اصول و مبانی پدافند غیرعامل

اصول و مبانی پدافند غیرعامل
​

[HR][/HR]

​

​

جوامع بشری همواره با عوامل تهدیدزایی مواجه بوده‌اند و تهدیدات متعددی جوامع بشری را درگیر کرده است.
در یک تقسیم‌بندی کلی تهدیدات به دو دسته ۱) طبیعی ۲) غیرطبیعی تقسیم می‌شود.
تهدیدات طبیعی شامل سیل، زلزله، آتشفشان، رانش زمین، طوفان‌های سهمگین و امثالهم است و تهدیدات غیرطبیعی عمدتا منشأ انسانی دارند.
تهدیدات غیرطبیعی را نیز به دو دسته تقسیم می‌کنند: تهدیدات عمدی و تهدیدات غیرعمدی.
ممکن است در کارخانه‌ای انفجاری به صورت حادثه اتفاق بیافتد که منشأ انسانی دارد، یا خطا و اشکالی در فرایند و طراحی پیش آمده یا اشکال در بهره‌برداری روی داده که تعمدی در پیش نبوده است. اگرچه خسارتی وارد می‌شود اما کسی که این خسارت را موجب شده دشمن نیست و قصد دشمنی نداشته است.
ولی مبنای تهدیدات غیرطبیعی عمدی بر دشمنی است. شاید بتوان جنگ را مصداق این موضوع مطرح کرد. به هر حال عامل بقا در جوامع بشری، دفاع در مقابل مجموع تهدیدات و مخاطرات است.
انسان برای اینکه به حیات خود ادامه دهد و در این حیات آرامش و اطمینان داشته باشد باید بتواند خود را در مقابل مجموعه تهدیدات حفظ کند.
بشر امروزه در مقابل تهدیداتی مثل سیل و زلزله به دست‌آوردهای بسیار چشمگیری دست یافته است و توانسته تا حد زیادی آرامش و اطمینان را در مقابل این حوادث به ارمغان بیاورد.
بقا در مقابل تهدید به عنوان یک بینش مطرح است و سابقه دیرینه و تاریخی دارد. با نگاهی گذرا به تاریخ می‌بینیم کشورها یا حکومت‌ها و جوامعی بوده‌اند که در مقاطعی از زمان از بین رفته، نابود شده و یا تغییر شکل پیدا کردند. امروز اثری از روم باستان در جهان وجود ندارد در حالیکه یکی از بزرگترین تمدن‌های زمان خود بوده است.
اما کشور عزیز ما با یک سابقه دیرینه در رویارویی انواع تهدیدات توانسته به حیات خود ادامه دهد و انشاءالله دوام و بقا هم خواهد داشت.
موضوع جنگ، موضوعی است که انسان‌ها از آن نفرت دارند. جنگ پدیده‌ای با خشونت، کشتار و خرابی است و با پیامدهای طولانی مدت، جوامع بشری را مورد آسیب قرار داده است. ولی پدیده‌ای اجتناب‌ناپذیر است. به هر حال کسانی که افزون‌طلب هستند برای رسیدن به مطامع خود از هیچ کاری رویگردان نیستند و جنگ را بر جوامع صلح‌جو تحمیل می‌کنند.
نگاهی بر تاریخ دنیا نشان می‌دهد که به هر حال این پدیده خانمان سوز با تاریخ شکل‌گیری تمدن بشر همراه بوده است و دو واقعه بزرگ به نام جنگ جهانی اول و دوم کشتار بسیار وسیعی در دنیا ایجاد کرده است.
در صد سال گذشته هم شاهدیم که تغییراتی در فن‌آوری و استراتژی کشورهای بزرگ اتفاق افتاده که منجر به وقوع جنگ‌های متعددی در دنیا شده و آثار نگران‌کننده‌ای بر جوامع بشری تحمیل کرده است.
در کنار این واقعیت تاریخی واقعیت‌های دیگری نیز وجود دارد. ما به هر حال وارث یک تمدن چند هزار ساله هستیم. کشوری تاریخی به نام ایران اسلامی. کشور ما از نظر ژئوپولتیک و حساسیت‌های تاریخی ـ جغرافیایی کشوری متفاوت با اکثر کشورهای دنیاست. یک منطقه بسیار حساس در سطح جهانی. در کنار این موقعیت ژئوپولتیک، کشور ما، کشوری بسیار ثروتمند است. ثروت‌های طبیعی ایران به خصوص منابع سوخت‌های هیدروکربونیک و منابع انرژی باعث شده کشورهای بزرگ دائما با طمع‌ورزی به ایران نگاه کنند و هیچگاه پنهان نمی‌کنند که همواره تمایل داشتند ایران را جزء کشورهای تحت سلطه و سیطره خود قرار دهند.
​

