پاسخ : برگزیده ای از خطبه های نهج البلاغه - خطبه شماره 20 سخني در بيداري غفلت زدگان شمايان، شمايان را ميگويم اي بيخبران اگر ببينيد آنچه را گذشتگانتان ديدند، بيتابي و زاري كنيد و بترسيد، آنگاه بشنويد و به فرمان آييد. امّا سوگمندانه ديدگانتان از آن همه حقايقي كه آنها ديدهاند نابيناست، و چه زود پردهها كنار رود. شما ميتوانيد ببينيد البتّه اگر ديدگانتان را باز كنيد، و بشنويد اگر گوشهاتان را سبك سازيد، و به راه آييد اگر راه پذير باشيد. براستي گويم كه عبرت مايهها، بيپرده در اختيارتان، و زمينههاي باز داري شما از آنچه بايد باز ايستيد پيش رويتان است. اينك شما هستيد كه بايد پيام الهي را بنيوشيد، كه پس از فرشتگان، تنها انسان پيامآور خداست.
پاسخ : برگزیده ای از خطبه های نهج البلاغه - خطبه شماره 22 فتنه پيمان شكنان هان بهوش باشيد شيطان دار و دستهاش را فرا خوانده و نيروهاي خود را آمادهباش داده است تا دوباره ستم به جايگاه نخستش بازگردد و باطل بر كرسي نشيند. به خدا ناشايستي از من نديدند تا بر من بتازند، و با من منصفانه برخورد نكردند. آنان در جستجوي حقّي هستند كه خود آن را وانهادهاند، و از خوني خونخواهي ميكنند كه خود آن را ريختهاند. پس اگر در اين ماجرا من با آنان بودم، آنان نيز شريك جرمند، و اگر به تنهايي دست بدين كار زدند، پس همه گناه به گردن آنهاست و خود بزرگترين مجرم و محكومند. براستي از پستاني شير ميخواهند كه خشكيده است، و در صدد زنده كردن بدعتي هستند كه براي هميشه مرده است. وه كه چه دعوتگر شكست خوردهاي آنها كيستند و چه ميخواهند من به خدا واگذاردهام و بدانچه او حكم كند و بخواهد، راضيم. من تصميم خود را گرفتهام، اگر آنان به فرمان نيايند، تيزي شمشير را بديشان ميبخشم و اين است داروي شفابخش باطل گرايي، و ياريگر حقّ الهي. شگفتا كه مرا به مبارزه و پايداري فرا ميخوانند بايد بر اينان گريست. من مرد جنگم و مرد جنگ به جنگ تهديد نشود، و ضرب شمشير براي او ترسآور نيست. من به كشتي يقين برنشستهام كه خداوند ناخداي آن است، و در دينم شبههاي ندارم.
پاسخ : برگزیده ای از خطبه های نهج البلاغه - خطبه شماره 23 چشم تنگ و حسود مباشيد پس از ستايش پروردگار و درود بر پيامبر: بيترديد روزي هركس چون دانههاي باران از آسمان به زمين فرو ريزد و هر جانداري سهم خويش را، چه كم يا زياد، از آن برگيرد. پس هرگاه يكي از شمايان در تبار يا مال يا عمر برادرش فزوني ديد، نبايد موجب شرّ و فساد او شود، كه مرد مسلمان تا آنگاه كه طشت رسواييش از بام نيفتاده و بد آوازگيش