نظریه دنت دربارۀ کیفیات ذهنی و نقد پارک بر آن

[









"علیه حذف گرایی دنت: حفظ کیفیات ذهنی به عنوان مفهومی منسجم"

پارک در این نوشته مقالۀ "حذف کیفیات ذهنی" (Quining Qualia) دنیل دنت را نقد می کند. کیفیات ذهنی در فلسفۀ ذهن و علم شناختی مشکل بزرگی محسوب می شوند زیرا در چارچوب تبیین های فیزیکی و عصب شناختی نمی گنجند و به همین خاطر آن را "مشکل دشوار آگاهی" می دانند (چالمرز). کیفیات ذهنی با اصطلاحات "احساسات خام" (raw feels ند بلاک)، "ویژگی کیفی" تجربه و کیفیت تجربه کردن چیزی (what is it like to experience تامس نیگل) نیز شناخته می شوند.

دنت می کوشد این مسئله را به کلی از میان ببرد؛ به نظر او کیفیات ذهنی آن طور که بسیاری از فیلسوفان آن را تصور می کنند اصلاً وجود ندارند. دنت با استفاده از چند آزمون فکری (یا به تعبیر خودش "پمپ شهود") می کوشد تا مفهوم کیفیات ذهنی را به دقت بررسی کند و چهار ویژگی اساسی آن را شناسایی کند. دنت نشان می دهد که غیرممکن است این ویژگی های تجربه (که آنها را کیفیات ذهنی می نامیم) هم زمان دو تا از این چهار ویژگی مرتبه دوم را داشته باشند (البته این ویژگی ها در حقیقت در مقایسه با "تجربه" مرتبه دوم هستند ولی برای خود کیفیات مرتبه اول اند اما در این نوشته تعبیر خود دنت را حفظ می کنیم). سپس دنت نتیجه می گیرد که ممکن نیست کیفیات ذهنی وجود داشته باشند و باید مفهوم کیفیات ذهنی را حذف کرد. هرچند مدعیات دنت به وسیلۀ داده های تجربی قابل تأییدند، او در نهایت نمی تواند یک عدم انسجام واقعی را در مفهوم کیفیات ذهنی نشان دهد.

دنت حملۀ خود را بر کیفیات ذهنی با تأسیس چهار ویژگی اساسی کیفیات آغاز می کند. الف) ناگفتنی بودن (ineffability)، برای مثال بسیار دشوار است که کیفیت قرمز دیدن یا بوییدن گل سرخ یا غیره را توصیف کنیم. ب) ذاتی بودن (intrinsicality) یعنی کیفیات کاملاً در چنبرۀ تجربه قرار دارند و نمی توانند به هیچ گونه اجزای مقومی تجزیه شوند. ج) خصوصی بودن (privacy) و د) در دسترس مستقیم و بی واسطۀ آگاهی بودن. خصوصی بودن از اینجا ناشی می شود که نمی توان آنها را میان اشخاص مقایسه کرد یا آنها را به طور علمی بازشناخت. دنت از میان این چهار ویژگی اساسی و مرتبه دوم کیفیات ذهنی تنها بر دو ویژگی تمرکز می کند: دسترسی مستقیم و ذاتی بودن (Dennett ۱۹۸۸: ۵۲۳).

دنت در بخش دوم استدلال خود برخی از مشکلات مفهوم رایج کیفیات ذهنی را برمی شمارد. او ابتدا به مشکل اساسی مقایسۀ بین الاشخاصی کیفیات ذهنی اشاره می کند؛ مشکلی که از امکان کیفیات معکوس برمی خیزد. برای اجتناب از این مشکل عملی برخی از فیلسوفان به جای مقایسۀ بین الاشخاصی به مقایسۀ درون شخصی کیفیات ذهنی روی آورده اند.

اما دنت مقایسۀ درون شخصی را هم دچار مشکل می داند زیرا ممکن نیست کسی که معتقد است متحمل وارونگی کیفیات شده بداند که آیا "دریچه های قبلی مولد کیفیات" او معکوس شده اند یا "اتصالات حافظه" با کیفیات قبلی (Dennett ۱۹۸۸: ۵۲۵). در مورد نخست، از ابتدا تغییری در جریان اطلاعات عصبی رخ داده که موجب معکوس شدن کیفیات شده است و شخص با مراجعه به حافظۀ خود و مقایسۀ کیفیات کنونی با خاطرات کیفیات قبلی به معکوس بودن کیفیات پی می برد. اما در مورد دوم تغییر در فرایند ادراک حسی بعداً رخ داده به گونه ای که تجربۀ آگاهانه و کیفیات ذهنی تغییری نکرده اند ولی هنگامی که شخص تجربۀ کنونی خود را با تجربۀ قبلی مقایسه می کند، (به نادرستی) گمان می کند که تغییری در کیفیات پدید آمده است. در اینجا ممکن نیست که شخص دریابد در چه نقطه ای این تغییر رخ داده است بنابراین ممکن است هرکسی که مدعی وارونگی کیفیات است، در حقیقت وارونگی حافظه را تجربه کرده باشد.

