تحقیقات روان شناسان نشان داده است که روزه علاوه بر سلامت جسمی به سلامت روان ما هم کمک می کند. «از وقتی ماه رمضون شروع شده حس می کنم اصلا حالم بهتره.»، «این حسی که آدم دم افطار داره، هیچ جای دیگه به دست نمی یاد.»، «بابای من توی یه ماه رمضون سیگار روگذاشت کنار و دیگه هیچ وقت به اش لب نزد.»، «هر چی ترافیک دم افطار اعصاب آدم رو خرد می کنه، از اون ور با دیدن صف زولبیا بامیه و آش رشته دلش شاد می شه.»، «از بچگی هام هیچی که یادم نباشه، بوی پلو که سحری می پیچید توی خونه، هیچ وقت یادم نمی ره.» این جمله ها مخصوصا این روزها خیلی جمله های آشنایی اند. می خواهیم با هم مبنای روان شناختی مذهب به طور کلی و این حس های خوب ماه رمضان را به صورت جزئی تر مرور کنیم؛ موافقید؟ مذهب + بهداشت روان. اگر این دو کلید واژه را به فارسی توی گوگل جست وجو کنید، می بینید که یک عالمه تحقیق ایرانی در مورد رابطه این دو تا انجام شده است. شاید بگویید خب معلوم است، وقتی که یک نظام دینی باشد از تحقیقات این مدلی بیشتر حمایت می کند. اگر معنای حرفتان این است که این همه تحقیق، ربطی به علاقه و کنجکاوی دانشمندان علوم انسانی و مخصوصا روان شناس ها در مورد رابطه این دو ندارد، کافی است همین ۲ کلید واژه را به انگلیسی جست وجو کنید. نتیجه شاید برایتان شگفت انگیز باشد؛ آنجا هم یک عالمه تحقیق در مورد رابطه مذهب و بهداشت روان انجام شده است. اگر به جای مذهب بزنید «معنویت» یک عالمه دیگر هم به این انبوه تحقیق ها اضافه می شود. ● این طرف آب چه خبر است؟ شاید کمی تعجب کنید که در مورد رابطه مذهب و بهداشت روان در ایران، جدا و در دیگر کشورها، جدا بحث کرده ایم. دلیلش برای آنهایی که علوم انسانی می خوانند واضح است. بخشی از موضوعات علوم انسانی تا حدی جهان شمول اند و بخشی هم تا اندازه ای به فرهنگ ها بستگی دارند. به زبان آدمیزاد یعنی اینکه مذهبی بودن ما ایرانی ها با مذهبی بودن غربی ها فرق می کند. حتی مسلمان بودن ما ایرانی ها با مسلمان بودن مثلا عرب ها زمین تا آسمان فرق می کند. حرف اصلی اینکه همان طور که «یونگ» آن طرف آبی یک جورهایی اعتراف می کند، مذهب از دیر باز از همراهان دائمی بشر در طول حیات و تحول تاریخی اش بوده است. در ایران هم از دوره زرتشت، متخصصان بهداشت روان از مبانی مذهبی برای درمان بیماری های روانی بهره می گرفتند. بهتر است بگوییم اصلا روان درمانی زرتشتی ها در دل مذهب و به وسیله مقامات مذهبی انجام می شد. آنها که «مانترا پزشک» نام داشتند، جمله های خاصی از اوستا را انتخاب می کردند و به بیمار می گفتند آنها را چندین بار تکرار کند. نتیجه فوق العاده درمانی ای که از این روان درمانی مذهبی به دست می آمد، بر پایه چیزهایی بود که در روانکاوی امروزی هم دیده می شود. محتوای خاص این بخش های اوستا، تخلیه هیجانی حاصل از گفتن آنها، آهنگین بودن این جملات و از همه مهم تر اعتقاد راسخ هم میهنان زرتشتی آن دوره ما به این بخش ها، از عوامل اصلی درمان شان بوده است. بعد از اسلام هم که خودتان بهتر می دانید؛ هزاران توصیه بهداشت روانی، از قرآن، حدیث ها و رفتارهای معصومین استخراج شده است. حتی در همین دهه های اخیر، بعضی روان شناس های خودمان، آمده اند یک نوع جدید از روان شناسی شخصیت بر پایه عقاید اسلامی طرح کرده اند. در تحقیقاتی هم که روان شناس های معاصرمان در چند سال اخیر انجام داده اند، می بینیم که مذهبی بودن یا به قول آنها «جهت گیری مذهبی» یا کلا «احساس معناجویی» سلامت روان ما را بالاتر می برد. البته تحقیقات خیلی جدیدتر نشان می دهد که انواع خاصی از ایمان مذهبی، سلامت روان را بالا می برد و انواع دیگر حتی برای سلامت روان ضرر دارد؛ چه جور؟ ستون کنار صفحه را بخوانید تا دست تان بیاید. ● آن طرف آب چه خبر است؟ روانکاوهای سر سخت آن طرف آبی و البته بعضی از کافی شاپ نشین های این طرف آبی، تا اسم روان شناسی و مذهب با هم می آید یاد کتاب «توتم و تابو» فروید می افتند. شاید این اولین کتابی بود که می خواست ریشه های مذهبی بودن بشر را بی طرفانه و به شکل یک فرضیه تاریخی بررسی کند. تا این جای کار را فروید خوب آمده بود اما نتیجه کتاب این شد که مذهب هم مثل تمام مکانیسم های دفاعی گول زننده دیگر، موقتا اضطراب را از ذهن بیرون می کند؛ حرفی که به روانکاو ها و روان شناس های بعدی بدجوری برخورد. سردمدار های این مخالفان، یونگ و فرانکل بودند. یونگ که اولش رفیق شفیق فروید بود با اضافه کردن یک لایه بر ناخودآگاه یعنی ناخودآگاه جمعی گفت که مذهب، جهان شمول تر و ذاتی تر از آن است که فروید فکر می کند. او حتی یک قدم بالاتر گفت که ما اگر مذهبی نباشیم، ناخودآگاه مان حتی در خواب هایمان هشدار می دهد و با تغییر دادن هویتمان به شکل یک آدم مذهبی، لااقل در خواب این «کمبود»مان را جبران می کند. دقت کردید؟ یونگ برعکس فروید معتقد بود که ما اگر ریشه های فطری مذهبی بودن مان را فراموش کنیم، خودمان را گول زده ایم. چند دهه بعد هم فرانکل یک فرضیه کلی تر را مطرح کرد؛ فرضیه ای که شاید برای بعضی غربی ها خوشایندتر از حرف یونگ بود؛ غربی هایی که یک جورهایی بعد از رنسانس، کلمه «مذهب» و مخصوصا «مسیحیت» برایشان ناخوشایند بود و کلمه کلی فرانکل یعنی «معنا» خیالشان را از بابت حفظ روشنفکری راحت می کرد. فرانکل در تحقیقات اش در اردوگاه های کار اجباری جنگ جهانی، دریافته بود که زندانی هایی که حتی یک معنای کوچک در زندگی شان داشتند، بیشتر زنده می ماندند. او بعدا به بیمارهایش توصیه می کرد به دنبال یک چیز بیرونی به عنوان معنای زندگی شان باشند. البته احتمالا «خدا» و «مسیح» بیشترین فراوانی را در معنا های بیماران فرانکل داشت. برای اطلاعات بیشتر از زندگی و عقاید فرانکل می توانید کتاب «انسان در جست وجوی معنا» را بخرید و حالش را ببرید. غیر از این فرضیه پردازی های کلی، تحقیق های جزئی تری هم آن طرف آب در مورد رابطه مذهب و بهداشت روان انجام شده است. یک نمونه اش اینکه چند روان شناس خلاق که روی افسردگی زن های متاهل غربی مطالعه می کردند، آمدند برخلاف همیشه رفتار کردند؛ یعنی گروهی از زنان را انتخاب کردند که فرض می شد باید افسرده باشند و افسرده نبودند. این زن ها مادرشان را قبل از ۱۱سالگی از دست داده بودند اما الان افسرده نبودند. این زن ها ۴ ویژگی داشتند که سپر بلایشان بود؛ اول اینکه از لحاظ مالی مستقل بودند یعنی کار بیرون از خانه داشتند، دوم اینکه بچه های کمی داشتند، سوم اینکه با شوهرشان صمیمی بودند و چهارم هم که خودتان می توانید حدس بزنید؛ مذهبی بودند. ● چهار گام آرامش واقعا از عقاید مذهبی گذشته، چرا این ماه این طور حال آدم را دگرگون می کند و به قول بعضی ها «عزیز» است؟ ▪ روزه احساس کنترل بر خود را افزایش می دهد این«احساس تسلط داشتن بر خود» یا به قول بر و بچ دانشجوی روان شناسی «خود کنترلی» از هدف های اصلی همه روان درمانی هاست؛ یعنی روان شناس ها در جلسات درمانی به شما کمک می کنند تا بتوانید کنترل بیشتری بر احساسات، افکار و رفتارهایتان داشته باشید. روزه گرفتن مثل یک خود درمانی عمل می کند و همین منع در خوردن، آشامیدن و مهم تر از همه گناه، باعث می شود که شما این احساس کنترل بر خود را با تمام وجودتان لمس کنید و بهداشت روانتان برود بالا و حس کنید حالتان خوب است. ▪ روزه احساس تعلق داشتن به یک جمع را در شما برمی انگیزد جناب آدلر که عبارت «عقده حقارت»اش نقل مجلس ما ایرانی هاست، معتقد بود که احساس «علاقه اجتماعی» چیزی است که باعث می شود ما بهداشت روانمان را بازیابیم. این ماه رمضان مخصوصا در ایران باعث می شود که ما حس کنیم همه مردم یک شهر، برای یک ماه عادت غذایی مشترک دارند، علاقه های مشترک و خاطرات مشترک. این اشتراک ها، حس تعلق داشتن و یکسان بودن رفتارهایمان با یک جمع، «تنهایی مدرن» را لااقل یک ماهی از ذهنمان بیرون می کند و حالمان بهتر می شود. ▪ روزه اعتماد به نفس و اراده را تقویت می کند این را به این خاطر نگذاشتم اول متن که فکر نکنید مثل همه متن های دیگری که در فواید روزه است فقط می خواهم به این جنبه اش بپردازم. به هر حال روزه یک «تکلیف عملی و ذهنی» سخت است. شما از پس هر تکلیف سختی که برآیید، احساس اعتماد به نفس تان تقویت می شود و در نتیجه عزت نفس تان بالا می رود. روزه اما یک سر و گردن از بقیه تکلیف های سخت بالاتر است. روزه دار، هم باید برای مدتی در رفتارهایش منع هایی را تحمل کند یعنی نخورد، نیاشامد، دروغ نگوید، غیبت و دزدی نکند و بقیه را هم می دانید هم اینکه فکر های بد را از سرش بیرون کند و هم اینکه احساس و عاطفه منفی به خودش و دیگران را بگذارد کنار؛ یعنی یک تکلیف همه جانبه؛ ضمن اینکه از قبل این تکلیف سخت، یکدفعه می بینید ماه رمضان تمام شده است و شما یک ماه است که لب به سیگار نزده اید؛ چیزی که قبلش شاید برایتان غیرممکن بود. ▪ روزه شما را یکپارچه می کند یک گروه از روان شناس ها به نام «روان شناس های گشتالتی یا کل نگر»، کلمه های جالبی در مورد بیماران شان دارند. آنها می گویند آدم هایی که مشکل روان شناختی پیدا می کنند، یکپارچه نیستند یعنی دو لایه و سه لایه اند. این روان شناس ها در طول روان درمانی شان سعی می کنند مراجعان شان را از این لایه ها آگاه کنند و آنها را در یک کل یکپارچه ادغام کنند. می گویند میزان جرم در ماه رمضان پایین می آید یا اصلا چرا این قدر خاص، فقط آدم های مجرم را در نظر بگیریم؟ حتما شما هم در اطرافتان بعضی ها را می شناسید که فقط در ماه رمضان نماز می خوانند. حالا چرا یکپارچگی گشتالتی ها را آوردم کنار نماز خواندن انحصاری در ماه رمضان؟ می خواهم بگویم که در ماه رمضان، شما تکلیفتان با نگرش مذهبی تان مشخص تر است؛ یعنی اگر هر نگرش، یک بعد باور، یک بعد عاطفه و یک بعد رفتار داشته باشد، شما در ماه رمضان هر سه را به صورت یکپارچه تجربه می کنید؛ یعنی اگر در بقیه سال فقط باور داشته باشید که خدا وجود دارد و احساس عاطفی مثبتی به مذهب داشته باشید، در طول ماه رمضان رفتارتان هم با این باورها و احساس ها یکی می شود و این یکپارچگی کلی حالتان را بهتر می کند. ● آیا هر ایمانی سلامت روان را ارتقا می دهد؟ ▪ صاحبدل باش جواب یک کلمه ای سؤال بالا این است که «نه». جواب مشروح اش شاید برایتان مهم تر باشد. آنهایی که دستی در آمار دارند می دانند که ما یک چیزی داریم به نام «واریانس یک متغیر». وقتی که شما می آیید و در یک تحقیق مثلا رابطه بین مذهبی بودن و بهداشت روان در دانشجویان فلان دانشگاه را با دو تا پرسشنامه می سنجید و می بینید که نمره های ۲ پرسشنامه با هم بالا و پایین می روند، می گویید که این دو تا متغیر با هم «همبستگی مثبت» دارند. این همبستگی مثبت معلوم نمی کند که کدام علت کدام است اما اگر عدد همبستگی را به توان ۲ برسانید، می توانید بخشی از علیت را معلوم کنید. مثلا اگر همبستگی مذهب و بهداشت روان ۵۰ درصد باشد، می توانید بگویید که ۲۵ درصد از بهداشت روان یک نفر را مذهبی بودن اش تعیین می کند یا به قول خودشان ۲۵ درصد از واریانس متغیر بهداشت روان. حالا اینها را گفتیم که بگوییم در تحقیق های جدیدتر، برای اینکه حسابی ته وتوی یک ویژگی روان شناختی و رابطه اش با سلامت روان را در بیاورند، می آیند با مطالعه بیشتر در رفتار آدمیان، انواع خاصی از آن ویژگی را تعریف می کنند؛ مثلا به جای اینکه فقط رابطه شوخ طبع بودن را با سلامت روان بسنجند، رابطه انواع خاصی از شوخ طبعی را با سلامت روان می سنجند. یا مثلا به جای اینکه با یک پرسشنامه فقط بگویند فلانی مذهبی است، نوع مذهب او را هم درمی آورند. این کار باعث می شود که همان عدد درصد واریانس فلان متغیر دقیقا معلوم شود. دسی و رایان ۲ روان شناس مشهور غربی دریافتند که به جای یک نوع ایمان، ما ۲ نوع ایمان داریم؛ «ایمان بیرونی» بیشتر برای تشویق شدن از طرف دیگران، تایید منابع قدرت یا ترس از جهنم است و در مقابل، «ایمان درونی» بیشتر بالذات است؛ یعنی اینکه فرد به خاطر علاقه قلبی به خداوند و فهم مسائل مذهبی، باایمان است. نتیجه جالب بود؛ ایمان مبتنی بر علاقه قلبی سلامت روان را بهبود می بخشید. شاید بگویید که اینکه مال غربی هاست؛ بله، اما این تحقیق، هم در دانشجویان دانشگاه شیراز خودمان و هم بین جمعی از سالمندان تهرانی انجام شده و نتیجه یکی بوده است؛ مذهبی بودن بر پایه ایمان درونی است که سلامت روان را افزایش می دهد. «من می دونم نمیشه، موفق نمی شیم، همه چیز خراب می شه!» این جملات شما را یاد شخصیت کارتونی کوچولویی نمی اندازد که روی دست گالیور می نشست؟ کوچولویی که با منفی بافی هایی شبیه این جمله ها، حال همه را می گرفت و نمی گذاشت کسی به راه هایی برای حل مشکل فکر کند؟ حالا تصور کنید کسی که قرار است یک عمر با او زندگی کنید، چنین اخلاقی داشته باشد. چه احساسی به شما دست می دهد؟ در علم روانپزشکی، بیماری شناخته شده ای تحت عنوان «منفی نگری» وجود ندارد اما همه ما قبول داریم که اگر همه آدم های دور و اطراف مان بخواهند همیشه نیمه خالی لیوان (مشکلات، کمبودها و کاستی ها )را ببینند و نسبت به موفقیت ها و شادی ها و داشته ها بی توجه باشند، زندگی زناشویی به چه جهنمی تبدیل می شود. اما آیا راه حلی برای درمان منفی نگرها وجود دارد؟ آدم منفی نگر، نمی تواند شاد باشد؛ او همیشه در دنیای اطراف اش، در رفتارها، در اتفاق های مشترک خانوادگی و در همه چیز و همه کس و به خصوص همسرش که همیشه او را در کنار خود می بیند فقط و فقط بدی ها، زشتی ها، کمبودها و نقص ها را می بیند؛پس چطور می تواند شاد باشد؟ به این ترتیب، اولین چیزی هم که از دست می دهد، رابطه عمیق و آرام زناشویی اش است؛ «چرا این لکه روی فرش افتاده؟ چرا امروز هوا سرد است و نمی توانیم برویم گردش؟ اینم از شانس ما که مجبوریم به جای نشستن جلوی تلویزیون، توی ترافیک گیر کنیم! چقدر من بدبختم که باید بروم بانک و هر ماه قسط بدهم...». آدم منفی نگر، همه وقایع و رویدادها را به بدترین شکل، تعبیر و تفسیر می کند؛ در حالی که می توان حتی بدترین وقایع را هم طوری نگاه کرد که بتوان از آنها برداشت بهتری داشت. همان طور که منفی نگری یک طرف می تواند بیشترین تاثیر بد را روی طرف مقابل اش بگذارد، همیشه زن و شوهر، بهترین کسانی هستند که می توانند به همدیگر در حل این مشکل کمک کنند. فکر نکنیم مشکل همسرمان، مال اوست و به ما ربطی ندارد. فراموش نکنیم که افکار و انرژی منفی ناشی از افکار منفی او به شدت بر زندگی مشترک مان تاثیر می گذارد. زندگی با فرد منفی نگر، چندان خوشایند نیست چون رفتار و تفکر منفی او، به تدریج روی ما هم اثر می گذارد. به او کمک کنیم تا از این افکار منفی رها شود. ● تصویرهای زیبا در زندگی روزمره زندگی روزمره، برنامه ریزی درست آن و پر کردن جاهای خالی و بی روح با تصویرهای زیبا، اولین گام در دورکردن بلای منفی نگری از خانه و خانواده است؛ بنابراین بهتر است در هر واقعه کوچک خانوادگی، تلاش کنیم شاد باشیم. خرید کردن(حتی خریدهای کوچک و به ظاهر پیش پا افتاده)، مطالعه کتاب؛ (به ویژه کتاب های طنز)، سرگرمی های ذهنی و بدنی که ذهن و فکر ما را مشغول کنند، تماشای فیلم های شاد و... همگی راهکارهای خوبی برای شاد بودن است. اگر از آنهایی هستیم که دائم به نکات منفی فکر می کنیم و خودمان را با مرور خاطرات بد گذشته مشغول می کنیم، می توانیم تفریح ها و سرگرمی های سالم تری را برای خودمان دست و پا کنیم. ورزش یا معاشرت با دوستان و اقوامی که در کنار آنها احساس آرامش می کنیم، انتخاب خوبی است. از بیکاری یا بیش از حد پرداختن به کارهای خانه هر دو فرار کنیم، چرا که هر دوی این حالت ها می توانند باعث تشدید این بیماری در ما شوند. بنابراین بهتر است با همفکری همسرمان طوری برنامه ریزی کنیم که بتوانیم در هر نوع شرایط مالی و خانوادگی که هستیم، به فعالیت های مورد علاقه مان بپردازیم. سرگرم شدن با فعالیت هایی که آرام مان کند، خود به خود دیدگاه منفی ما به زندگی را تغییر می دهد. گردش و تفریح را فراموش نکنیم. به عقیده روان شناسان یکی از دلایل هجوم افکار منفی و غمگین شدن ناشی از فکر کردن به مسائل منفی و ناخوشایند، فراموش کردن نیازهای روحی است. تفریح و سرگرمی، یکی از مهم ترین نیازهای روحی است. از نظر اقتصادی، طوری برنامه ریزی کنیم که