنترل فرد نيست و او نمي تواند کنترلي روي اعمال خود داشته باشد.درباره علل بروز وسواس که شامل علل روان شناختي ، زيست شناختي و جامعه شناختي مي شود مباحث متعددي مطرح شده است اما در اين مطلب قصد ما اين است که به يکي از انواع وسواس، وسواس جبري- عملي و ارتباط آن با خساست بپردازيم. براي بررسي اين موضوع به سراغ مهدي آزاد کارشناس ارشد روان شناسي باليني رفتيم. به گفته آزاد اختلال وسواس از اين رو اهميت دارد که ابعاد شخصيتي، اجتماعي و خانوادگي فرد را تحت تاثير قرار مي دهد و مي تواند تهديد کننده شاکله شخصيت وي و جايگاه او در اجتماع قلمداد شود. جدا از پيامدهاي روحي و رواني که وسواس به دنبال خود دارد، فرد در بسياري از ابعاد زندگي خود دچار تغيير رفتار مي شود به عنوان مثال افرادي که دچار وسواس جبري- عملي هستند، پس از مدتي ممکن است دچار وسواس در شمردن پول هاي خود شوند و يا نسبت به دخل و خرج منزل حساسيت بيش از حدي به خرج دهند. فرد بيشتر اوقات بيکاري خود را صرف رتق و فتق امور مالي مي کند، در حالي که درآمدش مثل گذشته است و افزايش درآمد چشمگيري نداشته است. گاه برخي افراد در چنين شرايطي دست به جمع آوري بعضي اشياي قديمي و عتيقه مي زنند و نسبت به آن ها حساسيت بيش از اندازه اي به خرج مي دهند. اگر نتوانند کارهاي مالي را مطابق وقتي که در نظر گرفته اند انجام دهند، دچار استرس فوق العاده شديدي مي شوند که خواب و خوراک را از آن ها مي گيرد. اين رفتارها به شکل تدريجي و نامحسوس فرد را به سوي شخصيت تازه شکل گرفته اي که «خساست» صفت بارز اوست، سوق مي دهد. «خست» و يا کم خرج کردن يا گردآوردن پول در حد افراطي تحت عنوان «عقده هارپاگون» هم شناخته شده است. هارپاگون قهرمان نمايشنامه «خسيس» نوشته «مولير» است که نمونه مثال زدني از يک فرد خسيس را به تصوير مي کشد. چنين فردي نه فقط در کم هزينه کردن و جمع آوري پول افراط مي کند بلکه در دورريختن ظروف و وسايل غيرقابل استفاده مقاومت شديدي دارد و هرگز حاضر نيست برخي اشيا را دور بريزد. در طول زمان فرد در سطح بسيار پاييني زندگي مي کند و معتقد است فقط بايد به اندازه اي خرج کند که نياز دارد و چون نيازهاي اوليه اش با مبلغ کمي برآورده مي شود، پس نيازي به هزينه کردن پول بيشتر وجود ندارد. آزاد درباره ديگر ويژگي هاي افراد خسيس به نمونه هاي آن در ادبيات جهان اشاره مي کند و مي گويد: يکي از شخصيت هاي خسيس و بي عاطفه که مثال بارز اين دسته از شخصيت هاست، اسکروچ است که همه ما آن را به خاطر داريم. وي فردي پول دوست و بي عاطفه است که فقط به پول فکر مي کند و ويژگي هاي شخصيتي اش از او يک فرد غير قابل تحمل ساخته است. درگذشته او مي بينيم که پدرش او را در يک مدرسه شبانه روزي رها مي کند و هرگز طعم محبت و مهرباني را در خانواده خود نچشيد. او به هنگام تولد مادرش را از دست داد و به همين دليل همواره متهم مرگ مادر شناخته مي شد. پدرش به دليل مسائل مالي مدتي در زندان بود و به اين ترتيب ترس از بي پولي تمام وجود اسکروچ را در برگرفت. در انتها او تحول پيدا مي کند. گذشته و نشانه هاي توصيفي مربوط به شخصيت اسکروچ کاملا با دانش روان شناسي مطابقت دارد و سير تحولش به سمت خساست و سپس دست کشيدن او از اين صفت را به خوبي نمايش مي دهد. اين کارشناس ارشد روان شناس باليني با بيان اين که بيشتر علايم وسواس خساست زيرگروه شاخه نظم و وارسي شديد و افراطي قرار مي گيرد، توضيح مي دهد: اين گونه افراد عادت دارند بارها و بارها حساب بانکي خود را کنترل يا پس اندازهاي خود را محاسبه کنند بسيار منظم هستند و همواره خواستار نظم شديدي در زندگي خود هستند. بايد توجه داشت نظم معمول و متداول مثبت است اما نظم افراطي و شديد که