__________________

 

پاسخ : اصول و مبانی پدافند غیرعامل

اصول و مبانی پدافند غیرعامل [HR][/HR]

در نظام نو استعماری صورت‌های جدیدی را شاهد هستیم. اگرچه شیوه‌های استعماری را کشورهایی مثل پرتغال و انگلیس در دنیا ایجاد می‌کردند اما مستعمره‌های رسمی دانسته منسوخ شده است ولیکن مستعمره‌ها به نحو دیگری وجود دارند. اردوگاهی که به عنوان اردوگاه شرق و غرب وجود داشت و بعد از فروپاشی شوروی به عنوان اردوگاه تک قطبی مطرح شد دنیا را تقسیم می‌کنند به کشورهایی که حاکم‌اند و کشورهایی که محکومند.
تفاوت سوم کشور ما در اینجا ظاهر می‌شود. ما کشوری هستیم که حاضر نیست استیلا و برتری کشور دیگری را بر خود بپذیریم. نه می‌خواهیم کسی مستعمره ما باشد و نه حاضریم مستعمره کسی باشیم. نه حاضریم کسی را به زور تحت کنترل خودمان بگیریم و نه حاضریم تحت کنترل کشوری باشیم.
خصیصه بسیار متفاوتی در کشور ما وجود دارد و آن، خصیصه استکبار ستیزی است، اگر ما این سه ویژگی منحصر به فرد یعنی موقعیت ژئوپولتیک، ثروت طبیعی، استکبار ستیزی را در کنار هم قرار دهیم جمهوری اسلامی، مصداق این سه خصلت است؛ می‌بینیم ما با تهدیدی بسیار جدی در جهان امروز مواجه هستیم.
تهدیدی که پس از پیروزی و استقرار جمهوری اسلامی به صورت‌های مختلف خودنمایی کرده است، از جمله تحریک کشورهای استعماری و استکباری اقدامات خرابکارانه و تروریستی علیه ایران و تحریک همسایگان برای تجاوز که یکی از ثمرات شوم آن هشت سال جنگ تحمیلی بود، محدودیت‌ها و محرومیت‌هایی که جامعه استکباری برای ما در نظر گرفت، بوکه کردن دارایی‌ها، بحث ممنوعیت‌ها و محدودیت‌های اقتصادی، محدودیت‌های فن‌آوری و به عبارتی یک محاصره تمام عیار که محدودیت‌ها و محرومیت‌های متعددی به کشور ما تحمیل کرد.
اگرچه کشور ما تاکنون مقاوم در مقابل همه این تهدیدها ایستاد و ما شاهدیم امروز جمهوری اسلامی ایران بعد از سه دهه استقرار با اقتدار در عرصه جهان مطرح است.
استکبار به علت کم اثر بودن اقدامات خود بعد از حادثه ۱۱ سپتامبر با ترفندهای در منطقه حضوری تمام عیار دارد. کشورهای افغانستان و عراق تحت اشغال آمریکایی‌ها هستند. در کشورهای تازه استقلال یافته شمال ایران اثر حضور استکبار به خصوص امریکا به صورت انقلابات محلی و انقلابات نارنجی دیده می‌شود. در کشورهای جنوبی حاشیه خلیج‌فارس پایگاه‌های نظامی امریکا وجود دارد بزرگترین پایگاه نظامی و هوایی امریکا در قطر واقع است. در امارات، کویت، عربستان، پاکستان و ترکیه حضور نظامی امریکایی مشاهده می‌شود و کاملا مشخص است که ما برای استکبار جهانی یک نظام متفاوت تلقی می‌شویم.
این واقعیت است که ما با استراتژی امریکا که سیادت جهانی و تبدیل کردن جهان به یک واحد تحت کنترل و تحت سرپرستی امریکا است مخالفیم. بنابراین تهدیدات نظامی دشمن در یک فاصله جغرافیایی، نزدیک کشور واقع است و می‌طلبد که ما با هوشیاری و تدبیر در مقابل این تهدیدات و مخاطرات ناشی از آن توان خودمان را برای دفاع افزایش دهیم.
دفاع در مقابل تهاجمات دشمن دو شیوه مرسوم و معمول را در دنیا مورد توجه قرار می‌دهد. اول دفاع مسلحانه: مأموریتی که در کشوری بر ارتش‌ها یا به نیروهای مسلح داده می‌شود که برای تقویت توان نیروهای مسلح در مقطعی از سازمان‌های مجازی یا سازمان‌های کمکی که در کشور ما بسیج بهترین نشانه است، استفاده می‌شود و در کشورهای دیگر سازمان‌هایی هستند که شبه نظامی‌ها را در زمان اضطرار و جنگ سازماندهی می‌کنند. این مجموعه نیروهای مسلح هستند که مسئولیت دفاع مسلحانه یا پدافند عامل را به عهده دارند.
پدافند عامل با محدودیت‌های متعددی مواجه است. با توجه با اینکه می‌خواهیم در مقابل استکبار جهانی از خودمان دفاع کنیم، قدرت نظامی‌مان تفاوت داریم، در فناوری تفاوت داریم، از نیات دشمن بی‌خبریم، بعنوان مدافع همواره با خطر غافلگیی روبرو هستیم و محدودیت دیگر این است که در دفاع عامل یا دفاع مسلح امکان استفاده از تمام ظرفیت‌های کشور وجود ندارد.
یعنی نمی‌توان تمام وزارتخانه‌ها و دستگاه‌های اجرایی و مردم را در دفاع سهیم کرد. در دنیا استراتژی پدافند غیرعامل به عنوان مجموعه‌ای از تدابیر، سیاست‌ها، برنامه‌ریزی‌ها و اقدامات غیرمسلحانه با استفاده از تمام ظرفیت‌های ملی و بسیج تمام امکانات است و برنامه‌ریزی برای استفاده از آن به عنوان یک اصل متضاد در دفاع کشور مطرح است.​