دهان به دهان نگشته است، چونان قمارباز برندهاي است كه غنيمت و ثروت را با اوّلين پيروزي انتظار كشد و نيز خسارتها را جبران كند. و اين چنين است مسلمان دست پاك كه همواره از خداوند يكي از دو نيكي را انتظار كشد: يا پاكي و آلوده نشدن به حرام و استقامت در اين راه، كه آنچه نزد خداست براي او نيكوتر است و يا روزي الهي كه او را در اهل و مال فراخي و وسعت باشد، و دين و شخصيّت او هم محفوظ مانَد. مال و فرزند، مزرعه دنياست و عمل صالح، مزرعه آخرت، و گاهي خداوند براي بعضي هر دو را فراهم آورَد. پس، از نافرماني خداوند كه هشدارتان داده است دوري كنيد و از او بهراسيد آنچنان كه هرگز گناه نكنيد، نه آنكه عذر گناه آوريد. براي خدا كار كنيد و از ريا و تظاهر بپرهيزيد چه، آن كه براي غير خدا كار كند خدا او را به همان كس واگذارَد. از خداوند مقامات شهيدان، و زندگي نيكبختان، و همنشيني و همراهي پيامبران را خواستاريم. اي مردم، هيچ كس هر چند توانگر باشد، از خويشان خويش و حمايت و دفاع آنان با دست يا زبان بينياز نيست، و آنان بيش از هر كس هواي او را دارند و پشتيبان و غم خوار و ياور اويند و آنگاه كه مشكلي براي او پيش آيد مهربانتريناند. آري، نام نيك و ذكر خير آدمي در بين مردم كه خدا براي او قرار ميدهد، از مالي كه به ارث ميگذارد، بهتر است. بخش ديگري از اين خطبه بهوش باشيد هيچ كدامتان هرگز خويشان نيازمند را از ياد نبرَد تا مشكل او را حل كند با سرمايهاي كه اگر نگه دارد و امساك كند، بركت نيابد و اگر ببخشد، كاستي نبيند. و آن كس كه دست مساعدت از خويشان خود ببُرَد، آنان تنها يك نفر را از دست دادهاند در حالي كه او افراد زيادي را از خود رانده است. و كسي كه درِ خانهاش به روي خويشان باز باشد، مشمول مودّت دائمي آنان خواهد بود. سيّد رضي گويد: «غَفِيرَ» به معناي زياد و كثير است و به جاي «الجمع الكثير» گويند «الجم الغفير» يا «الجمّاء الغفير». در روايت ديگري به جاي «غفيرْ»، «عفوْ» آمده است كه «عفوْ» هر چيز خوب و دستچين را گويند، مثل: «اكلت عفوْ الطّعام» يعني طعام خوب را خوردم. چه زيباست معنايي كه امام (ع) از جمله «آن كس كه دست مساعدت را از خويشان خود ببرد...» اراده فرموده است. زيرا آن كس كه خيرش را از بستگانش دريغ كند تنها آنان يك دست خير را از دست ميدهند، امّا آنگاه كه او نياز به ياري آنها پيدا كند و از آنان بخواهد تا كمكش كنند، از ياري او دست بردارند و از پاسخ گفتن به نداي او خودداري ورزند در نتيجه، از همكاري دستهاي زياد و قيام و ياري گامهاي بيشمار محروم خواهد شد.