دنت با این استدلالِ نقض (counter argument) سه چیز را اثبات می کند. نخست: نشان می دهد که آزمون فکری کیفیات معکوس درون شخصی نمی تواند شهوداً وجود کیفیات را اثبات کند. دوم: نشان می دهد که درون نگری (introspection) معرفت مستقیمی دربارۀ کیفیات ذهنی –آنطور که فرض شده در اختیار نمی گذارد. (دنت این نکته را بعداً دوباره مطرح می کند.) سوم (که از همه مهم تر است): تقسیم پردازش حسی به سطح پایین، مسیرهای ابتدایی عصبی (نقطه ای در این فرایند که قبل از انتقال بالفعل اطلاعات حسی به بقیۀ مغز رخ می دهد) و سطح بالا، مسیرهای متأخر (نقطه ای که در آن احکام واکنشی مقایسۀ حافظه صادر می شوند).

فایدۀ این تقسیم در بخش بعدی مقالۀ دنت روشن می شود جایی که دنت آزمون فکری چیس (Chase) و سنبرن (Sanborn)، چشنده های قهوه (کسانی که برای یک کارخانۀ قهوه کار چشیدن قهوه ها را انجام می دهند)، را مطرح می کند. چیس معتقد است که کیفیت چشایی او تغییری نکرده اما گرایش و واکنش او به مزۀ قهوۀ کارخانه عوض شده است و دیگر این طعم را دوست ندارد. اما سنبرن معتقد است که کیفیت چشایی او تغییر کرده و گرایش و واکنش او به کیفیات چشایی گوناگون ثابت مانده است. مسلماً ممکن است هر دو عکس آنچه می گویند باشند. همان طور که دیدیم تأیید تغییر درون شخصی کیفیات ذهنی از طریق درون نگری ناممکن است.

دانشمندان هم نمی توانند اثبات کنند کدام یک از این دو نوع تغییر در واقع رخ داده است زیرا هرگونه تدبیر تجربی در نهایت باید بر گزارش شخص از تجربۀ خودش اعتماد کند. اما چرا این احکام درون نگرانه غیرقابل اعتمادند؟ زیرا آنها، به نظر دنت، محصول دو عامل اند: استعداد ایجاد کیفیات و استعداد واکنش به کیفیات که این دو در شکل گیری این احکام واکنشی کاملاً درهم تنیده اند. اگر این تبیین از کیفیات ذهنی به عنوان ترکیب استعدادهای ایجادی و واکنشی –بدون هیچ جهت اشتراکی درست باشد، در این صورت احکام فاعل تجربه راجع به کیفیات ذهنی خودش قابل اعتمادتر از احکام حسی او دربارۀ اشیای خارجی نخواهد بود. بنابراین فاعل تجربه با کیفیات ذهنی خودش نسبت سوم شخص خواهد داشت و نمی تواند بیش از یک دانشمند به کیفیات خودش معرفت حاصل کند. به عبارت دیگر، دنت معتقد است که فاعل تجربه معرفتی خطاپذیر به کیفیات خودش دارد. این نشان می دهد که مفهوم کیفیات نمی تواند ویژگی دسترسی مستقیم داشته باشد. به عبارت دیگر، از اینجا روشن می شود که این ویژگی های تجربه که آزمون های فکری هدف قرار داده بودند اصلاً کیفیات ذهنی نیستند (Dennett ۱۹۸۸: ۵۳۳).

دنت یک راه ممکن را برای پرهیز از نتیجه گیری فوق پیشاپیش مطرح و خنثی می کند. فرض کنید که نتایج (سطح پایین) و واکنش های (سطح بالا) به کیفیات ذهنی به طور علّی به طور انعطاف ناپذیری (ثابت) به هم متصل اند به گونه ای که هرگونه تغییری در احکام واکنشیِ به دست آمده واقعاً نشان دهندۀ تغییری در کیفیات ذهنی است. این ارتباط معکوس (از احکام واکنشی به کیفیات) غباری را که مانع از مشاهدۀ درون نگرانۀ مستقیم کیفیات است می زداید زیرا فاعل تجربه با دانستن احکام خود کیفیات خود را خواهد دانست. این ارتباط یکی دیگر از چهار ویژگی اساسی کیفیات را تهدید می کند یعنی ویژگی ذاتی بودن. دنت استدلال می کند که اگر تغییری در حکم با تغییر در کیفیات تجربی هم ارز باشد یا آن را تضمین کند، در این صورت این کیفیات نمی توانند ذاتی (غیرنسبی) باشند (Dennett ۱۹۸۸: ۵۳۳). به عبارت دیگر، کیفیات بیش از آنکه با تجربه مرتبط باشند با احکام واکنشی مرتبطند. بنابراین کیفیات ذهنی با تجربه پیوند ندارند بلکه به وسیلۀ احکام واکنشی مشخص شده یا به آنها تحویل می روند. دنت هم چنان استدلال می کند که اگر ویژگی های تجربی یکی از چهار ویژگی اساسی را نداشته باشند، در این صورت با ویژگی هایی از تجربه سروکار خواهیم داشت که با مفهوم رایج کیفیات ذهنی مطابق نیستند.

