مقالات قرآنی

لیست مقالات ارائه شده در این بخش:
​

1- مهجوريت قرآن


2- مهجوريت قرآن؛ اسباب و نشانه ها


3- کيفر فراموشى قرآن

4- قرآن، مائده آسمانى


5- قرآن از ديدگاه مشاهير جهان (2)


6- علل مهجوريت قرآن


7- سيماى قرآن


8- راز جاودانگى قرآن

9- رابطه مهجوريت قرآن و مهجوريت اهل بيت(ع)

10- جاى قرآن در طاقچه «دل» است

11- با قرآن در همه حال‌

12- امام عارفان

13- آيا قرآن به همه پرسش هاى انسان پاسخ مى دهد؟


14- همسانى زن و مرد در بهره مندى از ارزشهاى اسلامى

15- نقش زن در خانواده از ديدگاه قرآن

16- ماهيت مرگ از ديدگاه قرآن

17- کتابشناسى زن در قرآن

18- فضه در قرآن

19- شفاعت از ديدگاه قرآن

20- زنان مهاجر

21- زنان بهشتى (1)

22- زنان بهشتى (2)

23- زن در قرآن‌

24- روشهاى تبليغى پيامبر اعظم (ص) از ديدگاه قرآن

25- جنگ روانى از منظر قرآن و سيره نبوى

26- جايگاه دکترين مهدويت در اسلام از منظر قرآن کريم

27- اوصاف دوزخ از نگاه قرآن

28- الگوى تربيتى اقتصادى بانوان در قرآن

29- الگوهاى تربيت عبادى زنان

30- استراتژى قرآن كريم در مواجهه با انحرافات اجتماعى (1)

31- استراتژى قرآن كريم در مواجهه با انحرافات اجتماعى (2)

32- استراتژى قرآن كريم در مواجهه با انحرافات اجتماعى (3)

33- استراتژى قرآن كريم در مواجهه با انحرافات اجتماعى (4)

34- نيم نگاهى به از خود بيگانگى در پرتو آيات قرآن

35- نگاه قرآن به بسترهاى سلطه پذيرى

36- معيارهاى سخن پاكيزه در قرآن

37- مثبت نگرى به رفتار ديگران از ديدگاه قرآن

38- قرآن و روزه

39- عبادت در قرآن (1)

40- عبادت در قرآن (2)

41- دين و خاستگاه آن در قرآن

42- دعا در قرآن (1)

43- دعا در قرآن (2)

44- دعا از منظر قرآن

45- حسادت و ريشه هاى آن از نگاه قرآن (قسمت اول)

46- حسادت و ريشه هاى آن از نگاه قرآن (قسمت دوم)

47- چشم و هم چشمى از نگاه قرآن

48- اهلبيت (عليهم السلام) در قرآن

49- ارتباط قرآن و فقه

50- آزار رسانى از منظر قرآن

51- قرآن در سيره و سخن امام مهدى (عج)

52- بهداشت روانى در قرآن

53- جنين شناسى پزشكى و انطباق آن با آيات قرآن

54- نگاهى به اهداف و آثار ازدواج در قرآن

55- زيارتگاه قرآنى

56- با قرآن در زندان

57- ضرب ‌المثل‌هاى قرآني: «فاتحه الكتاب» در فرهنگ عاميانه

58- شناخت قرآن ؛ زبان شناسى قرآن

59- وحى و خيزش تمدنى

60- توسّل به قرآن

61- تأثير يك آيه

62- ارزيابى ترجمه‏هاى اروپايى از قرآن مجيد

63- طراوت تلاوت

64- نگاهى به تفسير جمال (آثار هنرى قرآنى بانوان هنرمند)

65- سيماى قرآن در اشعار بهار

66- تجلي قرآن در شعر و ادب فارسي

67- شناخت قرآن:قرآن در بيان ديگران

68- شناخت قرآن؛ كليد فهم

69- قرآن راهنماى زندگى انسان

70- در قلمرو آفتاب (همنشينى با قرآن)

71- پرواز در فضاى قرآن

72- پرتو وحي در آينه نثر فارسي

73- جهات انس با قرآن

74- نکته‏هاى زيباى قرآنى

75- نيروهاى مسلح، انس با قرآن و يك پيشنهاد

76- معرفى کتاب؛ نخسيتن ترجمه گروهى قرآن کريم

77- قرآن از ديدگاه مشاهير جهان

78- لطايف قرآنى

79- بررسى آراى مفسّران درباره آيه نسخ

80- فضيلت آية الكرسى

81- پرتوى از خورشيد

82- خاورشناسان و ترجمه قرآن

83- بررسى ادله جامعيت و جاودانگى قرآن كريم در نهج البلاغه

84- جرعه‏اى از زلال وحى

85- جاذبه قرآن (1)

86- جاذبه قرآن (2)

87- جاذبه قرآن (3)

88- قرآن از ديد گاه دانشمندان جهان

89- قرآن و ايمان

90- قرآن، جهانى شدن و هويت مجازى

91- با امام حسين (ع) در محضر قرآن

92- اعترافات انديشمندان غربى درباره قرآن

93- فروغ قرآن در نگاه امام چهارم

94- عظمت و فضيلت قرآن مجيد از ديدگاه پيامبر اكرم صلى‏الله‏عليه‏و‏آله

95- تسلط شيطان بر انسان

96- قرآن از ديدگاه معصومين(ع)

97- بازگشت به قرآن

98- الگوى تربيتى اقتصادى بانوان در قرآن

99- بهار قرآن

100- عظمت قرآن (1)

101- عظمت قرآن (2)

102- عظمت قرآن (3)

103- استناد به آيات؛ترازوى سنجش اعمال

104- آسايش و امنيت در بهشت

105- قرآن و ادب فارسى؛ تآثير قرآن بر شعر خواجو

106- وحى و هرمنوتيك(1)

107- وحى و استدلال ‏پذيرى

108- وجه زيبايى شناختى قرآن در تاريخ صدر اسلام1

109- واژه‌شناسي‌ قرآن‌

110- نماز در آيينه قرآن و حديث

111- نگاهى نو به روايات نزول قرآن بر هفت‏حرف

112- نگاه قرآن به عقلانيت دين

113- نكاتى در فهم و استفاده بيشتر ما از قران و عترت عليهم السلام

114- نقش قوه سامعه در آموزش قرآن كريم

115- نقد و بررسى نظريه بازتاب فرهنگ زمانه در قرآن

116- نقد ترجمه‏اى از قرآن

117- نداها و خطابهاى الهى در قرآن

118- مبانى رشد و لوازم آن در قرآن كريم

119- مبانى اقتصاد از ديدگاه قرآن كريم‌

120- قصه‏هاى قرآن در بيان مفسر الميزان

121- معناشناسى داستان و اسطوره در قرآن

122- قصص‌ قرآن‌ عبرتي‌ براي‌ خردمندان‌

123- قرآن و مساله عدالت اقتصادى

124- قرآن و فرهنگ زمانه

125- قرآن و روان درمانى افسردگى

126- قرآن و حقوق انسان

127- قرآن و جلوه هاى عزّت و آزادگى در نهضت امام حسين (ع)

128- قرآن و تكاليف ما در قبال آن

129- قرآن و ترجمه برابر اصل

130- قرآن و برخوردانديشه ها

131- قرآن و برخورد با انديشه‌ها

132- قرآن و آفرينش انسان

133- قرآن در نگاه امام صادق(ع)

134- فهم قرآن از ديدگاه شهيد مطهري

135- قرآن از ديدگاه امام خمينى (ره)

136- فلسفه ى آفرينش انسان از ديدگاه قرآن

137- فرهنگ گفتار در قرآن

138- غم و شادى در قرآن

139- عيد از منظر قرآن

140- عمومى يا اختصاصى بودن فهم قرآن از ديدگاه امام خمينى (ره)

141- عظمت قرآن ومباحث آن

142- طنز در قرآن كريم

143- شيوه هاى ظريف و متنوع در فهم و بيان معارف قرآن

144- شيوه تفسيرى معتزله

145- شناخت زبان قرآن

146- شخصيت‏شناسى زنان در قصه‏هاى قرآن

147- شادى و سرور در قرآن

148- سرگذشت رسولان انطاكيه

149- زبان ‏شناسى قرآن

150- زبان در قرآن

151- روايت حفص از قرائت عاصم

152- رمز و رازهاى عدد چهل ازمنظرقرآن و روايات

153- ديدگاه علماى اهل سنت درباره ترجمه قرآن

154- ديدگاه راغب اصفهانى در اعجاز قرآن و نقد آن

155- درآمدى بر اعجاز صوتى قرآن‌

156- در طريق استنباط از قرآن

157- در آمدى بر جغرافياى قصص قرآنى‏1

158- داستان‏هاى قرآن از نگاه امام خمينى (ره)

159- خطابهاى خداوند به پيامبر(ص)

160- حروف هفتگانه قرآن از نگاه امام خمينى

161- چشمه‏هائى از بلاغت در كلام وحى

162- جوان در قرآن

163- از ديدگاه سيد قطب: جلوه اي از اعجاز هنري قرآن

164- جستارهايى در زمينه نظماهنگ قرآن كريم

165- جامعيت و كمال قرآن

166- جامعيّت قرآن از نگاه احاديث

167- جامعيت قرآن

168- توجه نظرى و عملى به قرآن در سيره پيشوايان

169- تفاخر در قرآن

170- ترجمه ، امكان و تعريف

171- تدبّر در قرآن از ديدگاه اهل‏بيت (ع)‌

172- تحليل ظاهر و باطن قرآن

173- تحقيقى درباره شبهه افسانه در قرآن

174- تحقيقى پيرامون تواتر قرائات قرآن كريم

175- تحريف ناپذيرى قرآن از ديدگاه علامه شعراني

176- تجليات قرآنى در شعر شاعران

177- اصول و مباني تاويل قرآن از ديدگاه امام خميني (ره)

178- تاثير قرآن كريم در پيدايش و گسترش علوم ادبي

179- پژوهشى در باره زبان قوم در قرآن

180- بررسى كلمات اضداد در قرآن كريم

181- (بايد و هست) در نگاه قرآن

182- بار امانت

183- انسان و طبعيت در قرآن

184- اعجاز قرآن از ديدگاه جاحظ

185- اصول و مبانى زيبايى شناسى قرآن كريم‌

186- اصول‌ تفکر سياسي‌ در آيات‌ مکي‌ قرآن در ترازوى نقد

187- از قرآن چه مى دانيم و تكاليف ما در قبال آن

188- ادب تلاوت قرآن

189- ابن كثير و قرائت او

190- ابعاد ايمان به پيامبر اعظم(ص)در قرآن و روايات

191- آيه تجلى در ديوان امام خمينى (ره)