پاسخ : برگزیده ای از خطبه های نهج البلاغه - خطبه 25 نفرين بر خيانت پيشگان اخبار پي در پي ميرسيد كه لشكريان معاويه بر شهرها چيره شدهاند. دو كارگزار امام در يمن («عبيداللّه بن عبّاس» و «سعيد بن نمران») پس از غلبه «بُسر بن ارطاْ» بر آنجا، به حضور رسيدند. آن حضرت بر فراز منبر شد و از كوتاهي اصحابش در جهاد و مخالفت آنان با نظر حضرتش اظهار دلتنگي نمود و فرمود: تنها حكومت كوفه در دستم مانده است كه در آن فرمان ميرانم، آن هم مركز همه فتنههاست. و آنگاه از قول شاعر مثال آورد: «اي عمرو، به جان پدرت سوگند كه چربي كمي در ته ظرف برايم مانده است.» سپس فرمود: به من خبر رسيده كه بُسر بن أَرطاْة بر يمن دست يافته است. به خدا سوگند، ميبينم كه آنان با هماهنگي و وحدت كلمه بر شما غالب آيند با اينكه بر باطلاند، و شمايان در راه حقّتان پراكنده و پريشانيد. شما امام بر حقّ خود را نافرماني كنيد، و آنان از سردمدار غاصب و باطل خويش فرمان برند. آنان بر سر پيمان اميرشان باشند، و شمايان خيانت ورزيد. آنان در جامعه قانونمند، و شما فاسد و قانون شكن. تا آنجا كه اگر قدحي را به شما سپارم ترسم در آن خيانت كنيد و بند آن را بدزديد. پروردگارا، من اينان را به ستوه آوردم، و اينان نيز به ستوهم آوردند خستهشان كردم، و مرا خسته كردند. پس بهتر از ايشان را به من ارزاني دار، و بدترين را بر ايشان بگمار. پروردگارا، دلهاشان را - چون نمك در آب - متلاشي كن. به خدا سوگند، دوست ميداشتم به جاي انبوه شمايان تنها هزار سوار از قبيله «بني فراس بن غنم» داشتم، كه: «اگر يكي از آنان را فراخواني، سواركاراني چون ابر تابستان به سويت هجوم آرند». و سپس از منبر به زير آمد. شريف رضي گويد: كلمه «ارْمِي» جمع «رَمي» به معناي ابر است، و منظور از كلمه «الْحَمِيم» در اينجا فصل تابستان ميباشد، و علّت آنكه شاعر ابر تابستان را ذكر كرده آن است كه چون ابر تابستان باران ندارد سبكبار و سبكبال است، و ابر آنگاه سنگين و كُند است كه پر آب باشد، و اين بيشتر در زمستان است. البتّه نظر شاعر اين است كه سواركاران را به «سرعت» و «دادرسي» وصف و تعريف نمايد آنگاه كه بخوانندشان و از آنان دادخواهي شود، و نشانه آن هم جمله «هُنا لِكَ لَوْ دَعَوْتَ أَتَاكَ مِنْهُمْ» ميباشد.
پاسخ : برگزیده ای از خطبه های نهج البلاغه - خطبه شماره 26 در شبانگاه ظهور اسلام براستي خداوند، محمّد مصطفي را - درود خدا بر او و خاندانش - براي جهانيان بيدارگر و بيمدهنده برانگيخت و او را امين وحي خويش ساخت. و شما - اي گروه عرب - بر بدترين آيين و در نابسامانترين شرايط ميزيستيد: در ميان سنگلاخهاي ناهموار و مارهاي پرزهري كه از آوازها نَرَمند، گويي كرند. آب آلوده و ناگوار مينوشيديد، و غذاي نامناسب و غير بهداشتي ميخورديد، و خون يكديگر ميريختيد، و پيوند خويشاوندي را بريده بوديد. بتپرستي ميان شما رايج بود و گناهان داير. قسمتي ديگر از همين خطبه: صبر، زمينهساز قيام پس نيك انديشيدم و جوانب كار را از همه سو نگريستم، بدانجا رسيدم كه جز خاندانم هيچ كس ياورم نيست. پس نخواستم آنان را از دم تيغ اجل بگذرانم، لذا بر خليدن خار در چشم و خفقان گلوگير شدن استخوان صبر كردم و بر تلختر از شرنگ، شكيبايي نمودم. نيز بخش ديگري از آن صبر و مقاومت پيشه كنيد آري، «عمرو عاص» با «معاويه» بيعت نكرد تا بهاي آن را از او ستاند. پس فروشنده به سودي نرسيد و خريدار هم به خاطر خيانت در امانت زيان برد. اينك شمايان آماده نبرد شويد و ساز و برگ آن را فراهم آريد، كه آتش جنگ شعلهور گشته و زبانه كشيده است، و صبر و مقاومت پيشه كنيد كه بيش از هر چيز پيروزي آورد.
