همسر شایسته و رضامندی -

انسان دین دار و آگاه، چنین اندیشه می‌کند که باید در ارتباط با دنیا نعمتهای خدادادی را شاکر بوده و در برابر ناملایمات صبور باشد. او با چنین دیدگاهی سعی می‌کند از دنیا پلی به سوی جاودانگی بسازد و خوب می‌داند که اگر آرامش نسبی نداشته باشد هیجانهای کاذب، اوقات او را خراب می‌کنند، بنابراین تلاش می‌کند رضایت خویش را در مورد هر آنچه دنیایش می‌نامد نهادینه کند. تقویت این رضامندی خود عاملی قوی برای آرامش نسبی و در نهایت پیشرفت است.
از جمله ابزارهایی که باعث تقویت رضامندی می‌شود وجود همسری شایسته است. هر کس که دارای همسری شایسته باشد و این نعمت الهی را قدر بشناسد انسانی خوشبخت است. در همین زمینه پیامبر خدا(ص) می‌فرمایند: «مِن سَعادَةِ المرءِ‌الزُّوجَةُ‌الصالح ة؛[1] از سعادت مرد،‌داشتن همسر صالح است.»
این مقاله تلاش می‌کند به این پرسش پاسخ دهد که زندگی آرام و توأم با رضایت در پرتو چه صفاتی ‌از همسر تحقق پیدا می‌کند.
از آنجا که انسان هر چه بیش‌تر نسبت به همسر شایستة خویش شناخت و معرفت داشته باشد رضایتش از وی بیش‌تر می‌شود، نیاز داریم که ویژگیها و صفات یک همسر خوب و شایسته، در فصلی مستقل مورد بحث و کاوش قرار گیرد. البته باید اذعان داشت که آنچه در آیات و روایات در این مورد وارد شده است بسیار گسترده و مفصل است؛ لیکن از باب «مشت نمونة خروار است» به چند ویژگی بارز اشاره می‌شود.​

1. ایمان و تدین

قال رسول الله9: «مَن تَزَوَّجَ اِمرَأَةً لا یَتَزوَّجَها اِلّا لِجَمالِها لَم یَرَ فیها ما یُحِبُّ وَ مَن تَزَوَّجَها لِمالِها لا یَتَزِوَّجَها اِلّا لَهُ وَ‌کَلَهُ اللهُ اِلیهِ، فَعَلَیکُم بذاتِ الدّین[2]؛ هر که با زنی به خاطر زیباییش ازدواج کند دلخواه را در او نبیند و هر که با زنی به خاطر مال و ثروتش ازدواج کند خداوند او را به همان مال و ثروت واگذارد پس بر شما باد به ازدواج با زنان متدین».
پیامبر گرامی اسلام(ص) در این زمینه می‌فرماید: «ل یَخْتَارُ حُسْنَ تَوَجُّهِ اْلمَرْأَةِ عَلی حُسْنِ دِینِهَا؛ نباید زیبایی زن را بر دینداریش ترجیح دهد.» و منظور ایشان این است که در هنگام انتخاب همسر، زیبایی را اولویت اول خویش قرار ندهید. همچنین می‌فرمایند: «إذا جاءَکُم مَن تَرضَونَ دینَه وَ امانَتَه یَخطُبُ اِلَیْکُمْ فَزَوَّجُوهُ؛[3] موقعی شخصی که راضی به دینداری و امانت‌داری او هستید برای خواستگاری نزد شما آمد، به او زن بدهید.»​

2. اصالت و فرهنگ خانوادگى

پیامبر اکرم(ص) فرمودند: «إیَّاکُمْ وَ خَضْرَاءَ‌الدِّمَنِ؛[4] از سبزه‌هایی که در زباله‌دانی می‌رویند،‌بپرهیزید.» سؤال شد یا رسول الله! خضراء الدمن چه کسی است؟ فرمودند: «زن خوش سیمایی که در خاندان و خانواده‌ای پست، تولد یافته باشد.»
با توجه به این رهنمود رسول گرامی اسلام، همسر انسان باید در خانواده‌ای با اصالت و با فرهنگ رشد کرده باشد تا فطرت پاک و خدادادیش دچار تغییرات محیطی و رذائل حاکم بر چنین خانواده‌هایی نشود. البته پیداست که مراد از خانواده پست،‌خانواده‌ای است که از مزایای انسانی مانند عقل، فهم، ادب، اندیشه، جوانمردی و دین‌داری بی‌بهره باشند؛ نه از مال و ثروت.
نبی مکرم اسلام(ص) در حدیثی می‌فرمایند: «تَزَوَّجُوا فِی الحجزِ الصّالِحِ، فَإِنَّ العِرقَ دَسّاسٌ[5]؛ با خانواده خوب و شایسته وصلت کنید زیرا خون اثر دارد (اخلاق پدران به فرزندان منتقل می‌شود.).» این روایت به قدری گویا و روشن است که نیازی به هیچ گونه توضیح ندارد.​