192- آواى قرآن و كاهش اضطراب

193- آموزش قرآن در مكتب رسول اكرم (ص)

194- آداب باطنى تلاوت قرآن

195- آثار و فوايد ذكر خدا

196- 20 نكته روش حفظ قرآن

197- الگوهاى تربيت

198- معجزه هاي رياضي و عددي در قرآن

199- با امير المؤمنين (ع) در سايه قرآن

200- آيات قرآن كريم در شأن امام حسين (عليه السّلام)

201- با امام كاظم(ع) در سايه قرآن

202- پيدايش انسان از نظر علم و قرآن

203- اصحاب در قرآن

204- تاثير شخصيت مفسر در تفسير قرآن

205- تطور تفسير در دوره صحابه و تابعين

206- تفاسير روايى قرن يازدهم هجرى

207- تفسير و قصه هاى قرآن

208- روش تفسير ظاهر قرآن

209- مراحل تفسير

210- اسلام و قرآن در انديشه گوته

211- چون و چرا در كار خدا

212- ديدگاه دانشمندان و متكلمين اهل سنت درباره حقيقت روح

213- نوآوري بر مبناي قرآن و سنت

214- احسن القصص ترجمه سوره مباركه يوسف از يك نسخه كهن

215- الميزان و قصص پيامبران

216- آموزش قرآن در مکتب رسول اکرم (ص)

217- تاثير قرآن در واژگان عربي

218- جلوه هايي از اعجاز قرآن در ادب فارسي

219- چالشهاي فراروي ترجمه قرآن

220- سيوطي و علوم قرآن

221- کتابشناسي قصه هاي قرآن

222- لغزشگاههاي ترجمه قرآن کريم

223- نکاتي درباره بلاغت جزء اول قرآن کريم

224- معارف قرآنى و شيوه هاى تفسيرى

225- ارزشهاى قرآنى

226- قوم عاد سازندگان اهرام مصر

227- اصحاب اخدود

228- كتابشناسى قرآن و اهل بيت (ع)

229- كتاب شناسى تحريف ناپذيرى قرآن

230- آداب کلام در کلام الهي

231- ارتداد در قرآن

232- ارزيابي علوم بر اساس تعاريف قرآن کريم

233- استواري قرآن از ديدگاه معصومين

234- اسراف و تبذير در قرآن و سنت

235- اسماء و صفات خدا در قرآن حرف ف و ق

236- اسماء و صفات خدا در قرآن حرف ق

237- آشنايى با واژه‏هاى «بشر» ؛ «آدم‏» و «انسان‏»

238- حج در کتاب خداوند (3)

239- دورنمايي از مسائل نفس و روح در قرآن

240- دين حنيف از ديدگاه قرآن

241- روح چيست؟

242- سير تکاملي رشد در قرآن کريم

243- شر از منظر قرآن کريم

244- عشق الهي در منظر قرآن کريم

245- عينيت قرآن

246- غناي قرآن

247- قرآن ناطق از ديدگاه عالمان و محققان

248- قرآن و عقل

249- مراحل خلقت جهان

250- معناشناسى واژه جاهليت در قرآن

251- نظريه فطرت در قرآن

252- نظريه متعالي بودن زبان قرآن

253- تفسير عقلي- كلامي قرآن

254- زن و سياست در قرآن

255- موانع سعادت در قرآن، بدعت در دين

256- هرمنوتيك و قرآن

 

پاسخ : مقالات قرآنی

مهجوريت قرآن


على اکبر مومني

مفهوم مهجوريت

آيه «وَقَالَ الرَّسُولُ يا رَبِّ إِنَّ قَوْمِى اتَّخَذُوا هَذَا الْقُرْآنَ مَهْجُوراً» فرقان/30 بيانگر شکايت رسول خدا صلياللهعليهوآله در روز قيامت به محضر پروردگار است. در تفسير مجمعالبيان ذيل همين آيه آمده است: منظور از رسول در اين آيه محمد صلياللهعليهوآله است که از قوم خود اينگونه شکايت ميکند: پروردگارا قوم من اين قرآن را مهجور کردند. معناى «اتَّخَذُوا هَذَا الْقُرْآنَ مَهْجُوراً» اين است که امت اسلام قرآن را رها کردهاند و به دنبال شنيدن و فهميدن آن نيستند.1

«هجر» در لغت به معناى «دورى کردن بدنى، زبانى يا قلبى از ديگري»2 است. ولى کلمه «اتخاذ» (به دست آوردن و گرفتن) معناى جديدى از کلمه «مهجوراً» را القا ميکند و بيانگر اين نکته است که قوم رسول اکرم نه تنها قرآن را واننهادهاند و ترک نگفتهاند، بلکه آن را در اختيار گرفته و به آن دست يافتهاند، ولى در اثر عدم درک صحيح و عدم استفاده شايسته و بايسته، قرآن عملاً مهجور و متروک مانده است. بنابراين مهجور کردن قرآن يعنى رويگردانى و دورى از آن؛ در حالى که مهجور گرفتن قرآن يعنى پرداختن به قرآن بهگونهاى که اگر چه در ظاهر از اين رويکردهاى مختلف قرآنى بوى توجه و استفاده به مشام ميرسد، ولى در حقيقت همه اين رويکردها بيگانه با قرآن است.

در مهجور کردن قرآن، شخص به خانه قرآن قدم نميگذارد، ولى در به مهجوريت گرفتن قرآن، فرد به ميهمانى صاحبخانهاى فاضل و حکيم نايل شده است، ولى به جاى توجه به ميزبان و استفاده از محضر وى، گرفتار نقش و نگار در و ديوار خانه شده است.3

مهجوريت قرآن در تلاوت

مهجوريت قرآن در تلاوت را در دو بخش ميتوان بررسى نمود:

1. تلاوت نکردن: دسترسى مردم به قرآن بسيار آسان است، اما با وجود اين اندک افرادى در برنامه زندگى خود زمانى را به تلاوت و انس با قرآن اختصاص ميدهند و بهرغم تأکيد فراوان قرآن و توصيه پيشوايان دين به تلاوت آن، بسيارى از مردم از نعمت تلاوت و آثار ارزشمند آن بيبهرهاند. قرآن کريم ميفرمايد: «فَاقْرَأُوا مَا تَيسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ» مزمل/20؛ آنچه براى شما ميسر است، قرآن بخوانيد.

2. رعايت نکردن آداب تلاوت: براى آنکه از تلاوت قرآن بهره کافى برده شود و تلاوت قرآن، قارى را به هدف رهنمون شود، بايد آداب و شرايط تلاوت و حق تلاوت آن را به بهترين وجه رعايت نمود.

آداب تلاوت

امام صادق عليهالسلام ميفرمايد: «قارى قرآن به سه چيز نياز دارد: دلى خاشع، بدنى فارغ، جايى خالى، و چون دل او براى خدا خاشع گرديد، شيطان رجيم از او گريزان خواهد شد»4.

براى تلاوت قرآن آداب فراوانى ذکر شده است که به مهمترين آنها اشاره ميشود.

1. تعظيم: پيامبر اکرم صلياللهعليهوآله ميفرمايد: «قرآن پس از خداى متعال، از هر چيزى برتر است. هر که قرآن را محترم و بزرگ شمرد، خدا را بزرگ شمرده، و هر کس قرآن را محترم و بزرگ نشمارد، حرمت خداوند را سبک شمرده است»5. اولين شرط حضور در محضر قرآن، بزرگ شمردن، برخورد مؤدبانه و همراه با احترام است.

2. استعاذه: تلاوت قرآن، بايد با پناه بردن از شر شيطان آغاز شود. قرآن کريم ميفرمايد: «فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيطَانِ الرَّجِيمِ» نحل/98.

3. پاکيزگي: بهرهمندى از قرآن مستلزم پاکيزگى ظاهرى و باطنى شامل: تطهير دهان و زبان، استغفار از گناهان و تطهير جسم و جان است؛ چراکه قرآن پاک و پاکيزه است و فقط پاکيزگان ميتوانند از آن توشه بردارند: «لا يمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ» واقعه/79.

4. ترتيل: قرآن را بايد شمرده و همراه با تأمل تلاوت کرد: «وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلاً» مزمل/4.

5. تدبر: کتاب خدا بايد با تدبر و انديشه قرائت شود: «کِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ إِلَيکَ مُبَارَکٌ لِيدَّبَّرُوا آياتهِ» ص/29؛ «أَفَلا يتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ» محمد/24.

6. اداى حق تلاوت: تلاوتکننده هر ايهاى بايد حق تلاوت آن را بهجا آورد: «الَّذِينَ آتَينَاهُمُ الْکِتَابَ يتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ أُولَئِکَ يؤْمِنُونَ بِهِ» بقره/121.

امام صادق عليهالسلام درباره حق تلاوت آيت ميفرمايد: آيت آن را با دقت بخوانند، حقايق آن را درک کنند و به احکام آن عمل نمايند، به وعدههاى آن اميدوار، و از وعيدهاى آن ترسان باشند، از داستانهاى آن عبرت گيرند، به اوامرش گردن نهند و نواهى آن را بپذيرند. به خدا قسم منظور از حفظ کردن آيت و خواندن حروف و تلاوت سورهها، ياد گرفتن اعشار و اخماس6 آن نيست».7

مهجوريت قرآن در استماع

سخن گفتن و گوش نسپردن به آيت خدا در هنگام تلاوت قرآن از واقعيتهاى تلخ در ميان مسلمانان ميباشد. اين در حالى است که خداوند متعال از هرگونه سخن گفتن در وقت تلاوت نهى فرموده است: «وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ» أعراف/204؛ هنگامى که قرآن خوانده ميشود، بدان گوش فرا دهيد و خاموش باشيد، شايد مشمول رحمت خدا شويد.

پيامبر گرامى اسلام صلياللهعليهوآله ميفرمايد: «از شنونده قرآن شر دنيا رفع گردد، و از خواننده قرآن، گرفتارى آخرت دور گردد، و کسى که يک آيه قرآن گوش دهد، براى او بهتر است از کوه «ثبير»8 که از طلا باشد»9.