پاسخ : برگزیده ای از خطبه های نهج البلاغه - خطبه شماره 27 به بهشت جهاد در آييد امّا بعد، بيترديد جهاد دري است از درهاي بهشت كه خداوند به روي ويژگان از دوستانش برگشوده است. آري، جهاد لباس برازنده پاكدامني و پرهيزكاري، و زره امان بخش الهي، و سپر محكم اوست. آن كس كه از جهاد بگريزد خداوند تنپوش ذلّت بر او پوشانَد، و در طوفان فتنه و بلا سقوط كند، و در زير چكمه فلاكت خرد و زبون شود، و عقل خود را از دست دهد، و به كيفر فرار از جبهه، حق از او روي گردانَد، و سختي و مشقّت بر او فرود آيد، و عدالت از او روي بر تابد. آگاه باشيد كه من شب و روز، و آشكار و نهان شمايان را به نبرد با اينان فراخواندم و گفتم پيش از آنكه به جنگتان آيند به جنگشان رويد. به خدا سوگند، مردمي كه در خانههاشان نشينند تا دشمن به سراغشان آيد، قطعاً ذليل و خوار شوند. شما آن قدر امروز و فردا كرديد و به اين و آن پاس داديد تا سيل غارتگران، شما را درنورديد و شهرتان سقوط كرد. اينك لشكر معاويه به سركردگي مرد «غامدي» به «شهر انبار» درآمده و «حسّان بن حسّان» فرماندار مرا كشته و سپاهيان شما را از مرزها گريزانده است. به من خبر رسيده كه بعضي از لشكريان دشمن بر زنان مسلمان و ديگر زناني كه در پناه دولت اسلامند، هجوم برده و خلخال و دستبند و گردن بند و گوشواره آنان را به يغما بردهاند، و هيچ مردي ياور و مدافع آنها نبوده جز ناله و التماس آنان به دشمن. آنگاه غارتگران باد به غبغب افكنده و بيآنكه كشته و مجروحي بر جاي گذارند، باز گشتهاند. فرياد از اين سستي براستي مردن به از اين ماندن. اي شگفتا و شگفتا به خدا سوگند، همدستي و همداستاني لشكر معاويه بر باطلشان، و جدايي و ناهماهنگي شمايان از حقّتان، دل را ميميرانَد و لشكر اندوه را بر آدمي چيره ميسازد. رويتان سياه باد و اندوهتان پايدار كه آماج تيرهاي بلاييد از هر سو مورد تاخت و تازيد، امّا به پا نميخيزيد. بر شما حمله و هجوم آرند و اموالتان را به غارت برند، و شما دست بسته نشستهايد و دفاع نميكنيد. آنها با ظلم بر شما، خداي را نافرماني كنند، و شمايان با تن آسايي و ذلّتپذيري، بدان رضايت دهيد. وقتي شما را در تابستان فرمان جهاد دهم، گوييد گرما شديد است، مهلتي تا صولت گرما بشكند و اگر در زمستان فرمان دهم كه بر دشمن بتازيد، گوييد شدّت سرماست، فرصتي تا سورت سرما فرو افتد. شما اي تن پروران كه به بهانه گرما و سرما از جهاد ميگريزيد، پس در برابر شمشيرها چگونه خواهيد ايستاد اي مشابه مردان كه از مردانگي دوريد، و اي كودك فكران و حجله انديشان، دوست ميداشتم اصلًا شما را نميديدم و نميشناختم اين چه آشنايي است كه به خدا سوگند موجب پشيماني، و سرانجامِ آن اندوه است. خدا مرگتان دهد كه دلم را خون كرديد، و سينهام را از خشم آكنديد، و جرعههاي غم را يكي پس از ديگري به كامم ريختيد، و با نافرماني و كار شكنيتان انديشهام را تباه كرديد، تا آنجا كه قريش گفت: پسر ابو طالب دلير مرد است امّا از دانش نبرد بهره ندارد. خدا پدرشان را بيامرزد آيا كسي از من جنگاورتر، و در جبهه پرسابقهتر هست من هنوز بيست سال نداشتم كه پاي در جبهه گذاشتم تا امروز كه شصت سال را پشت سر نهادهام. امّا چه كنم، آن كه فرمانش را نبرند، انديشهاش را نيز از دست دهند.