3. کم‌خرج و کم مهریه

از جمله صفات پسندیده همسر صالحه و شایسته انسان، کم‌خرج بودن و رعایت اقتصاد در هر شرایطی از زندگی است. این تعادل در اقتصاد می‌تواند در جاهای مختلفی خود را نشان دهد. کسی که به مشقت افتادن همسر خود را نمی‌خواهد، همسری با خیر و برکت است. امام صادق(ع) در این باره می‌فرمایند: «مِن بَرَکَةِ الْمَرْأَةِ خِفَّةُ مّئُونَتِها؛[6] از برکت زن کم خرج بودن او است.» البته این موضوع به صورت عملی نیز به اثبات رسیده است که به هر اندازه چشم و هم‌چشمیها و ولخرجیها کم‌تر باشد، صمیمیت و خوشبختی یک خانواده هم بیش‌تر است. کدامین همسر می‌تواند از چنین شرایط ایده‌آلی خشنود نباشد؛ پس کم‌خرجی همسر، از ملاکها و معیارهای خوب بودن وی به شمار می‌رود و نقش بسزایی در میزان رضامندی شریک زندگانی او ایفا می‌کند. این بحث آنچنان مورد اهمیت است که امام صادق(ع) می‌فرمایند: «خَیْرُ نِسَائِکُمْ الَّتِی إِنْ أُعْطِیَت شَکَرَتْ وَ إِنْ مُنِعَتْ رَضِیَتْ؛[7] بهترین زنان شما زنی است که اگر چیزی به او داده شود سپاسگزاری کند و اگر چیزی به او داده نشود راضی باشد.»
این موضوع، می‌تواند مصداقهای مختلفی را در بر گیرد که از آن جمله، در میزان مهریه قابل بررسی است. اگر مهریه همسر، مناسب با شأن و منزلت واقعی وی باشد می تواند نقش فزاینده‌ای در میزان مناسبات زوجین ایفا کند همچنان که نبی مکرم اسلام(ص) فرموده‌اند: «اَفضَلُ نِساءِ اُمَّتی اَصَبَحُهنَّ وَجهاً وَ اَقَلَّهُنَّ مَهراً؛[8] بهترین زنان امت من، خوبروترین و کم مهریه‌ترین آنها است» یا در نقطه مقابل آن امام صادق(ع) می‌فرمایند: «اَمّا شُؤْمُ المَرْأةِ فَکَثْرَةُ مَهْرِها[9]؛ شومی و ناخجستگی زن، زیاد بودن مهریه‌اش است.»​

نعمت بودن همسر شایسته

در قسمت قبل، صفاتی چند از ویژگیهای همسر شایسته آورده شد. در این قسمت، به وجه نعمت بودن همسر شایسته پرداخته می‌شود؛ به عبارت دیگر به این پرسش که: چه عواملی باعث می‌شود انسان با داشتن همسر شایسته رضامندتر شود؟ پاسخ داده می‌شود. گرچه پاسخ دقیق و همه جانبه به این پرسش، خارج از توان این نوشته و نگارنده است؛ اما به مقتضای حال و بر حسب مثل معروف:
آب دریا را اگر نتوان کشید
هم به قدر تشنگی باید چشید
مطالبی عنوان می‌شود.​