مهجوريت قرآن در حفظ

همزمان با نزول آيت نورانى قرآن، اسلامباوران آغازين با سرمشق قرار دادن دستورالعملهاى رسول گرامى اسلام صلياللهعليهوآله اشتياق فوقالعادهاى به حفظ قرآن از خود نشان دادند. حافظان قرآن کريم از سوى پيامبر اکرم صلياللهعليهوآله همواره تشويق ميشدند و در جامعه نيز از جايگاه بلندى برخوردار بودند. آنان تنها به حفظ آيت اکتفا نکردند و عمل به آيت را سرلوحه برنامه زندگى خود قرار داده بودند. بدين جهت هر يک از حافظان قرآن مبلغى توانا و اسلامشناسى برجسته به شمار ميآمد.

در روآياتى که از پيامبر اکرم صلياللهعليهوآله نقل شده است، حفظ قرآن بسيار مورد توجه قرار گرفته و براى آن ثواب و فضيلت فراوانى ذکر شده است. آن حضرت در برخى روآيات فرمودهاند: «عدد و درجههاى بهشت، به عدد ايههاى قرآن است، و کسى که همدم قرآن است، چون وارد بهشت شود به او گفته ميشود: بالا برو و بخوان، که براى هر ايهاى درجهاى است، و بدين ترتيب بالاتر از درجه حافظ قرآن درجهاى نيست»10. در کشور ما اگرچه پس از انقلاب اسلامى گامهاى مؤثرى در جهت ترويج فرهنگ حفظ برداشته شده است ولى با اين همه، در صدر بسيار ضعيفى از هموطنان ما مفتخر به حفظ آيت الهى شدهاند و هنوز سياستگذارى نسبت به تشويق حفظ قرآن در مراکز علمى و آموزشى به ويژه در آموزش و پرورش جايگاهى ندارد.

مهجوريت قرآن در تدبر

اگر مؤمنان راستين و پرهيزکاران واقعى، تلاوت را با تدبر همراه سازند، از سفره رنگين الهى بهرهمند شوند. حضرت على عليهالسلام اشتياق آنان را چنين توصيف ميفرمايد: «پرهيزکاران در شب برپا ايستاده، مشغول نمازند. قرآن را جزءجزء و با تفکر و انديشه ميخوانند، با قرآن جان خود را محزون و داروى درد خود را مييابند و هرگاه به ايهاى ميرسند که ترس از خدا در آن باشد، گوش دل به آن ميسپارند، و گويا صداى بر هم خوردن شعلههاى آتش، در گوششان طنينافکن است»11.

قرآن کتاب تدبر است و اکتفا به تلاوت بدون تدبر، نميتواند انسان را به اهداف قرآن رهنمون شود. اساساً قرآن کريم براى تدبر نازل شده است: «کِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ إِلَيکَ مُبَارَکٌ لِيدَّبَّرُوا آياتهِ» ص/29؛ اين کتابى است پر برکت که بر تو نازل کردهايم تا در آيت آن تدبر کنند».

قرآن، کسانى را که در آيت خدا تدبر نميکنند، مورد سرزنش قرار ميدهد و ميفرمايد: «أَفَلا يتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا محمد/24؛ ايا آنها در قرآن تدبر نميکنند، يا بر دلهايشان قفل نهاده شده است؟!»

توجه بيش از حد به الفاظ و عبارات قرآن، تلاش براى به پايان رسانيدن سورههاى قرآن، عدم اهتمام به درک آموزههاى قرآن در هنگام تلاوت و بيتوجهى به ترويج فرهنگ تدبر در مراکز علمى و آموزشى، از نمونههاى آشکار مهجوريت تدبر در قرآن ميباشد.

مهجوريت قرآن در تفسير

انجام هر عملى نيازمند شناخت آن عمل است و بدون شناخت، دستيابى به عمل، يا ممکن نيست يا کورکورانه است. قرآن کتاب زندگى و عمل است و قبل از عمل بايد آن را شناخت. تفسير قرآن شناخت ما را به آيت الهى افزايش ميدهد. با وجود اين رويکرد عوام و خواص به تفسير قرآن در عصر حاضر، چندان رضايتبخش نبوده است.

اگر نگاهى به جامعه علمى امروز بيفکنيم، خواهيم ديد که هرچند تشکيل کلاسهاى تفسير در برخى از مراکز علمى و برگزارى مسابقات تفسير در سالهاى اخير، گامى هرچند کوچک در ترويج فرهنگ تفسير قرآن به شمار ميايد، ولى با اين مقدار تلاشهاى اندک، به يقين نميتوان از قرآن مهجوريتزدايى نمود.

مهجوريت قرآن در عمل

تمام مراحل و مراتب ارتباط با قران اعم از آموزش قرائت، تدبر، انس و آشنايى با معارف الهى قرآن، مقدمهاى براى عمل کردن است. اگر قرآن در عمل و رفتار و گفتار و شخصيت انسان و جامعه تجلى نيابد و ظهور و بروز پيدا نکند، هرگز به قرآنى شدن انسان و جامعه نخواهد انجاميد. عمل به قرآن است که جانها را منقلب ميکند و جوامع را تعالى ميبخشد. به قول اقبال لاهوري:

نقش قرآن چون که در عالم نشست

نقشههاى پاپ و کاهن را شکست

فاش گويم آنچه در دل مضمر است

اين کتابى نيست چيز ديگر است

چون که در جان رفت، جان ديگر شود

جان چو ديگر شد، جهان ديگر شود

از اين رو، اکتفا به آموزش، تعليم و قرائت، تدبر و شناخت مفاهيم قرآنى و برگزارى جشنواره و نمايشگاهها، فقط ميتواند ظاهر و نام قرآن را از مهجوريت و غربت برهاند؛ در حالى که مهجوريت و غربت اصلى، عمل نکردن و اجرا نشدن فرامين و اهداف قرآنى در عمل و رفتار مردم و متن جامعه است.

مقام معظم رهبرى حضرت ايتالله خامنهاى انزواى قرآن را چنين توصيف مينمايد:

«از وقتى که قدرتهاى مسلط بر جوامع اسلامى از ارزشهاى اسلامى، تهيدست و بيگانه شدند و قرآن را که ناطق به حق و فرقان حق و باطل بود، مزاحم خود يافتند، تلاش براى بيرون راندن کلام خدا از صحنه زندگى آغاز شد و به دنبال آن جدايى از اين زندگى اجتماعى و تفکيک دنيا از آخرت و تقابل دينداران واقعى با دنياطلبان قدرتمند به وجود آمد، اسلام از منصب اداره عرصههاى زندگى جوامع مسلمان پايين کشيده شد و به مساجد و معابد و خانهها و کنج دلها اختصاص يافت و جدايى خسارتبار بلند مدت دين از زندگى پديد آمد.

امروز نگاهى به صحنه زندگى مسلمانان بيفکنيد، ببينيد قرآن در کجاست؟ در دستگاههاى حکومت؟ در نظامهاى اقتصادي؟ در تنظيم روابط و مناسبات مردم با يکديگر؟ در مدرسهها و دانشگاهها؟ در سياست خارجى و روابط با دولتها؟ در تقسيم ثروتهاى ملى ميان قشرهاى مردم؟ در خلق و خوى مديران جوامع اسلامى و همه قشرهاى ملتها که کم يا بيش از آنان تأثير ميپذيرند؟ در رفتار فردى حکام اسلامي؟ در روابط زن و مرد؟ در خوراک و پوشاک؟ در کدام جلوه اصلى زندگي؟ در کاخها؟ در سپردهها و اندوختههاى بانکي؟ در معاشرتها؟ در کجاى حرکت عمومى و اجتماعى انسانها؟ از اين همه ميدانهاى زندگى، تنها مساجد و مأذنهها و احياناً براى رياکارى و مردمفريبى بخش ناچيزى از راديوها مستثناست. اما ايا قرآن براى همين است؟ سيدجمال صد سال پيش از اين ميگريست. ميگرياند که قرآن مخصوص هديه دادن و زينت کردن و خواندن بر مقبرهها و نهادن بر طاقچههاست، در اين صد سال چه تغيير حاصل شده است؟ ايا وضع قرآن براى امت نگرانکننده نيست؟»12

قرآن کريم هدف از نزول خود را عمل به فرامين و دستورهاى آن ميداند و از مخاطب خويش انتظار پيروى دارد: «وَهَذَا کِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَکٌ فَاتَّبِعُوهُ» أنعام/155.

اميد است اين سخن امام على عليهالسلام را همواره آويزه گوشمان قرار دهيم که در واپسين لحظههاى زندگى خود فرمود: «الله، الله فى القرآن، لايسبقکم بالعمل به غيرکم؛ بترسيد از خدا، بترسيد از خدا درباره قرآن، مبادا ديگران در عمل به آن از شما پيشى گيرند!»

پى نوشتها
1. فضلبن حسن طبرسى، مجمع البيان لعلوم القرآن، ج7، ص263.
2. راغب اصفهانى، المفردات فى غريب القرآن، ص 514.
3.مهدى غفارى، «مهجوريت قرآن»، بينات، ش30.
4. تفسير نور الثقلين، ج3، ص 85.
5. بحارالانوار، ج92، ص 19.
6. منظور از اعشار و اخماس تقسيماتى است که براى قرآن صورت ميگيرد؛ مانند جزء يا حزب و ... .
7. ارشاد ديلمى، به نقل تفسير نمونه، ج1، ص 431.
8. کوه عظيمى است در يمن.
9. بحار الانوار، ج92، ص19.
10. همان، ج92، ص22.
11. نهج البلاغه، ترجمه محمد دشتى، ص403.
12. پيام ايت الله خامنهاى در زمان رياست جمهورى به کنفرانس انديشه اسلامى، بهمن ماه 64، به نقل از قرآن در آينه انديشهها.
منبع :نسيم وحى ، آذر و دى 1385، شماره 4

 

پاسخ : مقالات قرآنی

مهجوریت قرآن؛ اسباب و نشانه ها
سید مالک موسوى

پیامبر خدا(ص) در عرصه قیامت در آن روز هولناک و دشوار با افسوس و دلى پردرد، قرآن بدست مى ایستد و ـ این گونه ـ شکایت جانکاهى را به پروردگار مى کند: «پروردگارا!! قوم من قرآن را رها کردند.» (فرقان/ 30) گویا رسول خدا مى فرماید خداوندا مردم، نور، روشنگرى و بیانگرى قرآن را رها کردند، جداگر حق از باطل، رحمت و شفا را ترک گفتند، تشنه گشتند در حالى که آب زلال و گوارا در کنارشان بود، در ظلمات زندگى کردند در حالى که در نزدشان نورِ آشکار و روشنگر بود. آه چه سنگین زیان و بزرگ خسارتى کرده است، کسى که این همه را رها کند!

