گیاه خارمریم یکی از قدیمی ترین گیاهان دارویی مناطق مدیترانه محسوب میشود که از قرن ۱۶ میلادی گونه های دارویی این گیاه شناخته و از اواخر قرن ۱۹ اثرات بالینی این گیاه مورد بررسی قرار گرفت. این گیاه در درمان همه انواع هپاتیت مزمن در طب گیاه درمانی آلمان بطور وسیع مورد استفاده قرار میگیرد. بیش از ۱۲۰ مطالعه بالینی بر روی این گیاه، کارائی گیاه خار مریم را در اختلالات کبدی از جمله هپاتیتA و سیروز الکلی ثابت نموده است. در آمریکا افرادی که دچار اینگونه اختلالات باشند این گیاه را بعنوان مکمل غذائی مصرف می کنند. فراورده های این گیاه در کشورهای مختلف با نامهای گوناگون و اشکال داروئی مختلف از جمه قرص،کپسول،قطره و … مورد مصرف قرار می گیرد. بطوریکه قطره سیلیمارین مشابه قطره مارین دیستل(Marien Distel) می باشد که در بازار داروئی آلمان جایگاه ویژه ای دارد. مواد موجود در گیاه ماریتیغال (خار مریم) دارای خواص ضد سرطانی است و می تواند در پیشگیری و درمان بسیاری از سرطان ها موثر باشد. فلاونوئید سیلیمارین موجود در خار مریم شامل سیلی بینین،سیلی دیانین، سیلی كریستین است که برای درمان بیماریهای کبدی و صفراوی استفاده شده است. عصاره بذر این گیاه دارویی كه به نام سیلی مارین معروف است كبد را در برابر انواع مسمومیت ها از جمله قارچ آمانیتا،استامینوفن و الكل محافظت می كند. سیلی مارین به دلیل خاصیت آنتی اکسیدانی و ضد التهابی در درمان هپاتیت ویروسی و التهابات مجرای صفرا موثر است. اثر ضد سرطانی سیلی مارین روی سلولهای سرطانی پروستات، پوست،سینه،تخمدان،مغز و کاهش قند خون در بیماران دیابتی به اثبات رسیده است. سیلی بینین موجود در این گیاه دارای خاصیت ضد سرطانی است و میتواند رشد سلول های سرطانی کبد را در رده های مختلف مهار کند.با توجه به تأثیر گسترده ضد سرطانی این ماده و پائین بودن عوارض جانبی آن می تواند در درمان مبتلایان به سرطان کبد تاثیر گذار باشد. گفتنی است،خار مریم در کاهش کلسترول خون،افزایش سیستم ایمنی بدن،کاهش عوارض جانبی در بیماران تحت درمان با شیمی درمانی نیز اثرات جالب توجهی دارد. × فارماکولوژی سیلیمارین: در سمیت زدائی کبد سیلیمارین غلظت درون سلولی گلوتاتیون را افزایش داده و غشاء سلولهای کبدی را در برابر آسیب سموم و رادیکالهای آزاد پایدار نموده، نفوذپذیری آن را تنظیم می کند. گلوتاتیون یک آنتی اکسیدان است که سلولهای کبدی را در برابر اثرات مضر مواد شیمیائی داروها و هورمونها محافظت می کند. سیلیمارین همچنین از طریق تحریک سنتز پروتئین ریبوزومی، سلولهای کبدی و دیواره مویرگهای وریدی کبد را افزایش می دهد. به علت تاثیر مستقیم سیلیمارین بر روی سلولهای کبد و کلیه، این ماده بعنوان یک پادزهر مؤثر در مقابل تجمع مواد سمی در کبد عمل می کند. این دارو از طریق مهار آزاد سازی هیستامین، کاهش فعالیت عوامل تسریع کننده ایجاد تومور و افزایش تحرک پلی مورفونوکلئورهای مهار شده توسط مواد مضر در بهبود آلرژی و التهاب مؤثر است. سیلیمارین میزان بیلی روبین و آنزیمهای کبدی را افزایش می دهد. × فارماکوکینتیک: جذب خوراکی سیلیمارین ۲۰تا۵۰ درصد و دفع آن از طریق صفرا ۸۰ درصد می باشد. این دارو در کبد و صفرا تجمع می یابد و پس از یک روز مصرف مکرر به سطح سرمی ثابت می رسد. × ترکیب دارو : قطره خوراکی سیلیمارین حاصل استخراج الکلی از میوه گیاه Silybum marianum می باشد. ۳۰ میلی لیتر از این قطره محتوی ۳۰ میلی لیتر تنتور ۵ : ۱ میوه خار مریم می باشد × مواد موثره : فلاوگیلنانها ( ۱٫۵ % ـ ۳ % ) : سیلی بین ، سیلی کریستین ، سیلی دیانین و مشــقات ۲و۳ دی هیدرو کـــه مجموعه آنها سیلیمارین نامیده میشود . × موارد مصرف : برای پیشگیری از بیماریهای کبدی و همچنین درمان