پاسخ : برگزیده ای از خطبه های نهج البلاغه - خطبه شماره 28 بهوش باشيد كه اجل بيخبر آيد امّا بعد، بيترديد دنيا روي بر تافته و بانگ وداع سر داده است، و آخرت روي كرده و به ناگاه دررسد. بهوش باشيد كه امروز، روز آمادگي، و فردا هنگامه مسابقه و پيشتازي است و در اين پيشتازي سرنوشتساز، بهشت را به مسابقه گذاشتهاند، و دوزخ سرانجامِ واماندگان خواهد بود. راستي كسي نيست كه پيش از رسيدن اجل، از لغزشهايش توبه كند آيا كار گزاري نيست كه پيش از روز اندوه و افسوس، براي خود قدمي بردارد آگاه باشيد كه شمايان در غفلت آرزوها بسر ميبريد و مرگ در پشت آن كمين كرده است. پس آن كه در روزگار فرصت و پيش از رسيدن مرگ، دست به كار خير و اطاعت الهي شود، از آن سود برَد و مرگ بدو زياني نرسانَد، امّا آن كه در هنگامه فرصت، كوتاهي كند تا مرگ فرصتها را به كام خود برَد، خسارت بيند و مرگ او را زيان رسانَد. بهوش باشيد همان گونه كه در روزگار ترس و بلا خدمت و اطاعت كنيد، در هنگامه خوشي و رفاه نيز چنين باشيد. براستي نديدم سعادت و ارزشي چون بهشت را كه مشتاقان آن از غفلت به خواب روند، و نيز خطر و بلايي را همچون دوزخ نديدم كه فراريان از آن اين گونه آسوده بخوابند بهوش باشيد آن كه از حق سود نبرَد، از باطل زيان خواهد برد، و آن كه به راه مستقيم هدايت نشود، گمراهي او را به پستي و بدبختي كشانَد. آگاه باشيد كه شمايان به كوچ كردن و توشه برچيدن مأموريد. بيترديد از بزرگترين چيزي كه بر شما ميترسم، پيروي از خواهش نفس و آرزوي دراز است. در دنيا چنان از آن توشه برگيريد كه فرداي قيامت در امان بمانيد. شريف رضي گويد: اگر خطبهي باشد كه مردم را به زهد و پارسايي در دنيا كشانَد و به تلاش در راه آخرت وادارد، همين خطبه است و بس خطبهي كه پيوند آرزوهاي طلايي را قطع كند و شعله پندپذيري و بيرغبتي را بيفروزد. و از آن شگفتتر اين سخن «أَلا وَ اِنَّ الْيَوْمَ الْمِضْمار...» است كه در آن علاوه بر بلندي و زيبايي لفظ و عظمت مفهوم و محتوا و مثال درست و تشبيهي به هنجار، رازي شگفت و نكتهاي ظريف نهفته و آن «السَّبْقُ الْجَنُ و الْغاي النار» است كه «جايزه بهشت» و «سزاي دوزخ» را با دو لفظ گوناگون بيان فرموده است: كلمه «مسابقه» را در مورد «بهشت» به كار برده و براي دوزخ كه سرانجام تبهكاران و نافرمانان است، كلمه «غايت» (سرانجام) را آورده است. زيرا مسابقه به سوي هدفي مطلوب و مورد علاقه صورت ميگيرد كه اين با بهشت سازگار است ولي در مورد دوزخ چنين نيست. پس، از نظر معني و مناسبت، كلمه «مسابقه» براي دوزخ درست نيست بلكه از كلمه «سرانجام» استفاده شده كه مناسب آن است، زيرا پايان كار، گرچه به دلخواه نباشد، خواهناخواه خواهد آمد. در اين جمله زيبا و ادبي بينديش كه باطن آن شگفت، و ژرفاي آن پر معني و ظريف است، و كلمات امام - درود خدا بر او - اين چنين است. در بعضي از نسخهها كلمه «سُبقه» به ضمّه آمده است كه معناي آن جايزه در مسابقه است كه تقريباً نزديك با معناي قبلي است، زيرا جايزه را براي كار ناپسند ندهند بلكه به كار پسنديده دهند.