در این بررسى مقصود ما از رهاکنندگان قرآن، سرکشان و ستمگران نیستند که قرآن را بر سر نیزه کرده و با قرآن علیه قرآن مى جنگیدند در پوشش اسلام و قرآن با سرنیزه هاى صفیّن قرآن را حمل مى کردند و یا مسجد ضرار را با انبوه منافقان پر مى کنند؛ اینان دشمن ترین، دشمنان اسلام و قرآن اند و روى سخن با ایمان آوردگان، دینداران و پایبندان به مکتب است.

مهم ترین نشانه هاى دورى از قرآن

1. تلاوت نکردن

(متأسفانه) از پدیده هاى آشکار در جامعه اسلامى ترک تلاوت و قرائت قرآن کریم است، با وجود آیات فراوان قرآن درباره تلاوت آن، و دعوت پیامبر اکرم(ص) و امامان(ع) به تلاوت قرآن، اندک افرادى هستند که گوش شنوا دارند.

خداوند مى فرماید:

«و قرآن را با دقت و تأمل بخوان» (مزمل/ 4)

و نیز مى فرماید:

«اکنون آنچه براى شما میسر است قرآن بخوانید» (مزمل/ 4)

از حضرت رسول اکرم(ص) روایت شده، هر کس قرآن را پیش از سن بلوغ بخواند، حکمت را در کودکى فرا گرفته است. و فرمود: هر کس دوست دارد با پروردگارش سخن بگوید پس قرآن را بخواند، و هشدار مى دهند از این که روزى بر ما بگذرد و جزو بى خبران باشیم، آنجا که مى فرماید: هر کس شبى ده آیه بخواند او را از «بى خبران» نمى نویسند، و اگر پنجاه آیه قرائت کند با «ذکران»، اگر سیصد آیه بخواند از شمار «رستگاران» و اگر پانصد آیه از قرآن را تلاوت نماید از مجتهدان شمرده مى شود.

بعضى از مؤمنان از ترس اینکه احکامِ تلاوت را نمى دانند خواندن قرآن را ترک مى کنند در حالى که رسول خدا مى فرماید: اگر قرآن خطا و یا با لحن اشتباه خوانده شود و یا اعجمى آن را تلاوت نماید؛ فرشته اى آن را همان گونه که نازل شده برایش مى نویسد.

نقش تلاوت قرآن در شخصیت انسان

تلاوت همراه با ترتیل قرآن از امور مهمى است که بر شکل گیرى ایمان شخص تأثیر مى گذارد. به صورتى که انسان با خواندن قرآن، لطافت و قوت را با هم مى آموزد. در (مسائل) عاطفى و احساسى، نرم دل و در دشوارى ها و برخورد با مشکلات و رنج و دردها محکم و قوى مى شود. از این رو قرآن کریم خطاب به پیامبر خدا مى فرماید: «اى جامه به خود پیچیده، شب را جز کمى به پاخیز، نیمى از شب را، یا کمى از آن کم کن، یا بر نصف آن بیفزا، قرآن را با دقت و تأمل بخوان» (مزمل/ 1 ـ 4)

همه ى اینها براى آمادگى تحمّل بار سنگین و پذیرش مسؤولیت بزرگ است: «چرا که ما بزودى سخنى سنگین به تو القا خواهیم کرد.» (مزمل/ 5)

و نسبت به مؤمنین تخفیف داده شده مى فرماید: «اکنون آنچه براى شما میسّر است قرآن بخوانید. او مى داند به زودى گروهى از شما بیمار مى شوند، و گروهى دیگر براى بدست آوردن فضل الهى (و کسب روزی) به سفر مى روند. و گروهى دیگر در راه خدا جهاد مى کنند (و از تلاوت قرآن باز مى مانند).»

از نشانه هاى اساسى و جدّى پرهیزکاران که در طول شبانه روز به طور طبیعى در آن ها مشاهده مى شود. این است که با خواندن قرآن به خود ـ نفس خود ـ حالت حزن و اندوه مى دهند. حضرت علی(ع) علاقه آنها را چنین وصف مى فرماید: «پرهیزکاران در شب بر پا ایستاده مشغول نمازند، قرآن را جزء جزء و با تفکر و اندیشه مى خوانند، با قرآن جان خود را محزون و داروى درد خود را مى یابند. و اضافه مى فرماید: و هر گاه به آیه اى مى رسند که ترس از خدا در آن باشد گوش دل به آن مى سپارند، و گویا صداى بر هم خوردن شعله هاى آتش، در گوششان طنین افکن است»(1) ما کجائیم و آن ها کجا؟

تفاوت تلاوت با ترتیل و بدون ترتیل

میان تلاوت با ترتیل و بدون ترتیل فرق وجود دارد؛ تلاوت با ترتیل به خواندن، فضاى روحانى و جوّ معنوى مى دهد و قلب انسان همراه با خواندن کلمات به حرکت در مى آید، و متناسب با انبساط روحى، آیات خدا در عمق جان رسوخ مى کنند. تفسیر درّالمنثور به نقل از حضرت علی(ع) مى نویسد: از پیامبر خدا(ص) درباره ى آیه «و رتل القرآن ترتیلا» سؤال شد. حضرت در پاسخ فرمود: یعنى قرآن را واضح و شمرده بخوانید و چون ماسه، آن را پراکنده نکنید و مانند شعر، آن را نسرایید، در شگفتى هایش اندیشه و درنگ کنید و دلها را به حرکت وادارید و دغدغه تان در تلاوت به آخر رسانیدن سوره نباشد.

2. گوش نسپردن

از بلاهایى که در میان مردم ـ مسلمان و بلکه مؤمنین از آن ها ـ رسوخ کرده این است که صحبت ها و گفتگوهایشان پیش از آغاز تلاوت و بعد از شروع آن تفاوت نمى کند. در حالى که خداى سبحان ـ هر گونه ـ سخن گفتن هنگام تلاوت را بیهوده و لغو اعلام کرده است. آیه مى فرماید: «هنگامى که قرآن خوانده شود، گوش فرادهید و خاموش باشید، شاید مشمول رحمت خدا شوید.»(اعراف/ 204)

بدرستیکه قرآن تنها گوش دادن را از ما نمى پذیرد؛ بلکه با گوشِ جان شنیدنى که همراه با تدبّر و هوشیارى باشد. به احتمال زیاد کسانى که هنگام خواندن قرآن عمل لغو مرتکب مى شوند و به تلاوت گوش نمى دهند، ارزش گوش سپردن به قرآن کریم را نمى دانند. در حالى که معناى صریح آیه مبارکه و روایات ضرورت استماع قرآن و سکوت هنگام تلاوت آن است. در آن صورت است که درهاى رحمت الهى گشوده مى شود و دلهاى مؤمن به سوى آن روى مى آورند. «و إذا قُرئ... ترحمون» اینجاست که رحمت الهى بر کسانى که ساکت اند و گوش فرا مى دهند نازل مى شود.

رسول خدا(ص) فرمود: بلاى دنیا از قارى قرآن و بلاى آخرت از شنونده ى آن برطرف مى شود. براستى بلاى دنیا نسبت به آخرت چقدر است؟!

در روایت است که زراره مى گوید:

از حضرت امام صادق(ع) پرسیدم آیا بر کسى که صداى تلاوت قرآن را مى شنوند سکوت کردن ضرورى است؟ امام(ع) در پاسخ فرمود: «بلى»، اگر در نزد شما قرآن تلاوت شد، سکوت نمایید و گوش فرادهید.

قرآن کریم در وصف حالت مؤمنان صالح هنگام گوش دادن به تلاوت مى فرماید: «کسانى که پیش از آن به آنها دانشى داده شده، هنگامى که (این آیات) بر آن ها خوانده مى شود، سجده کنان به خاک مى افتند.» و مى گویند: «منزه است پروردگار ما، که وعده هایش به یقین انجام شدنى است.» آن ها (بى اختیار) به زمین مى افتند و گریه مى کنند؛ و (تلاوت این آیات همواره) بر خشوعشان مى افزاید.» (اسراء/ 107 ـ 109)

قرآن در نشان دادن حالتى که شایسته است مؤمنان در زمان شنیدن قرآن داشته باشند مى فرماید: «خداوند بهترین سخن را نازل کرده، کتابى که آیاتش (در لطف و زیبایى و عمق و محتوا) همانند یکدیگر است؛ آیاتى مکرر دارد (با تکرارى شوق انگیز) که از شنیدن آیاتش لرزه بر اندام کسانى که از پروردگارشان مى ترسند مى افتد؛ سپس برون و درونشان نرم و متوجه ذکر خدا مى شود.» (زمر/ 23)

3. حفظ نکردن

حفظ قرآن و صحیح خواندن آن در این روزگار حتى نزد مؤمنان تحصیل کرده کمتر مورد توجه است به همین علت مى بینیم وقتى یکى از آن ها به آیه مبارکه اى استشهاد مى کند در تلاوت آن در مى ماند و به زحمت مى افتد.

پیامبر اکرم(ص) شیفته و حریص بر حفظ کردن قرآن بود حتى بر جبرئیل(ع) پیشى مى گرفت. گفته اند رسول اکرم(ص) پیش از آن که جبرئیل مقدار آیاتى که فرو آورده کامل کند، حضرت آنها را از بَر مى خواند تا از حفظ قرآن مطمئن شود. و این را از ظاهر آیه مى فهمیم:

«زبانت را بخاطر عجله براى خواندن آن [= قرآن] حرکت مده، چرا که جمع کردن و خواندن بر عهده ى ماست پس هر گاه آن را خواندیم، از خواندن آن پیروى کن. سپس بیان [و توضیح] آن (نیز) بر عهده ى ماست.»(قیامت/16ـ19) حافظ قرآن داراى منزلتى عظیم و جایگاه بلندى است و کسى را یارى آن نیست به آن دست یابد. رسول خدا(ص) به حافظ قرآن این گونه اطمینان مى دهد: «خداوند به هر کسى ـ توفیق ـ حفظ قرآن را بدهد سپس گمان کند کسى بر او برترى دارد به بهترین نعمت ها جفا روا داشته است. و مى فرماید: «کسى که در قلب اش چیزى از قرآن نیست، خانه دلش ویران است».

چه بسا کسى برنامه حفظ ـ سوره هایى یا آیاتى ـ را آغاز کند سپس آن ها را فراموش کند و برنامه ى حفظ قرآن را کنار بگذارد این ـ حالت ـ در روز قیامت باعث افسوس و حسرت اش مى شود.