1. آرامش و رواحتى

انسانها نوعاً در این دنیای پر هیاهو به دنبال گمشده‌ای می‌گردند که آنها را به نوعی مناسب و صحیح آرام کند. به عبارت دیگر از سرعت طوفان سهمگین غرائز، هیجانات و عواطف آنها کاسته و با سرعتی ملایم، کشتی وجود آنها را بر ساحل خوشبختی هدایت کند. بلى؛ آرامش، گمشده و جزء لاینفک هر زندگی به شمار می‌رود. قرآن کریم که کتاب هدایت همة بشریت و قانون اساسی جاودان اسلام است به طرز بسیار زیبایی این موضوع را ترسیم کرده و می‌فرماید: «هُوَ الَّذی خَلَقَکُم مِن نَفسٍ واحِدَةٍ وَ جَعَلَ مِنها زَوجَها لِیَسکُنَ‌اِلَیها؛[10] او کسی است که شما را از یک ماهیت آفرید و همسرش را از آن قرار داد، تا بدین وسیله، آرامش یابد.
امام سجاد(ع) می‌فرماید: «خداوند همسر را مایة آرامش و انس قرار داده تا انسان در کنار او آسایش یابد» بنابراین همسر موافق و شایسته مایة آرامش است. این آسایش، محدود و یک طرفه نیست بلکه مرد شایسته، مایه آرامش زن و زن شایسته‌هم، باعث آرامش مرد است.
امام صادق(ع) می‌فرمایند: «ثَلَاثَةٌ لِلْمُؤْمِنِ فِیهَا رَاحَةٌ دَارٌ وَاسِعَةٌ تُوَارِی عَوْرَتَهُ وَ سُوءَ حَالِهِ مِنَ النَّاسِ وَ امْرَأَةٌ صَالِحَةٌ تُعِینُهُ عَلَى أَمْرِ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَة وَابْنَةٌ یُخْرِجُهَا إِمَّا بِمَوْتٍ أَوْ بِتَزْوِیجٍ؛‌[11] سه چیز برای مؤمن موجب راحتی است خانة وسیعی که ناموسش و بدحالیش را از مردم مخفی کند. و زن شایسته‌ای که کمک کند او را در امر دنیا و آخرت و دختری که او را [از تحت سرپرستی وخانه خود] خارج کند؛ یا با مرگ و یا با شوهر دادنش.» این همان مطلبی است که امیر مؤمنان(ع) و حضرت زهرا(س) پس از آنکه رسول گرامی اسلام(ص) از ایشان سؤال فرمودند که همسرانتان چگونه‌اند؟ بیان داشتند: «همسر من بهترین یار و یاور در جهت طاعت و عبادت خداست.»
امام صادق(ع) فرموده‌اند که: «أَغْلَبُ الْأَعْدَاءِ لِلْمُؤْمِنِ زَوْجَةُ السَّوْءِ؛[12] چیره‌ترین دشمن برای مؤمن، همسر ناشایست است. همچنین پیامبر اکرم9 در دعاهایش می فرمود: «أَعُوذُ بِکَ مِنِ امْرَأَةٍ تُشَیِّبُنِی قَبْلَ مَشِیبِی‌؛[13]خداوندا پناه می‌برم به تو از زنی که پیش از آنکه زمان پیری‌ام فرا رسد مرا پیر کند.»
به وضوح پیداست که همسر می‌تواند با فراهم کردن اسباب راحتى، باعث شادابی و سرحالی همسر خود شده یا اینکه با ایجاد ناراحتى، باعث غمزدگى، پریشانى،‌بی‌حالی و در نهایت پیری زودرس وی گردد.​

2. خیر و برکت

انسان در زندگی خود دنبال کمال، توسعه و پیشرفت است و از جمله چیزهایی که دغدغه ذهنی بسیاری از افراد است، ارتزاق و راههای کسب روزی حلال است. این از مواردی است که اسلام بر آن تأکید کرده و به تجربه نیز ثابت شده که رزق و روزی در پی انتخاب همسر شایسته زیاد می‌شود. نبی مکرم اسلام(ص) در همین زمینه می‌فرمایند: «اِمْرَأَةٌ صَالِحَةٌ خَیْرٌ مِنَ الذَّهَبِ وَ الفِضَّه؛ همسر شایسته، برتر از طلا و نقره است» و نیز: «الزَّوْجَةُ الصَّالِحَةُ أَحَدُ الْکَسْبَیْنِ؛[14] زن صالحه و شایسته یکی از دو کسب است.»؛ یعنی کسبی که شخص انجام دهد و از آن سود می‌برد دو تا است؛ یکی زن شایسته و دیگری چیزهایی غیر از آن.
همچنین پیامبر عظیم الشأن اسلام فرمودند: «مَا اسْتَفَادَ امْرُؤٌ مُسْلِمٌ فَائِدَةً بَعْدَ الْإِسْلَامِ أَفْضَلَ مِنْ زَوْجَةٍ مُسْلِمَةٍ تَسُرُّهُ إِذَا نَظَرَ إِلَیْهَا وَ تُطِیعُهُ إِذَا أَمَرَهَا وَ تَحْفَظُهُ إِذَا غَابَ عَنْهَا فِی نَفْسِهَا وَ مَالِهِ‌؛[15] یعنی برای مرد پس از قبول اسلام، هیچ سودی بهتر و برتر از همسری با یک زن مسلمان نیست؛ زنی که مرد با دیدن او خوشحال شود، هنگامی که او را امر کند اطاعت کند و در غیاب شوهر، حافظ عفت خویش و اموال وی باشد.»
در توضیح خیر و برکت وجود زن و استمرار این برکت، همین بس که پیامبر اسلام(ص) زن صالحه را بهترین متاع دنیا معرفی کرده و می‌فرماید: «خَیْرُ مَتَاعِ الدُّنْیَا الزَّوْجَةُ الصَّالِحَةُ؛[16] بهترین کالای دنیا، زن شایسته است.»
آیا می‌شود بهترین متاع دنیا را داشت و باز هم ناراضی بود؟​