پاسخ : برگزیده ای از خطبه های نهج البلاغه - خطبه شماره 29 به دفاع از كيانتان پردازيد اي مردمِ بظاهر متّحد و هماهنگ، و از نظر آرأ و آرمان، پراكنده و ناهماهنگ لاف دليريتان گويي سنگهاي سخت را درهم شكند، امّا در عمل چندان سست و ضعيفايد كه دشمن را عليه شما بر انگيزد در نشستهاتان چنين و چنان گوييد و از رزمآوري خود دم زنيد امّا هنگامه كارزار، فرار را برقرار برگزينيد و كنج عافيت نشينيد. آري، آن كه شما را به ياري فراخوانَد هرگز به پيروزي نرسد، و آن كه خود را براي شما به خطر اندازد دلش آرام نگيرد. به عذر بدتر از گناه، تنبلي و تعلّل كنيد و دفاع از كيانتان را چون بدهكاري كه امروز و فردا كند، به تأخير اندازيد. براستي كه ذليلان در مقابل ستم نايستند و با ستمگر نستيزند، و اين ناموس الهي است كه تنها با جدّيت و اراده پولادين به حق توان رسيد. امّا امروز اگر شمايان از خانه و نواميستان دفاع نكنيد، ديگر برايتان چه ميمانَد تا از آن پاسداري كنيد و اگر امروز مرا ياري نكنيد، فردا به رهبري چه كسي بر دشمن ميتازيد به خدا سوگند، فريب خورده كسي است كه فريب شما را خورَد، و آن كه پندارد با شما در نبرد پيروز شود كسي را مانَد كه بخواهد با برگههاي پوچ برنده شود، و آن كه با نيروي شما بر دشمن بتازد چون كسي است كه با اسلحه بيتير شلّيك كند. من در موقعيّتي بسر ميبرم كه - به خدا سوگند - ديگر سخنتان را باور نكنم، و به ياريتان چشم ندوزم، و دشمن را با شما بيم ندهم. چه ميگوييد حرف حسابتان چيست داروي دردتان چيست لشكريان معاويه همچون شمايند، اين همه هراس چرا اين قدر جاهلانه و بيهوده سخن نگوييد، و ناپرهيزكار و غفلتزده مباشيد، و در غير حق طمع مورزيد.
پاسخ : برگزیده ای از خطبه های نهج البلاغه - خطبه شماره 30 درباره قتل عثمان نتيجه برتري جويي اگر فرمان قتل او را صادر كرده بودم قاتل او به حساب ميآمدم، و چنانچه ديگران را از كشتن او باز ميداشتم حتماً ياور او ميبودم. امّا بايد دانست آن كه او را ياري داده است نميتواند خود را بهتر از خواركننده او برشمارد، و آن كه او را خوار كرده است نتواند ياري كننده او را از خود برتر داند. ولي من آخرين سخن را در باره او ميگويم: او خود را برتر و بالاتر دانست و تافته جدا بافته پنداشت، و چه بد «ديد» و چه بد «برداشت» شما نيز در شورش عليه او تند رفتيد و از حد گذرانديد. و در هر صورت خداي را در باره هر دو گروه حكم و فرماني است كه انجام خواهد داد.