امام صادق(ع) مى فرماید: کسى که سوره اى از قرآن را فراموش کند در بهشت به صورت چهره اى نیکو و مرتبه اى بلند در برابرش ظاهر مى شود. وقتى او را ببیند از او مى پرسد کیستی؟ چقدر نیکویى! اى کاش براى من مى بودى. او در پاسخ مى گوید: آیا تو مرا نمى شناسی؟! من همان سوره ى فلان در فلان جاى قرآن هستم. اگر مرا فراموش نمى کردى تو را به این مرتبه مى رساندم!

4. تدبّر نکردن

انسان به هر مرحله اى از علم و آگاهى نائل شده باشد حق دارد حالت روح تدبر در آیات را در خود زنده کند و در آن ها بیندیشد و از آن ها الهام بگیرد. قابل فهم بودن قرآن در هر سطح، یکى از معجزات قرآن است. حتى افراد بى سواد که خواندن و نوشتن بلد نیستند قرآن را مى فهمند لکن مراتب فهم و فراگیرى متفاوت و مختلف است و این ویژگى خاص قرآن کریم است و امتیازى است که هرگز در هیچ کتابى یافت نمى شود.

بسیارى از مؤمنان به اشتباه تصور مى کنند تدبر در قرآن جایز نیست مگر براى کسانى که از شرایط مفسر مانند لغت شناسى، بلاغت، اصول، منطق، فلسفه و... برخوردار باشند با این توهّم خود را از تدبر نمودن در آیات قرآن که شایسته است هرکس آن را دارا باشد، محروم مى سازند. قرآن فریاد مى زند:

«ما قرآن را براى تذکر، آسان ساختیم؛ آیا کسى هست که متذکر شود؟!»(قمر/22)

خداوند عمل کسانى که در قرآن تفکر و تدبر نمى ورزند ناپسند مى داند و مى فرماید: «آیا آنها در قرآن تدبّر نمى کنند، آیا بر دلهایشان قفل نهاده شده است؟!» (محمد/ 24) (در حقیقت) قرآن براى تدبّر ورزیدن نازل شد. خداوند مى فرماید: «این کتابى است پر برکت که بر تو نازل کرده ایم تا در آیات آن تدبّر کنند و خردمندان متذکر شوند.»(ص/29)

هر کس که قرآن را مى خواند یا به آن گوش فرا مى دهد حق دارد در هر حرفى از حروف آن یا کلمه اى از کلماتش و یا آیات آن اندیشه و تدبر کند؛ حق دارد هنگام تلاوت کلام خدا سخن حضرت ابراهیم را با تدبر بنگرد آنجا که مى فرماید:

«الَّذِى خَلَقَنِى فَهُوَ یَهْدِینِ * وَ الَّذِى هُوَ یُطْعِمُنِى وَیَسْقِینِ * وَ إِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ یَشْفِینِ * وَ الَّذِى یُمِیتُنِى ثُمَّ یُحْیِین»(شعراء/78ـ81)

پس از مطالعه آیات باید بیاندیشد علت اختلاف در استفاده از حروف عطف، واو، فاء، ثم و... چیست؟ چرا ضمیر «هو» بکار برده مى شود. چگونه سیاق از (مرضتُ) به خلقنى، یطعمنى، یمیتنى تبدیل مى شود؟ و چرا نگفت (یمرضنی)! و در آیه: «ولنبلونّکم بشى ء... الصابرین» (بقره/ 155) چه رازى در تقدم کلمه خوف بر جوع و جوع بر نقص اموال هست؟

و چه سرّى در تقدم اموال بر جانها در آیات جهاد وجود دارد؟ در حالى که جان ها را بر اموال در آیات سوره ى شعراء مقدم کرده «و جاهدوا فى سبیل اللّه بأموالکم و انفسکم» ؛ «ان اللّه اشترى من المؤمنین انفسهم و اموالهم»

رسول اکرم(ص) براى کسانى که مى خواهند در آیات خدا تدبر کنند، دو سفارش مهم فرموده: 1. در تلاوت قرآن همتتان این نباشد که سوره اى را که آغاز کردید به پایان برسانید. 2. قرآن بخوانید و گریه نمایید و اگر نتوانستید حالت گریه به خود بگیرید.

5. عدم اهتمام به عمل

در عصر رسالت، دشمنان به راز نهفته «درنگ کردن» و «به ترتیب فرود فرستادن» در قرآن پى نبردند.

«... و قرآنى که آیاتش را از هم جمع کردیم، تا آن را با درنگ بر مردم بخوانى؛ و آن را بتدریج نازل کردیم.»(اسراء/106)

دشمنان اسلام حتى، این بهانه را مطرح مى کردند و مى گفتند: «چرا قرآن یکجا بر او نازل نمى شود؟!» (فرقان/ 32)

در حالى که از این حقیقت بى خبرند که اگر قرآن به صورت تدریجى در مدتى بیش از 20 سال نازل نمى شد، اولاً: امکان تحقق رسالت دین در تشکیل ساختار سالم قرآنى و تربیت امت و ایجاد دگرگونى و تحول در متن وقایع بدون حضور در فراز و نشیب زندگى میسر نبود. ثانیاً: لازمه ى دگرگونى و تغییر در روح و جان مردم تدریجى بودن است. ثالثاً: نزول تدریجى قرآن باعث دلگرمى و استوار ماندن رهبر در میدان عمل و صحنه ى برخورد مى شود. خداوند در این باره مى فرماید: و کافران گفتند: «چرا قرآن یکجا بر او نازل نمى شود؟! این بخاطر آن است که قلب تو را به وسیله آن محکم داریم، و از این رو آن را بتدریج بر تو خواندیم.»(فرقان / 32) قرآن براى توأم ساختن علم و عمل و جهت دادن به حرکت ها و رهبرى مردم و مراقبت مستمر نازل شده است.

سیوطى در الاتقان، به نقل از عبدالرحمن سلمى، مى گوید: درباره کسانى که قرآن را مى خواندند چنین مى گفتند: هر گاه 10 آیه از پیغمبر(ص) مى آموختند بر تعداد آیات نمى افزودند تا اینکه مى فهمیدند به علم و عمل رسیده اند سپس مى گفتند: قرآن و علم و عمل را با هم آموختیم. و به همین دلیل مدتى را در حفظ سوره سپرى مى کردند. پیامبر در تفسیر آیه ى «و الذین آتیناهم الکتاب یتلونه حق تلاوته» فرمود: حق تلاوته یعنى آن را بطور کامل تبعیت کرده و حقش را بجا آورند.

در تلاوت، به آسانى آیه «وَمَن لَّمْ یَحْکُم بِمَآ أَنزَلَ اللَّهُ فَأُوْلَئکَ هُمُ الْکَافِرُون» را مى خوانیم. اما در عمل به آن سختى هاى بسیارى را باید به جان خرید. به همین جهت بایستى این دو حقیقت اساسى قرآن تفکیک شوند:

1. قرآن سهل و آسان است. «ما قرآن را براى تذکر آسان ساختیم؛ آیا کسى هست که متذکر شود؟!» (قمر/ 22)

2. قرآن سخت و دشوار است.

«إِنَّا سَنُلْقِى عَلَیْکَ قَوْلاً ثَقِیلاً؛ چرا که ما به بزودى سخنى سنگین به تو القا خواهیم کرد.»(مزمل/5)

نویسنده «وحى القرآن» معتقد است:

«قول ثقیل» دشوارى مادى نیست؛ که برخى روایات از فشارى که بر جسم مبارک پیامبر(ص) هنگام دریافت وحى وارد مى شود، یاد مى کنند؛ بلکه مقصود دشوارى بار مسؤولیت است که بر دوش انسان مى آید.(2)

اسباب دورى از قرآن

مهم ترین علتهاى اساسى که باعث مى شوند قرآن کریم کنار گذاشته شود و نقش زندگى ساز خود را از دست بدهد عبارتند از:

1. شیوه ى برخورد نادرست

نگرشى که به قرآن کریم صورت مى گیرد از فضاى رسالتى که قرآن در آن نازل شده و صحنه پیکارى که رهبرى آن را داشته به دور است. قرآن براى تشکیل امتى راهبر، پیشتاز و شاهد، آمده که بتواند در میدان کارزارى پیوسته با دشمنان، خود به سیر تکامل برسد. با امت باشد و هدایت و فرماندهى آنها را به عهده بگیرد، در شادى و غم و شکست و پیروزى شان همراه باشد. قرآن راهکار عمل، تلاش و جهاد است و زندگى را از خلال خیزش و قیام به پیش مى برد و نسل نخست رابطه میان شناخت تاریخ و ساختن تاریخ را از قرآن درک کرد.

قرآن راهبرى و مسیر حرکت آنان را بعهده داشت چون سربازى که در میدان جنگ دستور روزانه و سریع خود را از فرمانده مى گیرد. بنابراین کسى دستورى را که براى بیش از یک جلسه باشد؛ اخذ نمى کرد؛ زیرا احساس مى کرد واجبات و تکالیف زیادى بر عهده اش مى افتد هر فرد ده آیه از قرآن را فرا مى گرفت تا آن ها را حفظ کند و به آن ها عمل نماید «شیوه ى دریافت قرآن براى اجرا و عمل به آن، همان چیزى است که نسل اول انجام داد و شیوه دریافت براى آموختن و انبار کردن معلومات آن چیزى است که نسل هاى بعد آن را آفریدند.»(3)

درک کنیم و به قابلیت راهنما بودنش براى مسلمانان هر نسل پى ببریم بایستى چگونه بودن نخستین اجتماع مسلمانانى که مورد خطاب قرآن بودند را مدنظر داشته باشیم.

آرى شایسته است همراه با مسلمانان نخست زندگى کنیم و آنان را به صورت چهره ى بشر حقیقى در زندگى واقعى با مشکلات آن بنگریم و رهبرى مستقیم قرآن را در اهداف و لحظات زندگى شان مورد تأمل و کنکاش قرار دهیم و ببینیم قرآن چگونه گام به گام دست آنها را مى گیرد در فراز و نشیب ها، افت و خیزها، ضعف ها و مقاومت ها و... با این نگرش همه ى ویژگى هاى انسان شناخته مى شوند ضعف ها و استعدادها و... ظاهر مى گردند.

سپس ما نیز خود را مخاطب قرآن احساس مى کنیم ـ درست مانند مسلمانان مورد خطاب قرآن ـ و مردم امروز مى توانند از پاسخ گویى قرآن و رهبرى آن در همان راه، بهره مند باشند.