حمایتی در موارد زیر مصرف می گردد: عملکرد غیر طبیعی کبد – سیروز کبدی-کبد چرب-تماس با آلاینده های شیمیایی(داروها،هیدروکربنهای هالوژنه، حلالها،رنگها،چسبها بیحس کنندهها) همچنین در درمان مسمومیت با قارچ سمی آمانتیا و نیز بعنوان یک داروی آنتی آلرژیک و ضد التهاب نیز تجویز می شود. × موارد منع مصرف: Y کودکان زیر ۱۲ سال . Y این دارو حاوی الکل میباشد لذا مصرف آن در افرادی که الـــکل برای آنها منع مصرف دارد بایستی تحت نظر پزشک باشد . × ز آنجا که این فراورده حاوی الکل میباشد مصرف مقدار زیاد آن در بیماریهای کبدی حاد توصیه نمیگردد . × تداخلات داروئی: تا کنون تداخلی برای این دارو ذکر نشده است. × عوارض جانبی : بندرت مشاهده میشود . در موارد نادر در بعضی افراد توام با اثر ملین ضعیف میباشد . × تذکر: بروز کدورت در دارو ، طبیعی بوده و هیچگونه تاثیری روی اثر این دارو ندارد و قابل مصرف می باشد. × مقدار مصرف : مقدار مصرف این دارو تحت نظر پزشک تعییــن میگردد . امـــا بطور معمول این قطره ۳ مرتبه در روز هر بار ۳۰ ـ۲۰ قطره با مقداری آب مصرف میگردد. × شرایط نگهداری: این دارو در دمای ۲۵تا۳۰ درجه سانتیگراد نگهداری می شود. خار مريم، دشمن هپاتیت تنوع بالاي اقليمي کشور موجب رويش بيش از 8 هزار گونه گياهي شده است که از اين تعداد در حدود 3 هزار گونه داراي ترکيباتي با خواص دارويي هستند. با توجه به نيازهاي جوامع بشري و وجود توانايي هاي بالقوه ، کثرت گونه ها و کاربردهاي فراواني که گياهان دارويي دارند ، پژوهش و تحقيق در اين زمينه بسيار ضروري است . مهمترين روشهاي علمي در زمينه تحقيق و پژوهش گياهان دارويي کاربرد بيوتکنولوژي و تکنيک هاي مهندسي ژنتيک در اين زمينه است. در اين راستا محققان موسسه تحقيقات بيوتکنولوژي کشاورزي با استفاده از روشهاي بيوتکنولوژي موفق به دستيابي به فناوري توليد سيليمارين به عنوان يکي از موثرترين داروهاي گياهي در درمان بيماري هاي کبدي از گياه خار مريم شده اند. گفتگویی با دکتر طاهره حسن لو، عضو هيات علمي موسسه تحقيقات بيوتکنولوژي کشاورزي خار مريم از کدام تيره گياهي محسوب مي شود؟ گياه خارمريم Silybum marianum L. Gaertn گياهي يک يا دو ساله از تيره کاسني است که دانه هاي آن متابوليت هاي ثانويه و ارزش دارويي بالايي ، خصوصا در درمان بيماري هاي کبدي دارد. ترکيبات اصلي آن مخلوطي از فلانولينگان هاست که سيليمارين ناميده مي شود. در کشورهاي مختلف فرآورده هاي فراواني از عصاره حاصل از ميوه هاي اين گياه عرضه شده است و اين گياه از پر مصرف ترين گياهان دارويي در جهان به شمار مي آيد. چرا براي توليد سيليمارين از خار مريم استفاده کرده ايد؟ با توجه به وجود گياهان دارويي فراوان در کشور و کاربردهاي مختلف ازترکيبات حاصل از اين گياهان در دنياي پزشکي امروزه درصدد برآمديم گياهي را انتخاب کنيم که داراي خواص دارويي گسترده بوده و ضمن رويش در ايران ، قابليت کشت و تکثير در شرايط آزمايشگاهي را داشته باشد. در اين خصوص گياه خارمريم انتخاب شد که در مناطق شمال ، غرب و جنوب غرب ايران رويش دارد و تاريخ درماني آن به 2 هزار سال پيش برمي گردد و از آن به عنوان يک داروي محافظت کننده کبد نام برده اند. حال با توجه به اين خواص دارويي تصميم گرفته شد با شرايط کشت بافت و سلول در آزمايشگاه سيليمارين (ماده موثر اين گياه) از گياه خارمريم استخراج شود. لازم به ذکر است ميزان توليد ماده موثر سيليمارين در آزمايشگاه موسسه تحقيقات بيوتکنولوژي کشاورزي بالاتر از ميانگين جهاني گزارش شده است. ميانگين سيليبين (مهمترين ماده تشکيل دهنده سيليمارين) توليد شده در شرايط آزمايشگاهي بر اساس ساير گزارش ها 0.1 ميلي گرم در گرم ماده خشک بوده است. مقدار کل سيليمارين توليد شده در شرايط آزمايشگاهي در اين موسسه حدود 0.44 ميلي گرم در گرم ماده خشک بوده که بيش از نيمي از آن مربوط به ماده سيليبين است. با طرحي که هم اکنون در دست اجراست و با بررسي تاثير ساير اليسيتورها (عوامل محرک) در آينده با افزايش توليد ماده مزبور روبه رو خواهيم شد. اين گياه داراي چه خواص درماني تاييد شده است؟ بخشي از گياه که براي خواص درماني استفاده مي شود دانه است و ماده موثر درماني آن سيليمارين ناميده مي شود. مهمترين کاربرد درماني اين گياه اثر محافظتي روي کبد است که در مطالعات حيواني و انساني نيز گزارش شده است. در مطالعات باليني متعددي مصرف سيليمارين در درمان بيماري کبدي مانند سيروز، هپاتيت ويروسي و سمي مزمن ، کبد چرب و التهاب مجراي صفرا موثر بوده است که دليل آن را خواص آنتي اکسيداني اين ماده مي دانند. سيليمارين سلولهاي کبد را در برابر هرگونه آسيب نابود کننده حاد يا مزمن محافظت مي کند. همچنين در کاهش کلسترول خون ، افزايش سيستم ايمني بدن ، درمان انواع سرطان ، کاهش عوارض جانبي در بيماران تحت درمان با شيمي درماني براي سرطان و سنگ کيسه صفرا نيز اثرات جالب توجهي دارد. استفاده از اين گياه در درمان بيماري هاي کبدي پيشينه اي 2000 ساله دارد و امروزه به کمک فناوري هاي جديد، بار ديگر در نقش داروي هپاتيت ظاهر شده است از مزاياي ديگر اين ماده ، اثر ضد سرطاني سيليمارين روي سلولهاي سرطاني پروستات، پوست، سينه، تخمدان، مغز و کاهش قند خون در بيماران ديابتي است. امروزه کپسول هاي حاوي سيليمارين از شرکتهاي مختلف و حتي چاي کيسه اي حاوي پودر بذر اين گياه يا پودر سيليمارين به صورت بسته هاي بزرگ در دنيا عرضه مي شود. از نظر مکانيسم اثر و اثربخشي دارويي روي بيماري هاي کبدي ، تاکنون هيچ داروي شيميايي و گياهي در دنيا موفق به جايگزيني با اين ماده نشده است. طرح مزبور هم اکنون در چه مرحله اي است؟ ميزان پيشرفت کار تاکنون بسيار خوب بوده است و اکنون مرحله آزمايشگاهي را طي مي کند. ميزان توليد اين ماده در آزمايشگاه موسسه 0.44 ميلي گرم در گرم ماده خشک است که اين ميزان از گزارش هاي جهاني آن بالاتر است. ضمنا در بررسي نمونه هاي خارمريم که در مناطق مختلف ايران رويش دارد ، مناطقي شناسايي شده که از نظر محتواي سيليمارين از برتري بالايي به نمونه اصلاح شده خارجي برخوردار است. زمان اتمام اين طرح يک سال و نيم ديگر است. گفتني است 40 درصد اين کار در قالب رساله و ادامه طرح که منجر به اقتصادي شدن توليد خواهد شد در موسسه مذکور انجام مي شود. از بارزترين مشکلات موجود دراين پروژه کمبود مواد آزمايشگاهي و بودجه تحقيقاتي است. ضمنا به منظور توليد در سطح تجاري چنين ترکيباتي تجهيز آزمايشگاه هايي که داراي بيواکتور باشند ضروري است. کشورهاي ديگر در اين زمينه چه تحقيقاتي انجام داده اند؟ در کشورهايي مانند چين ، امريکا ، استراليا و اسپانيا کارهاي خوبي در اين زمينه انجام شده است که به عنوان مثال کشور چين يکي از صادر کنندگان بزرگ سيليمارين در جهان محسوب مي شود و در کشور امريکا کشت و پرورش گياه خار مريم جزو مهمترين اولويت هاي تحقيقات گياهان دارويي هستند. با توجه به مضرات داروهاي شيميايي و افزايش سطح مطالعات و دانش افراد ، تقاضا براي استفاده از گياهان دارويي در جهان رو به افزايش است. به عنوان مثال در کشور آمريکا از سال 1994 تا سال 2 هزار ميلادي استفاده از داروهاي گياهي 46 درصد افزايش يافته است. با توجه به سابقه طولاني کشور ايران در استفاده از طب سنتي و گياهي يقينا استقبال خوبي از اين دارو صورت خواهد گرفت. تعدادي از شرکتهاي دارويي در سال اخير به دنبال توليد اين دارو در داخل کشور هستند و تحقيقاتي درخصوص بررسي اثرات اين دارو و درمان دام نيز آغاز شده است.