پاسخ : برگزیده ای از خطبه های نهج البلاغه - خطبه شماره 32 گلايه امام از پيمان شكنان و سست عنصران اي مردم، ما در روزگاري سخت و زماني نامراد و ناسپاس زندگي ميكنيم كه نيكوكار را در آن بدكار شمارند و ستمكار در آن به طغيانگري پردازد. از آنچه دانيم برخوردار نشويم، و از آنچه ندانيم پرسش نكنيم، و از هيچ حادثه خطرناكي نهراسيم تا بر ما وارد شود. پس مردم بر چهار گروهند:. 1 گروهي كه از فساد در زمين، جز ناتواني و واماندگي و نداشتن ابزار و نيرو و تهيدستي، بازشان ندارد.. 2 گروهي كه شمشير از نيام بركشيدهاند، و شرّ خود را آشكار ساختهاند، و با نيروي سواره و پياده خويش به جنگ مردم برخاستهاند، و خود را آماده كردهاند، و دينشان را تباه ساختهاند، به خاطر مال و ثروتي كه انتظار ميبرند، يا اسبان بادپايي كه آنها را بر دوش گيرند و يا فراز منبري كه برنشينند. و چه زشت و ناپسند است تجارتي كه دنيا را ارزش خود بيني و آن را با آنچه نزد خداست معاوضه كني.. 3 گروهي كه با كارهاي به صورت آخرتي دنيا را ميجويند، و با عمل دنيا آخرت را طلب نكنند. چشمهاي خود را به نشانه وقار و بياعتنايي به زير افكنند، گامهاشان را كوچك و كوتاه بردارند، لباس زاهدانه پوشند، خود را به امانت داري بيارايند و امين مردم جلوه دهند، و پردهپوشي الهي را ابزار گناه و نافرماني سازند.. 4 گروهي كه جاه طلباند ولي پستي و بيعرضگي، و دوري از نيرو و ابزار، آنان را از طلب جاه و قدرت باز داشته و به اسم قناعت، در جاي و حال خود نگه داشته. به لباس زهد خود را آراستهاند در حالي كه هيچ سپيده صبح و هيچ خونرنگ غروبي آنها را در كوچه باغهاي زهد نديده است. و ديگر، مرداني هستند كه ياد بازگشت به خدا و رستاخيز، ديدههاشان را فروهشته و خوف روز محشر اشكهاشان را فرو ريخته. پس گاه تنها و گريزانند، و گاه مورد خشم و ترسان، و گاه ساكت و مُهر بر دهان، و گاه دعوتگر مخلص، و گاه غمناك و دردمند. پرهيز و خودداري آنان را به وادي گمنامي افكنده و غبار ذلّت بر آنان پاشانده، و چونان غرقه درياي تلخ و شور، دهانهاشان دوخته و دلهاشان سوخته است. آن قدر پند دادند تا دل سرد شدند، و آن قدر مورد بيمهري قرار گرفتند تا به ذلّت رسيدند و سرانجام كشته شدند تا شمارشان كم گرديد. پس بايد كه اين دنيا در ديدگاهتان كوچكتر و پستتر از پرِ كاه و پُرزِ موي بز به هنگام چيدن باشد. از پيشينيان خود پند گيريد قبل از آنكه پسينيان از شما پند آموزند. اين دنياي پست و بد نام را وانهيد، كه آن را كساني كه از شما دلبستهتر بودند وانهادند. شريف رضي گويد: اين خطبه را ناداني به معاويه نسبت داده است، ولي بيشك از سخنان امير مؤمنان علي عليهالسّلام است، كه خاك را با طلا چه نسبت، و آب شيرين را با آب شور چه مناسبت شاهد صادق آن، كار شناس ماهر و متخصّص ممتاز، «عمرو بن بحر جاحظ» است كه اين خطبه را در كتاب البيان و التبيين آورده و با توجه بدين نسبت ناروا، چنين گفته است: اين سخن به خطبه امير مؤمنان - درود خدا بر او - شبيهتر است و با روش آن بزرگوار در گروه بندي مردم و خبر دادن از گذشته تاريك آنان مناسبتر. و در ادامه ميافزايد: ما معاويه و سخنان او را خوب ميشناسيم. كجا و چه كسي او را ديده است كه به روش پارسايان و شيوه نيايشگران سخن گفته باشد.