 

پاسخ : اصول و مبانی پدافند غیرعامل

اصول و مبانی پدافند غیرعامل [HR][/HR] می‌بینیم حتی در جهان دوقطبی سابق دو ابرقدرت وقت یعنی امریکا و شوروی در کنار گسترش به ضرادخانه‌های خودشان و توسعه امکان تهاجم مسلحانه، بر دفاع غیرمسلحانه یا پدافند غیرعامل هم به شدت توجه کردند و توانستند توان دفاعی خودشان را از این طریق به صورت بسیار شگرفی بالا ببرند.
پدافند غیرعامل در کشور ما مورد توجه زیادی قرار گرفته است چیزی که متأسفانه قبلا یک غفلت تاریخی از آن داشتیم.
زیرساخت‌های دفاع غیرعامل در کشور ما قبل از انقلاب شکل نگرفت. بعد از انقلاب زمانی که کشور برای برنامه‌ریزی‌های عمیق آماده می‌شد درگیری‌های متعددی ناشی از فعالیت‌های گروه‌های مخالف و موافق و بعد جنگ تحمیلی باعث شد این موضوع به تأخیر بیافتد ولی با تدابیر و هدایت‌های حکیمانه مقام رهبری چندین سال است که در کشور این موضوع مورد توجه قرار گرفته است و دولت و مجلس محترم برای عمق بخشیدن به این تدابیر اقدامات بسیار مثبت و مؤثری انجام داده‌اند و نیاز به زمان بیشتری دارد تا تأثیر خود را در کشور داشته باشد.
همانطور که اشاره شد پدافند غیرعامل را می‌توان به عنوان مجموعه‌ای از تدابیر، سیاست‌ها، برنامه‌ریزی‌ها، و طراحی‌ها و مجموعه اقدامات مسلحانه قلمداد کرد. این چارچوب نشان می‌دهد امکن بسیج و استفاده از تمام ظرفیت‌های ملی برای تحقق این امر وجود دارد. در پدافند غیرعامل با توجه به گستردگی کشورمان می‌توانیم عرصه‌هایی که دارای امنیت بیشتری هست را برای توسعه و سرمایه‌گذاری انتخاب کنیم.
طرح‌ها و فرایندهایمان را به طوری تدوین کنیم که با حداقل آسیب‌پذیری مواجه باشیم.
وقتی طرح‌های توسعه کشور به این صورت دفاع را در ذات خود جای دهند و کاهش آسیب‌پذیری را در درون خود داشته باشند؛ بحثی به نام غافلگیری از بین خواهد رفت یعنی ما همیشه کشوری آماده هستیم تا در مقابل مخاطرات آسیب چندانی نبینیم.
اگر ما بخواهیم به اصول کلی پدافند غیرعامل اشاره کنیم. شاید جدی‌ترین و مهمترین اصل در پدافند غیرعامل دینامیک و پویا بودن پدافند غیرعامل است.
شکل تهاجم دائما در حال تغییر است مثلا در جنگ جهانی اول میزان تلفات غیرنظامیان به شدت پایین بود. چون جنگ عمدتا در مرزها و خطوط تخاصم در جریان بود. کسانی که در شهرها و دور از مرزهای نبرد بودند آسیب کمتری دیدند. ولی در جنگ جهانی دوم که هواپیما و موشک وارد کارزار شد و غیرنظامیان جزو بیشترین تلفات بودند و شهرهایی که مردم در آنها ساکن بودند آماج حملات موشکی قرار گرفتند. امروز هم تغییرات فناوری، تغییرات مداومی را بر عرصه‌های نبرد تحمیل می‌کنند. اگر جنگ‌هایی را که در صد سال اخیر صورت گرفته از این نظر مورد بررسی قرار دهیم می‌بینیم جنگ‌ها از ساختار سنتی خود به شدت در حال تحول‌اند و دیگر از جنگ‌های طولانی مدت و فرسایشی خبری نیست. جنگ‌ها، برق‌آسا مؤثر و با حمله به نقاط هدف، نتیجه خود را به سرعت بدست می‌آورند.
فناوری یک موضوع بسیار مهم در تعیین نتیجه جنگ است. اطلاعات درست، تجزیه و تحلیل اطلاعات و به کار گرفتن تصمیمات ناشی از اطلاعات یک موضوع، در تعیین برد در جنگ‌ها بسیار مؤثر است.
جنگ‌ها دائما در حال تغییر محتوا هستند بنابراین دفاع هم باید دائما در حال تغییر باشد پس یکی از اصل‌های مهم و اساسی در پدافند غیرعامل اصل پویایی است.
بحث دوم ابتکارات است. پدافند غیرعامل مبتنی بر ابتکارات است.

 