با این نگرش است که قرآن را زنده خواهیم دید و احساس مى کنیم با امروز و فرداى ما همراه است.(4)

2. محدودنگرى (نگرش محدود و بسته به قرآن)

این نگرش نقش بسزایى در ناکارآمد جلوه دادن آیات قرآن در فضاى فعالیت هاى اجتماعى، سیاسى و اقتصادى داشته است. همچنین سبب ناتوان جلوه دادن آیات در رویارویى با حوادث و پیشرفت ها شده است. محدودنگرى به آیات قرآن کریم دو صورت دارد:

1. محدودیت زمانی

این نگرش اسباب نزول را پوشش و محدودیت براى فکر و اندیشه مى انگارد و منطق و راه کار بودن آن را نفى مى کند.

پس در توجه به اشخاص و قهرمانان و وقایع تاریخى غوطه ور مى شود به طورى که افکار و مفاهیمى ـ که آیات جز به جهت بیان و تأکید آنها نازل نشده اند ـ فراموش مى شوند. و نیز در قصص قرآنى که جز به جهت «عبرت آموزى» نیامده اند، همین تلقى وجود دارد. خداوند مى فرماید: «در سرگذشت آنها درس عبرتى براى صاحبان اندیشه بود.» (یوسف/ 111)

براى نمونه داستان سامرى تنها یک حادثه تاریخى گذرا که در زمان گذشته رخ داده، نیست. بلکه پدیده اى است که در هر عصر و نسلى تکرار مى شود. هرگاه رهبر مقتدر از صحنه دور شود سامرى به نام پیروى از راه موسی(ع) تلاش مى کند در بروز حوادث جایگاه او را بگیرد و بگوید:

«من چیزى دیدم که آنها ندیدند؛ من قسمتى از آثار رسول (و فرستاده ى خدا) را گرفتم، سپس آن را افکندم و این چنین (هوای) نفس من این کار را در نظرم جلوه داد.» (طه/ 96)

با تدبر در قصه ى سامرى و شیوه هاى فریبنده و گمراه کننده اى که بنى اسرائیل را شیفته و مسحور کرد و آنان را رو در روى هارون(ع) قرار داد که به هارون چنین گویند: «ما همچنان گرد آن مى گردیم (و به پرستش گوساله ادامه مى دهیم) تا موسى به ما باز گردد...»، خواهیم دید گوساله اى که سامرى آن را از طلا ساخت همچنان در واقعیت هاى این زمان به صورت هاى گوناگون و شیوه هاى مختلف وجود دارد. و اگر به موضع گیرى حضرت موسى در برابر این مشکل توجه کنیم پندها و درسهاى بزرگى خواهیم گرفت. نخست به جهت مواجه اى که با امت گمراه و سرگرم گوساله نمود و دوم برخورد حضرت با جانشینش هارون و در نهایت مقابله اى که با سامرى کرد.

شایان ذکر است که داستان سامرى در سوره هاى متعددى تکرار شده و این نشانه ى پندآموزى بزرگى است و درسهاى مهمى را در صحنه هاى سیاسى و اجتماعى مى توان از آن آموخت و همچنین در قصه ى یونس(ع) که آن حضرت با حالت خشم صحنه را ترک مى کند، رخدادى نیست که سپرى شده و زمان آن گذشته باشد بلکه با نگرش عمیق به حوادث پیرامون آن و شیوه ى خطاب آیات در سه سوره ى انبیاء، صاد و نون، نقش قرآن در متن فعالیت هاى اجتماعى، سیاسى، فرهنگى... زمان ما محسوس و کاربردى مى شود.

از مصیبت هاى بزرگى که ما را از فراگیرى درس هاى دلنشین قرآنى محروم کرده، این است که ما در پى یافتن مواردى از داستان هستیم که قرآن آن را به دلیل بى اهمیتى یا کم اهمیتى، ذکر نکرده است. و سرانجام از پرداختن به دلالت ها و نشانه هاى عمیق قرآنى و رخدادها غافل مى شویم و به امور بى ارزش و جانبى مى پردازیم.

آرى به تفصیل راجع به امور مجمل در قرآن پرداخته ایم و در امورى که به آن ها اهمیت داده نشده دقت مى کنیم. و این چنین است که قصه، حکمت، عبرت و درس آموزى خود را از دست مى دهد.

به طور مثال در تفاسیر درباره ى چگونگى درخت نهى شده در قصه ى آدم(ع) به دقت... مى پردازیم:

«نزدیک این درخت نشوید.»(بقره/ 35) و یا در پى شناخت نام مردى که در سوره ى یس آمده هستیم: «وَ جَآءَ مِنْ أَقْصَا الْمَدِینَةِ رَجُلٌ یَسْعَى؛ و مردى (با ایمان) از دورترین نقطه شهر با شتاب فرارسید» (یس/ 20) و...

به احتمال زیاد توجه به این مشغولیت ها و نکات غیر ضرورى در قصه هاى قرآن میدان را براى ورود اسرائیلیات در تفاسیر باز کرده است.

2. محدودیت در افق و فضاى نزول

محدودیت در آفاق و فضاى نزول باعث مى شود آیات قرآن در فضاى کوچک و محصور نگه داشته شود و چشم اندازى دیگر نداشته باشد؛ و امکان گسترش افق هاى باز در صحنه هاى وسیع و مسائل اجتماعى، سیاسى و اقتصادى را پیدا نمى کند.

طبیعى و پر واضح است که قرآن گنجى است که تمامى ندارد و شمعى است که به خاموشى نمى گراید و دریایى که ژرفایش دست نیافتنى است، بلکه محدودیت و تنگ نگرى مربوط به دید محدود ما است که نمى توانیم همگام با تحولات زندگى، پاسخ نیازهاى خود را پیدا کنیم. براى مثال هنگام تفسیر آیه «یا اهل الکتاب لم تلبسون الحق بالباطل و تکتمون الحق و انتم تعلمون» (آل عمران/ 71)

ما فقط آن را از یک دریچه مى نگریم که درباره ى آنچه اهل کتاب کتمان کردند؛ نازل شده است. در حالى که آیه دو روش خبررسانى استکبار جدید و قدیم را مشخص مى کند:

1. شیوه ى اطلاع رسانى گمراه کننده

(وارونه سازى خبرها) «لم تلبسون الحق بالباطل» چرا حق را با باطل (مى آمیزید)

2. شیوه ى تاریک کتمان و سانسور خبری

«و تکتمون الحق و انتم تعلمون» حقیقت را پوشیده مى دارید. در حالى که مى دانید.

آیت اللّه سید محمد باقر صدر(ره) ـ با ژرف نگرى ـ توانست مشکل اقتصادى جهان را از خلال آیه زیر بدست آورد: «و اتاکم من کل ما سألتموه و ان تعدوا نعمة اللّه لاتحصوها انّ الانسان لظلوم کفار؛ و از هر چیزى که از او خواستید، به شما داد، و اگر نعمت هاى خدا را بشمارید، هرگز آنها را شماره نتوانید کرد. انسان، ستمگر و ناسپاس است.»(ابراهیم/ 34) ایشان مى فرماید: اسلام مانند سرمایه دارى معتقد نیست که مشکل ـ اقتصاد ـ در طبیعت و کمبود منابع آن است زیرا بر این باور است که طبیعت توانایى این را دارد که پاسخگو و ضامن همه ى نیازهاى بشر باشد. همچنین اسلام مشکل اقتصاد را در تناقض و نابرابرى بین تولید و شیوه هاى توزیع نمى داند؛ که مارکسیستها به آن معتقدند. بلکه اسلام مشکل اساسى را پیش از هر چیز مربوط به انسان مى داند نه طبیعت و نه شیوه ى تولید.

اسلام در فرازهایى از آیات زیر این مطلب را بیان مى کند:

«اللَّهُ الَّذِى خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الاْءَرْضَ وَ أَنزَلَ مِنَ السَّمَآءِ مَآءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقًا لَّکُمْ وَسَخَّرَ لَکُمُ الْفُلْکَ لِتَجْرِیَ فِى الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَ سَخَّرَ لَکُمُ الاْءَنْهَار» (ابراهیم/ 32)

«ستم آدمیان در بخش نابرابر نعمت هاى الهى است ـ یعنى سوء توزیع ـ و کفران نعمت آنها در اهمال کارى از بهره بردارى از طبیعت و خود را از کار کنار کشیدن ـ یعنى توسل به شیوه ى منفى ـ است.»(5)

(6)(7)

ببیند به آن عمل نماید.

جهان امروز نیازمند نگرش باز به قرآن در همه ابعاد سیاسى، اقتصادى، اجتماعى، فلسفى، تاریخ و روان شناسى و... است بایستى همراه با قرآن باشیم. با این راهکار است که مى شود آن را در متن واقعیت آورد و مشکلات خود را به آن عرضه نمود. بنابراین حرکت و تلاش از واقعیت به سوى قرآن راه مى یابد و از قرآن به عالم واقع جریان پیدا مى کند.

3. هیبت نادرست

ترسیم هیبت نادرست از قرآن نقش بزرگى در بریدن و نافرمانى از قرآن دارد. نوآورى را از تفسیر گرفته، بسیارى از مفسران و مؤمنان را از نعمتِ تدبّر در آیات و تفکر در قصص قرآن محروم کرده است.

بنابراین هیبت نادرست از دو زاویه قابل بررسى است:

1. مفسران

2. مسلمانان

یکى از بزرگترین حجاب هاى قرآن که مانع استفاده از آن شده، از دیدگاه امام خمینی(ره): «اعتقاد به آن است که جز آنکه مفسرین نوشته یا فهمیده اند کسى را حق استفاده از قرآن شریف نیست.»(8)

(9)

فقد اخطأ»(10)

اساسى پاسخ مى دهد:

1. تدبر، پندآموزى و درس گرفتن از قرآن علاوه بر این که تفسیر به رأى نیست ربطى به تفسیر ندارد. امام مى فرماید: «تفکر و تدبر در آیات شریفه را به تفسیر به رأى، که ممنوع است، اشتباه نموده اند؛ و بواسطه این رأى فاسد و عقیده ى باطله قرآن شریفه را از جمیع متون استفاده عارى نموده و آن را به کلى مهجور نموده اند؛ در صورتى که استفادات اخلاقى و ایمانى و عرفانى به هیچ وجه مربوط به تفسیر نیست تا تفسیر به رأى باشد.»(11)

2. تفسیر به رأى از موارد زیر جدا است:

الف)آیات معارف

ب) علوم عقلى که موافق قوانین منطقى باشد

ج) آیات اخلاقى که مطابق با عقل و خرد باشد.

امام(ره) مى فرماید:«زیرا که این تفاسیر مطابق با برهان متین عقلى یا اعتبارات واضحه ى عقلیه است.»(12)

دین است.»(13)

قرار مى دهد.