هر ۲ ماه یک بار مسافرت برویم یا در تعطیلات پایان هفته به تفریح مورد علاقه مان بپردازیم. یک روش دیگر برای دورکردن عادت های ذهنی غلط از فضای خانواده، امتحان کردن تازه هاست. همیشه می توانیم در هر موضوعی، همراه همسرمان به دنبال تغییر شرایط باشیم؛ هرچند این تغییر کوچک باشد. به تدریج دامنه تغییرات را گسترده کنیم. تغییر و تحول، باعث مشغولیت ذهن و دور شدن از فکر کردن به نکات منفی می شود. می توانیم این تنوع را از یک تغییر ساده در چیدمان «دکوراسیون» منزل شروع کنیم؛ تغییرات کوچکی مثل جابه جا کردن یک گلدان! انتخاب افرادی که با آنها ارتباط داریم هم یک راه خوب برای درمان منفی نگری است. بهتر است با افراد مثبت اندیش در ارتباط باشیم. این افراد به ما و فضای اطراف خودشان انرژی مثبت می دهند و به طور غیرمستقیم، نگاه کردن به نیمه پر لیوان را به ما می آموزند و نشانمان می دهند که در کنار هر زشتی و نقص و کمبودی، همیشه یک زیبایی، یک فایده و یک ثروت وجود دارد که می تواند زندگی را زیبا کند. ● عزیزم کمکم کن همان طور که اشاره شد، همسر، بیشترین آزار را از منفی نگری همسرش می بیند و در عین حال، بهتر از هر کس دیگری می تواند در درمان بیماری به او کمک کند؛ بنابراین بهتر است به محض هجوم فکرهای منفی، آنها را با همسرمان در میان بگذاریم و از او کمک بخواهیم تا او با همفکری اش به ما کمک کند. روان شناسان توصیه می کنند درباره آنچه ما را می آزارد، عصبی و کلافه مان می کند و یا شاد و آرام مان می کند، با همسرمان حرف بزنیم. همسرمان می تواند به ما برای دور شدن از مسائل آزاردهنده و نزدیک شدن به آرامش، کمک کند. اگر همسری داریم که دچار این مشکل است، ما هم می توانیم به او کمک کنیم. گوش کردن درست و صبورانه، یکی از مهم ترین راه حل هاست. لازمه کمک به همسر منفی نگر، این است که به حرف هایش گوش کنیم و بکوشیم از بین حرف های او، دلیل افکار منفی و مسائلی را که او را آزار می دهد، دریابیم. اگر همسرمان نپذیرفت که منفی نگر است و به دنبال آن تلاشی برای برطرف کردن مشکلش نکرد، جنجال نکنیم و به دور از هرگونه مچ گیری، سعی کنیم زمانی که افکار و رفتار منفی اش را بروز می دهد، به او تذکر بدهیم تا متوجه مشکلش بشود و برای رفع آن همکاری بکند. ● این ریشه از کجا آب می خورد؟ البته همه این راه حل ها، مثل یک قرص مسکن است برای درمان تنها علامت بیماری. گاهی در زندگی مشترک، مشکلاتی وجود دارد که به هر دلیلی یکی از دو طرف متوجه آن می شود و نمی تواند آن را رک و روراست با همسرش در میان بگذارد. در این صورت، به جای بیان اصل مشکل، بهانه گیری می کند و دائم از چیزهای بی ربط ایراد می گیرد. بنابراین یک راه حل خوب برای رفع منفی نگری خودمان یا همسرمان، این است که شرایط زندگی مان را تجزیه و تحلیل کنیم تا با پی بردن به مشکلات زندگی مشترک مان و برطرف کردن آنها، دید منفی همسرمان به زندگی را اصلاح کنیم. در بسیاری از موارد، رفتار نامناسب همسر، نابسامانی های زندگی مشترک، دخالت دیگران در زندگی ما، سکوت بیجای ما دربرابر رفتارهای نامناسب همسرمان و... باعث افسردگی و منفی نگری در یکی از طرفین یا هر دو می شود. با گفت وگو و رفع مشکلات، نگاه منفی همسرمان را تغییر بدهیم.