پاسخ : اصول و مبانی پدافند غیرعامل

شاید گمان رود که پدافند غیرعامل در چارچوب اصولی سخت؛ حبس شده است. اما رها بودن از تحجر و داشتن ابتکار از مهمترین ویژگی پدافند غیرعامل است. از سوی دیگر باید از کسب اطلاعات توسط دشمن ممانعت کنیم.
دشمن اول چیزی که می‌بیند ارزش اطلاعات است. واژه‌هایی مثل استتار، اختفاء، فریب. مصادیق این معنا هستند که دشمن از آن چیزی که می‌بیند اطلاعات درستی بدست نیاورد. حتی اگر اطلاعاتی بدست آورد، هدف برایش هدف آسانی نباشد و هزینه‌ای که باید بابت این کار بپردازد هزینه سنگینی باشد. البته هزینه مفهومش صرفا اعتبارات مالی نیست. دشمنی که بخواهد به هدف حمله کند باید در تمام حوزه‌ها هزینه‌های سنگینی بپردازد. باید دنیا را متقاعد کند این حمله به نفع جامعه جهانی است. باید دنیا را متقاعد کند که این حمله مؤثر است و آثارش در حمله یک آثار مثبت است. پدافند غیرعامل می‌تواند تمام این موضوعات را بر دشمن سخت کند. مخاطرات را افزایش دهد و هزینه‌هایی را که دشمن بابت این تهاجم باید بپردازد افزایش دهد.
بحث بعدی کم اثر کردن آثار تخریبی و تهاجم دشمن است. اگر دشمن احساس کرد که با یک تخریب با یک حمله کم هزینه، تخریب بسیار وسیعی بدست می‌آورد قطعا در تصمیمش تأثیر خواهد گذاشت و به حمله دست می‌زند. در حالیکه اگر به دشمن نشان داده شد که تهاجمی با هزینه بسیار زیاد؛ کم اثر است تردید می‌کند. یکی از ویژگی‌های پدافند غیرعامل ایجاد تردید در رسیدن به اهداف مورد طراحی دشمن است.
ما اعتقاد داریم که بستر مطمئن برای پایداری از طریق در نظر گرفتن معیارها، و اصول پدافند غیرعامل در طرح توسعه امکان‌پذیر است و اعتقاد داریم قدرت دفاعی و توان ملی و اقتدار ملی ما از طریق بکارگیری پدافند غیرعامل به شدت افزایش پیدا می‌کند.
اعتقاد داریم پدافند غیرعامل با کم اثر کردن مخاطرات و خسارات ناشی از احتمالات تهاجم دشمن آستانه پایداری و مقاومت ملی را ارتقاء می‌بخشد و پدافند غیرعامل در تشنج‌زدایی و توسعه صلح‌طلبی بسیار مؤثر است. کشورهایی که توان دفاعی خود را از طریق توسعه توان نظامی دنبال می‌کنند. همواره در معرض این اتهام هستند که اگر در اراده آنها تغییری ایجاد شود از ابزارهای دفاعی برای تهاجم می‌توانند استفاده کنند. ولی پدافند غیرعامل این ویژگی را دارد که ابزارهایش صرفا دفاعیست.