3. انیس و مونس

انسان به عنوان موجودی که از جسم و روح تشکیل شده و احساس و عاطفه دارد به دنبال سنگ صبور و هم‌رازی می‌گردد که عقده‌های خود را بگشاید، به او محبت کرده و از محبت و مهر او بهره‌مند شود، به او دل سپارد و عواطف مواج و خروشان خویش را در ساحل هستی او آرام کند.
نیاز انسان به همدمی موافق و یاوری مهربان،‌نیازی راستین است که می‌تواند منشأ بسیاری از ارزشهای دیگر باشد. اگر چه ممکن است عشق و شیفتگی به همسر، هدف نباشد؛ اما می‌تواند گذرگاهی بس زیبا در جهت نیل به مراد حقیقی و جاودانه به حساب آید.
امام صادق(ع) در این باره می‌فرمایند: «خَمْسُ خِصَالٍ مَنْ فَقَدَ وَاحِدَةً مِنْهُنَّ لَمْ یَزَلْ نَاقِصَ الْعَیْشِ زَائِلَ الْعَقْلِ مَشْغُولَ الْقَلْبِ ... وَ الرَّابِعَةُ الْأَنِیسُ الْمُوَافِقُ قُلْتُ وَ مَا الْأَنِیسُ الْمُوَافِقُ قَالَ الزَّوْجَةُ الصَّالِحَةُ؛[17] پنج خصلت است که هر کسی یکی از آنها را نداشته باشد همیشه در زندگی دچار کمبود است، عقلش کار نمی‌کند و دلش در گرو است؛ ... و چهارم، همدم موافق سؤال کردم همدم موافق کدام است؟ امام فرمود: همسر شایسته.»
بنابراین انسان با داشتن مونس خوب و صالح، ‌از نظر روحی آرام می‌شود.​

4. تمکین

خداوند متعال برای ادامه حیات انسان و تداوم نسل وى، غریزه جنسی را در وجود او به ودیعه گذاشت. لذا عنایت و موهبت الهی به آن تعلق گرفت که با استفاده از همسر مناسب، هم نسل انسان در سراشیبی سقوط قرار نگرفته و هم لذتهای غریزی به ورطه هولناک هوس دچار نشود. پس تمکین زن برای مرد و همچنین مرد برای زن، ضمن ایجاد رابطه‌ای شوق برانگیز، نقش عمده‌ای در میزان رضایت ایشان ایفا می‌کند، عفت و پاکدامنی را حفظ کرده و شیرین‌ترین لحظات را به آنها هدیه می‌دهد.
رسول حق9 می‌فرماید: «عَلَیْهَا أَنْ تَطَیَّبَ بِأَطْیَبِ طِیبِهَا وَ تَلْبَسَ أَحْسَنَ ثِیَابِهَا وَ تَزَیَّنَ بِأَحْسَنِ زِینَتِهَا وَ تَعْرِضَ نَفْسَهَا عَلَیْهِ غُدْوَةً وَ عَشِیَّةً؛[18] یعنی بر همسر لازم است از بهترین عطر استفاده کند، زیباترین لباسش را بپوشد، ‌خود را به نیکوترین وجه آرایش دهد و صبح و شب خود را به شوهر عرضه کند.
درباره تمکین، رسول خدا دستور عجیبی دارند. این دستور در پاسخ به زنی که از حق شوهر پرسیده بود، داده شد. ایشان فرمودند: «وَ لَا تَمْنَعَهُ نَفْسَهَا وَ إِنْ کَانَتْ عَلَى ظَهْرِ قَتَبٍ؛[19] زن، مرد را از کام‌گیری منع نکند هر چند بالای شتر باشد.» و همچنین ایشان در جهت فراهم کردن خواسته همسر می‌فرمایند «لَا تُطَوِّلْنَ صَلَاتَکُنَّ لِتَمْنَعْنَ أَزْوَاجَکُنَّ؛[20] برای اینکه همسر را از سر وا کنید، نماز خویش را طولانی نکنید!»
بنابراین برطرف کردن نیاز جنسی همسر، ضمن اینکه رضایت را در چهره طرفین نمایان می‌کند، به خواسته‌های طبیعی هر دو طرف پاسخ داده و ایشان را به اوج لذت حلال رهنمون می‌کند که عامل بزرگی در جهت جلوگیری از هوسهای کاذب و چشم چرانیها، نگاه‌های آلوده، انجام محرَّمات و خطرهای دیگر بوده و از عوامل حفظ عفت و پاکدامنی است. از اینرو پیامبر اکرم(ص) می‌فرمایند: «مَنْ أَحَبَّ أَنْ یَلْقَى اللَّهَ طَاهِراً مُطَهَّراً فَلْیَتَعَفَّفْ بِزَوْجَة؛[21] کسی که دوست دارد پاک و طاهر به لقای الهی نائل گردد باید با انتخاب همسر [شایسته] موجبات عفت خود را فراهم آورد.»
واضح است تنها، همسری به آموزه‌های دینی و دستورات دین در باب تمکین به نحو احسن، عمل می‌کند که متدین و شایسته باشد. و در این مورد هم باز این همسر شایسته است که رضایتمندی شوهرش را تأمین می‌نماید.​