ابن عطیه گوید: عده ى زیادى از مفسرین مانند سعید مسیّب، عامر شعبى و دیگران براى تفسیر قرآن اهمیت ویژه اى قائل بودند و با این که فهم و درک جدیدى از قرآن داشتند در برابر آن (تفسیر قرآن) با ترس و احتیاط عمل مى کردند.

این هیبت و شکوه نادرست سبب تفسیر مأثور شد که در اینجا نقش مفسر، نقل آراء و تابعینى که روایات را به رسول خدا نسبت مى دهند، مى باشد و این چنین است که باب تدبّر و تفکر و اندیشه بسته شد. و تفسیر در مجموعه اى از روایات براى برخى آیات نگاشته مى شد.

شیوه تفسیر مأثور در واقع راهى است: محدود در برابر نیاز نامحدود، زیرا ما در ذیل شش هزار و چند صد آیه قرآنى صدها و هزارها سؤالات علمى و غیر علمى داریم پاسخ این سؤالات و حل این معضلات و مشکلات را از کجا باید دریافت نمود؟

آیا به روایات باید مراجعه نمود؟ در صورتى که آن چه مى شود نام روایت نبوى بر آن گذاشت از طرق اهل سنت و جماعت به دویست وپنجاه حدیث نمى رسد گذشته از این که بسیارى از آن ها ضعیف و برخى از آن ها منکر مى باشند و اگر روایات اهل بیت را که از طرق شیعه رسیده در نظر آوریم درست است به هزار مى رسد و در میان آن ها مقدار معتنابهى احادیث قابل اعتماد یافت مى شود ولى در هر حال در برابر سؤالات نامحدود کفایت نمى کند، گذشته از اینکه بسیارى از آیات قرآنى هست که در ذیل آن از طریق عامه و خاصه حدیث وارد نشده است.

یا در این مشکلات به آیات مناسبه باید برگشت که در این طریقه ممنوع است؟ یا اصلاً از بحث خوددارى کرد و نیاز علمى را نادیده انگاشت؟ در این صورت آیه «ونزَّلنا علیک الکتاب تبیاناً لکل شى ءٍ»(14) با دلالت روشن تر از آفتاب خود چه معنى خواهد داشت؟ و جمله «أفلا یتدبرون القرآن»(15) و سوره ى محمد آیه 24 و آیه «کتابٌ انزلنا الیک مبارکٌ لیدبّروا آیاته و لیتذکَّر اولواالباب؛(16) کتابى است مبارک که بر تو نازل کردیم براى اینکه آیاتش را تدبر کنند و ارباب عقول متذکر شوند» و آیه «أفلم یدبّروا القول أم جائَهم مالم یأتِ آبائهم الاولین؛(17) آیا این سخن را تدبر نکرده اند یا به سوى ایشان چیزى (تازه) آمده که به سوى پدران گذشته شان نیامده بوده) چه مفهومى خواهد داشت؟»(18)

پى نوشت ها:
1. نهج البلاغه، ترجمه محمد دشتى، ص 403 ـ 404.
2. فضل اللّه ، محمد حسین، من وحى القرآن، ج 23، تفسیر سوره مزمل.
3. سید قطب، معالم فى الطریق، فصل جیل قرآنى فرید.
4. سید قطب ـ فى ظلال القرآن، ج 8، ص 512 ـ 513.
5. اقتصاد ما، ترجمه استاد محمد مهدى فولادوند، ص 253، بنیاد علوم اسلامى، چاپ اول، 1360.
6. توبه/ 60.
7. کافرهایى که اگر زکات به آنان بدهند به دین اسلام مایل مى شوند، یا در جنگ به مسلمانان کمک مى کنند.
8. آداب الصلاة، امام خمینى، ص 199، انتشارات، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى، چاپ دهم، تابستان 1380
9. کسى که قرآن را با رأى خویش تفسیر کند جایگاهش در آتش است.
10. هر کس قرآن را به رأى خود درست تفسیر کند، بخطا رفته است!
11. همان، ص 199.
12. همان، ص 200.
13. همان، ص 200.
14. نحل/ 89.
15. نساء/ 82 ؛ محمد/ 24.
16. سوره ص/ 29.
17. مؤمنون/ 76.
18. قرآن در اسلام، علامه طباطبائى، ص 62 و 63، انتشارات: دفتر انتشارات اسلامى، چاپ دهم 1379.
منبع :پاسدار اسلام ، تیر1383، شماره 271

 

پاسخ : مقالات قرآنی

کيفر فراموشى قرآن


زهرا شفيعى

ابوالقاسم على بن حسين موسوى (355 – 436 ق) ملقّب به «مرتضى»، « شريف» و «علم الهدى» از چهره‌هاى علمى و ادبى تشّيع است که در بغداد پس از درگذشت شيخ مفيد در سال 413 ق ، تا گاهِ وفاتش، رياست سادات علوى و پيشوايى شيعيان را بر عهده داشت. وى کتابهاى بسيارى دارد؛ از جملة آن کتابها يکى غرر الفوائد و درر القلائد است که آن را بيشتر به نام امالى مى شناسند . شريف مرتضى احاديثى را که دانشمندان در تأويل آنها با يکديگر همسخن نيستند ، برگزيده و با همان روشى که به تأويل آيات پرداخته، در تفسير و تأويل آنها کوشيده و عقيدة همفکران عدلى مذهب خويش را روشن ساخته است .

بخشى از مجلس نخستين امالى به تأويل يک حديث, اختصاص دارد که ترجمه آن را براى خوانندگان گرامى مى‌آوريم:

از پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم روايت کرده‌اند که فرمود: «مَن تَعَلَّمَ القُرآنَ ثُمَّ نَسِيَه لَقِيَ اللهُ – تَعَالَى – وَ هُوَ اَجذَم؛ يعنى: هر کس قرآن را فرا گيرد و سپس آن را فراموش کند، بريده دست خداوند بلند مرتبه را ديدار خواهد کرد».(1)

ابوعبيده مسلم بن سلاّم ، در کتاب غريب الحديث خود در مقام تفسير اين عبارت گفته : «اجذم» به معناى بريده دست است. وى سخن متلمّس را گواه عقيدة خويش گرفته است:

و ما کنت إلاّ مثل قاطع کفّه بکفٍ له اخرى فاصبح اجذما

يعنى : «من تنها و تنها بسان کسى بودم که دست خويش را با دست ديگرش بريده و در نتيجه اجذم (بريده دست)شده است«.

عبدالله بن مسلم بن قتيبه ، ابو عبيد را در تفسيرش از اين حديث خطاکار دانسته و گفته: اجذم هر چند به معناى بريده دست است، ولى اين معنا با اينجا نمى سازد؛ زيرا يقيناً کيفرهاى خداوند متناسب با گناهان و به اندازة آنهاست و دست، در فراموشى قرآن، دخالتى ندارد.

بنابراين چگونه آن را در اين کار، کيفر دهند! وى سخن خداوند بلند مرتبه را که مى فرمايد: «اَلَّذِينَ يَأکُلُونَ الرِّبَا لاَ يَقُومُونَ إِلاَّ کَمَا يَقُوم الَّذِى يَتَخَبَّطُهُ الشَّيطَان مِنَ المَسَّ بقره/275 »، گواه گرفته و گمان برده تأويل آيه اين است که ربا را چون بخورند، در شکمشان سنگينى شود و در اندرون آنان افزون گردد و در نتيجه برخاستن آنان به سان کسانى باشد که به افسون شيطان، ديوانه شده و به هنگام برخاستن ، افتان و خيزان‌اند و تعادل ندارند . او همچنين روايتى از پيامبر صلى الله عليه و آله را گواه آورده که فرمود: «رَأيْتُ لَيْلَةً أُسْرِيَ بِى قَوماً تُقْرَضُ شِفَاهُهُمْ ، وَ کُلَّمَا قُرِضَتْ وَفَت . [فَقُلْتُ : يَا جَبْرَئيِل مَنْ هَولاء؟] فَقَالَ لى جَبْرَئيِلُ : هَؤُلاءِ خُطَبَاءُ اُمَّتِک ، تُقْرَضُ شِفَاهُهُم لأنَّهُم يَقُولُونَ مَا لاَ يَفْعَلُونَ ؛يعنى:در شبى که مرا سير مى‌دادند( شب اسراء ) گروهى ديدم که لبانشان را مى‌بريدند و هر چه مى‌بريدند باز به جايش لب مى‌روييد . [پس گفتم : اى جبرئيل، اينان کيستند؟]جبرئيل به من گفت که اينان خطيبان امّت تواند . چون سخنانى مى‌گويند که خود بدان عمل نمى‌کنند ، لبانشان را مى‌برند». ابن قتيبه [سرانجام ]گويد: واژة «اجذم»در روايت تنها و تنها به معناى « مجذوم» (جذامى)است و چون جذام (خوره)اندامهاى انسان را بريده و جدا مى‌سازد ، رواست که جذامى را «اجذم» بنامند و »جذم« به همان معناى بريدن است .

شريف مرتضي- که خداوند از او خشنود باد- گويد:هر دو تن بر خطا رفته و از راه درست، بسيار دور افتاده اند؛ هر چند که لغزش ابن قتيبه بيشتر و زشت تر است؛ زيرا وى براى اشتباه خود، دليل آورده و دليل آوردنش، او را به لغزشهاى بسيار گرفتار ساخته است . ما اينک معناى حديث را روشن مى سازيم :

اما معناى حديث ، براى کسى که با شيوه‌هاى سخن گفتن تازيان [عربها]،کمترين آشنايى داشته باشد ، آشکار است که تنها هدف پيامبر که فرموده «چنين کسى بريده دست محشور مى گردد »، اين است که خواسته در وصف آن کس، مبالغه کند و بگويد : کمال وى از کَفَش مى‌رود و زيور و جمالى را که بر اثر قرآن به دست آورده، از دست مى‌دهد و فراموش کننده قرآن را به «اجذم» (بريده دست)مانند ساختن ، تشبيهى نيکو و شگفت آور است؛ زيرا دست از اندامهاى ارجمندى است که بسيارى از کارها انجام نمى‌پذيرد و به بسيارى از سودها دست نمى‌يابند، مگر به وسيلة آن . بنابراين کسى که از دست بى بهره گردد ، کمالى را که پيش از اين داشته از دست مى‌دهد و سودها و برخورداريهايى که دست خود را ابزار رسيدن به آنها قرار مى‌داد ، از کَفَش مى‌رود .