ما اگر پناهگاهی برای مردم می‌سازیم هیچگاه نمی‌توان از پناهگاه به عنوان تهاجم استفاده کرد. پناهگاه صرفا یک توان دفاعیست. بنابراین کشورهایی که توسعه پدافند غیرعامل را در دستور کار خود قرار می‌دهند از اتهام اقدام برعلیه صلح جهانی همیشه مبرا هستند. شاهد هستیم در امریکا جمهوری‌خواهان در ۸ سال حکومت بر اردوگاه استکبار جنگ‌های متعددی در جهان به راه انداختند. تجاوزهای آشکار و پنهانی در جوامع بشری رقم زدند. در همسایگی ما، دو جنگ بزرگ اتفاق افتاد.
این ساده لوحی است که ما فکر کنیم سیاست‌های کلی و استراتژی‌های اصلی آمریکا با دست به دست شدن دولت بین جمهوری‌خواهان و دموکرات‌ها دچار تغییرات بنیادین خواهد شد. حتی رئیس جمهور تازه امریکا هم در اظهارات ابتدایی خود گفت “ما در سیاست‌های قطعی و استراتژی‌ها تغییرات اساسی نخواهیم داد” و بلافاصله درباره حضور امریکا در عراق و افغانستان گفته شد که در زمان کوتاه تغییر اساسی اتفاق نخواهد افتاد.
نگاهی به تاریخچه دموکرات‌ها در امریکا نشان می‌دهد که امریکائی‌ها در زمان تسلط دموکرات‌ها عمدتا به سراغ انقلابات مخملی و کودتاها رفتند. یعنی دنبال متلاشی شدن کشورهای هدف از درون بودند. ما امیدواریم که با توجه به هوشیاری که در مسئولین و مردم ما هست به این نکته کماکان توجه شود که با روی کار آمدن دموکرات‌ها در امریکا خطر از میان نخواهد رفت و تنها صورت آن عوض خواهد شد.
تدابیر پدافند غیرعامل دنبال یک راهکار اساسی مقابله با این تهدیدات است و باید با همین شدت در کشور ما ادامه پیدا کند. به عنوان مثال اگر کشوری مثل سوئیس را در نظر بگیریم که در دو جنگ جهانی بی‌طرف بود و در هیچ مناقشه‌ای شرکت نداشته؛ شاهدیم که پدافند غیرعامل در این کشور با هزینه‌های بسیار زیاد در حال انجام است.
یعنی سوئیس فرض کرده با استفاده از پدافند غیرعامل ایمنی برای پایداری ایجاد کند و شاید به همین خطر سوئیس به عنوان یک نقطه آرامش اقتصادی در دنیا مطرح است.
به هر حال تهدیدات دائمی است تا زمانی که حق و باطل در دنیا وجود دارد جنگ بین حق و استکبار و باطل ادامه خواهد یافت ما امیدواریم کشورمان همواره به حیات برتر خود ادامه دهد.
*****************************************************

مهندس مجید اشتری‌فر
برگرفته از کتاب دیدگاه‌های نظری پدافند غیرعامل