در اینجا است که معتقدان به کیفیات ذهنی باید میان دو محذور دست به انتخاب بزنند. براساس یک تصور از کیفیات، ویژگی های کیفی تجربه کاملاً از احکام واکنشی متمایزند به گونه ای که هرچند شخص این احکام را به طور مستقیم می داند، خود کیفیات را به طور مستقیم نمی داند. مطابق تصور دیگر، ویژگی های کیفی تجربه ارتباط نزدیکتری با احکام واکنشی دارند به گونه ای که ویژگی های کیفی تابع احکامند نه تجربه. اما صورتبندی های ویژگی های کیفی تصوری از کیفیات به دست می دهند که از تصور رایج بسیار به دور است. بدتر از این آنکه دو ویژگی دسترسی مستقیم و ذاتی بودن، به نظر، ویژگی های مرتبه دوم ناهماهنگی خواهند بود. دنت به دلیل عدم انسجام مفهوم کیفیات ذهنی نتیجه می گیرد که هیچ ویژگی تجربه ای که با تعریف رایج از کیفیات مناسب باشد وجود ندارد پس باید مفهوم کیفیات را به کلی کنار بگذاریم.

ممکن است کسی به این مشکل این گونه پاسخ بدهد که احکام واکنشی با کیفیات ذهنی به صورت علیت رو به جلو (نه وارونه) مرتبطند یعنی تغییر در گرایش های واکنشی مستلزم یا علت تغییر در کیفیات نیست بلکه تغییر در آنها نشان دهندۀ وقوع تغییری در کیفیات است زیرا تغییر در کیفیات علت تغییر در گرایش های واکنشی است. در این صورت، فاعل تجربه می تواند کیفیات خود را صرفاً از طریق معرفت به احکام واکنشی خود به طور مستقیم بداند و کیفیات او ویژگی های درونی تجربه باقی می مانند. پس مفهوم منسجمی از کیفیات وجود خواهد داشت.

اما این تغییر مفهومی در احکام واکنشی دردی را دوا نمی کند زیرا با مرتبط ساختن این احکام با کیفیاتی که به نوبۀ خود با محرکات حسی مرتبطند، تغییرپذیری رویدادهای عصب فیزیولوژیک بالا با تغییرپذیری رویدادهای عصب فیزیولوژیک پایین مشخص خواهد شد. بنابراین، هرگاه رویداد سطح پایین مشخص شود، حکم واکنشی نیز مشخص می شود. البته دیگر نمی توانیم این حکم را واکنشی بدانیم زیرا آنها دیگر واکنش نیستند بلکه خروجی های کارکرد ادراک حسی هستند. این دو بخش از فرایند ادراک در سلسلۀ پیوسته و کل گرایانه ای از رویدادهای یکپارچه واقع می شوند و در واقع طرفدار کیفیات ذهنی استقلال عصب فیزیولوژیک بالا به پایین را رد می کند. واقعی بودن این تمایز و طبیعت بیرونی آنچه کیفیات می نامیم، با تبیین دنت از آثار مسکّن ها (analgesic) بر درد روشن می شود[۱]. دنت در مقالۀ "چرا نمی توان کامپیوتری ساخت که احساس درد کند" خاطرنشان می سازد که وقتی مسکن هایی مانند مورفین پس از شروع درد به کار می روند، اشخاص گزارش می دهند که دردشان به همان شدت قبل است اما دیگر برای آنها مهم نیست (Dennett ۱۹۸۱: ۲۰۸). تبیین دنت این است که تنها راه امکان وقوع این تجربه این است که زیر فرایندهای عصبی سطح پاییینی وجود داشته باشند که اطلاعات درد را به بقیۀ مغز منتقل می کنند و زیر فرایندهای سطح بالایی وجود داشته باشند که این اطلاعات را ارزیابی کرده، به آن واکنش نشان می دهند.