5. پاداش فراوان

دنیا برای مؤمنین راستین، صحنه امتحان است، آنان تمام سختیهای دنیای فانی را به امید رسیدن به خداوند تحمل کرده و چشم امید به الطاف او دارند. وقتی که احساس می‌کنند عملی موجب رضایت الهی است با تمام وجود سعی در اجرای آن دارند.
یکی از عرصه‌هایی که برای انجام آن، ثواب فراوانی قرار داده شده نفس ازدواج است. تداوم این ثوابها با مسئولیت‌پذیری و انجام دادن وظایف زناشویی محقق می‌شود.
امام صادق(ع) می‌فرمایند: «رَکْعَتَانِ یُصَلِّیهِمَا الْمُتَزَوِّجُ أَفْضَلُ مِنْ سَبْعِینَ رَکْعَةً یُصَلِّیهَا غَیْرُ مُتَزَوِّجٍ؛[22] دو رکعت نمازی که انسان همسردار می‌خواند برتر از هفتاد رکعت نمازی است که فرد مجرد اقامه می‌کند.»
این پدیده آنچنان مهم است که پیامبر اکرم(ص) در پاسخ به زنانی که خواهان شرکت در جهاد و بهره‌مندی از ثواب آن هستند می‌فرماید: «جِهَادُ الْمَرْأَةِ حُسْنُ التَّبَعُّلِ؛[23] جهاد زن شوهرداری خوب است.»
و نیز می‌فرمایند: «أَیُّمَا امْرَأَةٍ خَدَمَتْ زَوْجَهَا سَبْعَةَ أَیَّامٍ أَغْلَقَ اللَّهُ عَنْهَا سَبْعَةَ أَبْوَابِ النَّارِ وَ فَتَحَ لَهَا ثَمَانِیَةَ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ تَدْخُلُ مِنْ أَیْنَمَا شَاءَتْ؛[24] هر زنی که هفت روز شوهرش را خدمت کند خداوند هفت در دوزخ به روی او می‌بندد و هشت در بهشت به رویش می‌گشاید تا از هر در که خواهد وارد [بهشت]‌شود.»
البته باید توجه داشت این خدمت، مخصوص زنان نبوده و خدمات بزرگ و کوچک مردان شایسته نیز ثواب ویژه دارد. در این باره رسول خدا(ص) فرموده­ا‌ند: «اِنَّ الرَّجُلَ لَیوجَرُ فِی رَفْعِ اللُّقْمَةِ اِلَی فِی اِمْرَأَتِهِ؛[25] مردی که به طرف دهان همسرش لقمه‌ای بالا برد پاداش دارد.» در جای دیگری نبی مکرم اسلام(ص) می‌فرمایند: «جُلُوسُ الْمَرْءِ عِنْدَ عَیَالِهِ أَحَبُّ إلَى اللهِ تَعَالى مِنْ اِعْتِکَافٍ فِی مَسْجِدِی هَذَا؛[26] نشستن مرد نزد همسرش در پیشگاه الهی محبوب‌تر از اعتکاف در مسجد من است.»
همسران شایسته، از آن جهت که به دنبال تقرب به پیشگاه خداوند هستند همسران خویش را خدمتگزاری می‌کنند و از بابت این الطاف و پاداشها خوشحال و راضی‌اند. ​