نه فقط مايه آزار فرد مي شود بلکه ديگران را اذيت مي کند، مردود است. بسياري از افرادي که وسواس جبري - عملي دارند اگر نتوانند نظم موردنظر خود را در محيط پياده کنند به شدت برآشفته و خشمگين و گاه افسرده و ناراحت مي شوند و نمي توانند تحت هيچ شرايطي وضع موجود را بپذيرند. شکي نيست که اين دسته از افراد از خودخواهي مطلق نيز رنج مي برند. به نوشته سايت وب ام دي کارشناسان مي گويند چنانچه خودخواهي فرد به حدي برسد که زندگي اطرافيان را تحت الشعاع قرار دهد و اثر منفي روي ديگران بگذارد، بايد گفت فرد دچار وسواس عملي- جبري مرتبط با خساست شده است. درمان بسياري از اين بيماران کار دشواري است اما روان درماني مي تواند بسيار کمک کننده باشد. امروزه علم روان شناسي ثابت مي کند که داشتن پول نمي تواند به احساس رضايت و خوشبختي بيشتر در افراد بينجامد. بلکه اين خرج کردن پول در راه مثبت و خدمت به همنوعان به سلامت روان افراد کمک مي کند. بنابراين پايه اصلي درمان، تاکيد بر روي فوايد هزينه کردن، ضمن تلاش براي برطرف کردن پيامدهاي ديگر اختلال مانند افسردگي است. محققان به منظور اثبات اين نظريه که پول خرج کردن احساس رضايت و شادي مي آورد، به گروهي از شرکت کنندگان در يک آزمايش در آغاز يک روز ۲۰دلار دادند و از آنها خواستند اين پول را تا ۵بعدازظهر خرج کنند. دسته اي از شرکت کنندگان که گروه اول را تشکيل مي دادند فقط لوازمي را که نياز داشتند، خريدند اما گروه دوم ترجيح دادند از پول براي خوشحال کردن ديگران استفاده کنند. نتيجه آزمايش نشان داد گروه دوم رضايت بيشتري از روزي که با ۲۰دلار آغاز کرده بودند، داشتند. اين درحالي است که افراد مبتلا به وسواس جبري- عملي به علت وسواس افراطي در خريد هم خود و هم ديگران را از پولي که در اختيار دارند بي نصيب مي گذارند و از احساس رضايتمندي و شادماني در زندگي محروم هستند. نکته اين جاست که اين ويژگي فقط در افراد با توانمندي مالي بالا مشاهده نمي شود بلکه ممکن است در افرادي با درآمد متوسط نيز گزارش شود. در بيماران وسواسي که مبتلا به افسردگي شده اند تغييرات شيميايي خاصي در بدن اتفاق مي افتد که نيازمند درمان جدي است. اما انواع و اقسام درمان ها در زمينه اختلال وسواس جبري شامل روان درماني فردي، روان درماني گروهي، روانکاوي و درمان هاي دارويي است در مواردي مهم ترين و موثرترين درمان، درمان دارويي است که نيازمند صبر و حوصله و بردباري و مهرباني درمانگر و همکاري جدي بيمار و خانواده بيمار است. افسردگي واضطراب ازشايعترين اختلالات روان پزشکي دبير انجمن روان پزشکان ايران با اشاره به اين که حدود 25 درصد افراد هر جامعه به انواع اختلالات روان پزشکي مبتلا هستند، گفت: کمتر از 10 درصد اين افراد براي درمان خود اقدام ميکنند. دکتر پرويز مظاهري در گفت وگو با ايسنا، افزود: بهداشت رواني، علمي است براي بهتر زيستن، رفاه اجتماعي و براي اين که انسانها بتوانند مشکلات زندگي خود را پشت سر بگذارند و اجازه ندهند سختيهاي زندگي به آن ها فشار بياورد. وي اضافه کرد: جسم و روان ارتباط تنگاتنگي با يکديگر دارد و ما نميتوانيم جسم و روان را جداي از يکديگر تلقي کنيم. سلامت جسمي، رواني و اجتماعي بنا به تعريف سازمان بهداشت جهاني، از ارکان سلامت است و صرفا بيمار نبودن به معناي سلامت نيست. دبير انجمن روان پزشکي ايران، در ادامه به ارائه آماري از ميزان شيوع اختلالات رواني در کشور پرداخت و گفت: حدود 20 تا 25 درصد افراد هر جامعه به انواع اختلالات روان پزشکي مبتلا هستند. از يک سردرد عصبي گرفته تا اضطراب، افسردگي، وسواس، شيزوفرني، اختلالات شخصيت، عقب ماندگي ذهني و... همگي در مجموع حدود يک چهارم افراد هر جامعه را درگير ميکند.