حالت کسى که قرآن را پس از به خاطر سپردن ، فراموش کرده و از دست داده اين چنين است؛ زيرا او از تن پوش زيبايى که بر تن داشته و پاداشى که سزاوار آن بوده ، بى بهره مى‌گردد . (2)

پى نوشتها :

1. مسند احمد بن حنبل ،ج 5 ، ص284و 285 و سنن ابو داود،ج1، ص 339 .

2. به نقل از: بينات ،سال چهارم، شماره 13



دانشنامه حوزه ، تفسير و علوم قرآنى ، قرآن ، کلياتى درباره قرآن ، دانسته‌ها از قرآن دور مانده‌ايم

نامه جامعه ، مهر 1383، شماره 1

دانسته‌ها از قرآن دور مانده‌ايم

چکيده

نويسنده در اين مقاله به بررسى برخى جنبه‌هاى مهجوريت و متروک ماندن قرآن مى‌پردازد، از جمله:

بعد ظاهرى و معنوى و باور. آن گاه جنبه‌هاى ديگر را پى مى‌گيرد: دورى از اهداف قرآن، تحميل نگرش‌ها، فراهم نياوردن شرايط فهم آيات و عدم رجوع علمى و عملى به امامان.

پيشگفتار

قرآن کريم مى‌فرمايد:

«و قال الرسول يا رب إن قومى اتخذوا هذا القران مهجوراً»(1) «روز قيامت حضرت رسول اکرم (صلى الله عليه و آله و سلم) به محضر خداوند عرض مى‌کند: اى پروردگار! قوم من، قرآن را کنار گذاشتند و از آن دورى جستند.»

اين مطلب در مورد قوم پيامبر است و ظاهراً اختصاصى به مردم دوران خاصى ندارد، يعنى شامل ما نيز مى‌شود. در اين گفتار مختصر، به حول و قوه الهى، قصد داريم بعضى از ابعاد و مراتب مختف مهجور و متروک ماندن قرآن را بررسى کنيم:

مهجوريت در بعد ظاهرى

اول بعد ظاهرى است. ما از لحاظ ظاهرى از قرآن فاصله گرفته‌ايم. قرآن براى ما تبديل به کتابى شده است که مخصوص بعضى اماکن و يا مراسم است، مثل سر سفره‌ى عقد، مراسم عزا، موقع سفر، اسباب‌کشى، استخاره و ... . در حالى که در حديثى امام صادق (عليه‌السلام) فرمودند:

«القرآن عهد الله إلى خلقه فقد ينبغى للمرء المسلم أن ينظر فى عهده و أن يقرأ منه فى کل يوم خمسين آيه؛ (2) قرآن پيمان خداوند با خلقش است. پس شايسته است مسلمان در اين پيمان [نامه] نگاه کند و هر رو پنجاه آيه بخواند.»

متروک در بعد معنوى

دوم بعد معنوى است. گرچه در بعضى موارد مراجعه به قرآن هست، مثل اين که عده‌اى به قرائت و يا حتى حفظ آيات مى‌پردازند، ولى توجه چندانى به معنا و مراد قرآن ندارند. از اين رو تأثيرى که بايد، از قرآن دريافت نمى‌کنند. عمده‌ى تلاش افراد مصروف آن مى‌شود که مثلاً قواعد تجويد را رعايت نمايند و يا با الحان زيبا بخوانند و يا اين که به قصد بردن ثواب، قرآن را تلاوت کنند. حال آن که قرآن بنا بر احاديث «ريسمان الهى» است. پيامبر (صلى الله عليه و آله و سلم) فرمودند:

«... إن هذا القرآن حبل الله و هو النور المبين و الشفاء النافع. عصمه لمن تمسک به و نجاه لمن تبعه؛ (3) قرآن ريسمان خداست و نور آشکار و شفاى سودمند. نگاه دارنده است براى کسى که به آن تمسک جويد و رهايى است براى کسى که از آن پيروى کند.»

مهجور در ميدان عمل

سوم، بعد باور و عمل است. بسيارى با اين که هم قرآن مى‌خو‌انند و هم تا حدودى به معناى آيات توجه دارند، ولى حقايق آن را گويا باور ندارند و در زندگى خود پياده نمى‌کنند. بلکه حقايق براى آنان از حد شعار و حرف فراتر نمى‌رود.

از اين رو به هنگام عمل، طبق آن رفتار نکرده، بلکه طبق باورهاى قبلى خود که چيز ديگرياست عمل مى‌کنند. به عبارت ديگر، قرآن برنامه عملى زندگى آنان نيست. در حالى که قرآن عهدنامه الهى و برنامه عملى زندگى آنان نيست. در حالى که قرآن عهد‌نامه الهى و برنامه عملى انسان است. نتيجه اين که تلاوت کنندگان اسماً مسلمان مى‌مانند، ولى اثر چندانى از معارف قرآن در زندگى آنان ديده نمى‌شود. به همين دليل هم خود از حقايق قرآن طرفى نمى‌بندند و هم نمى‌توانند غير مسلمانان را به اسلام جذب کنند.

مثلاً قرآن کريم دربارة انفاق مى‌فرمايد:

«ما عندکم ينفد و ما عندالله باق»؛ (4) «آن چه نزد شماست پايان مى‌يابد و آن چه نزد خداست باقى و پاينده است.» نيز مى‌فرمايد:

«و ما أنفقتم من شيء فهو يخلفه و هو خير الرازقين»؛ (5) «هر آنچه انفاق کنيد خداوند براى شما جايگزين مى‌کند و او بهترين روزى دهندگان است.»

هم چنين مى‌فرمايد: «مثل الذين ينفقون أموالهم فى سبيل الله کمثل حبه انبتت سبع سنابل فى کل سنبله مأئه حبه و الله يضاعف لمن يشاء و الله واسع عليم»؛ (6) «مثل کسانى که اموالشان را در راه خدا انفاق مى‌کنند، مانند دانه‌اى است که هفت خوشه بروياند و در هر خوشه صد دانه باشد و خداوند براى هر کس که بخواهد چند برابر مى‌کند و خداوند گشايش دهنده و داناست.» اگر مسلمان به آن چه قرآن درباره انفاق مى‌گويد، باور قلبى داشته باشد و قرآن را در زندگى پياده کند، از انفاق به جا هراس به خود راه نمى‌دهد.

همچنين قرآن درباره پشت کردن دنيا به انسان مى‌فرمايد: «ألا إن اولياء الله لا خوف عليهم و لا هم يحزنون»؛ (7) «بدانيد دوستان خدا نه بيمى بر آن‌هاست و نه غمگين مى‌شوند.»

در آيه بعد توضيح مى‌دهد اولياء الله چه کسانى هستند:

«الذين آمنوا و کانوا يتقون»؛ (8) «آنان که ايمان آوردند و تقوا پيشه کرده‌اند.»

ايمان و تقواى عملى، نه زبانى و کلامي. ايمان و تقوايى که از باور قلبى و عمل طبق آن حکايت دارد.

عدم مطابقت حرف و عمل مطلبى است که قرآن به آن اشاره نموده است:

«يا ايها الذين آمنوا آمنوا بالله و رسوله و الکتاب الذى نزل على رسوله...»؛ (9) «اى کسانى که ايمان آورده‌ايد، ايمان بياوريد به خدا و رسولش و کتابى که بر پيامبرش نازل کرده است... .‌»

از ايمان آورندگان، دعوت شده دوباره ايمان بياورند، ايمان عملى و واقعي. در جاى ديگر مى‌فرمايد:

«قالت الأعراب آمنا قل لم تؤمنوا و لکن قولوا أسلمنا و لما يدخل الإيمان فى قلوبکم...»؛ (10) «اعراب گفتند ايمان آورديم، بگو ايمان نياورده‌ايد، ولى بگوييد اسلام آورده‌ايم و هنوز ايمان به دل‌‌هاى شما راه نيافته است... .» در جاى ديگرى مى‌فرمايد: «يا أيها النبى حرض المؤمنين على القتال إن يکن منکم عشرون صابرون يغلبوا مأتين و إن يکن منکم مائه يغلبوا ألفاً من الذين کفروا بأنهم قوم لا يفقهون»؛ (11) «اى پيامبر، مؤمنان را بر جهاد برانگيز! هر گاه بيست نفر با استقامت از شما باشند، بر دويست نفر غلبه خواهند کرد و اگر صد نفر از شما باشند، بر هزار نفر از کسانى که کافر شدند غلبه خواهند کرد چرا که آنان قومى هستند که نمى‌فهمند.» هم چنين مى‌فرمايد: «و من يتول الله و رسوله و الذين آمنوا فإن حزب الله هم الغالبون»؛ (12) «هرکس که خدا و رسول و مومنان را ولى خود بگيرد، [غالب است] پس همانا حزب خدا غالب و پيروزند.»

پس اين همه ضعف مسلمانان از کجاست؟ آيا جز به علت ناهمگونى حرف و عمل است؟ چرا که خداوند خلف وعده نمى‌کند.

مهجور در هدف

از ديگر مراتب کنار گذاشتن قرآن، بي‌اعتنايى به مراد اصلى آن، يعنى هدايت انسان و سعادت او و مشغول شدن به بحث‌هاى لفظى است. گاهى کسانى سال‌ها مشغول اين مباحث مى‌شوند اما اثرى از آن ـ به گونه شايسته ـ در زندگى خود نمى‌بينند. در حديثى آمده است: «عن أبى الحسن موسى (عليه‌السلام) قال: دخل رسول الله (صلى الله عليه و آله و سلم) المسجد فإذا جماعه قد أطافوا برجل، فقال (صلى الله عليه و آله و سلم): ماذا؟ فقيل: علامه. فقال: و ما العلامه، فقالوا له: أعلم الناس بأنساب العرب و وقائعها و أيام الجاهليه و الأشعار العربيه. قال: فقال النبى (صلى الله عليه و آله و سلم): ذاک علم لا يضر من جهله و لا ينفع من علمه، ثم قال النبى (صلى الله عليه و آله و سلم): إنما العلم ثلاثه: آيه محکمه و فريضه عادله و سنه قائمه و ما خلاهن فهو فضل؛ (13) امام موسى کاظم (عليه‌السلام) فرمودند: رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم) وارد مسجد شد و ديد جماعتى دور مردى را گرفته‌اند. فرمود: چه خبر است؟ گفتند علامه است. فرمود: علامه يعنى چه؟ گفتند: داناترين مردم است به دودمان عرب و حوادث آن‌ها و روزگار جاهليت و اشعار و ادبيات عرب. رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم) فرمود: اين‌ها علمى است که ندانستنش ضررى نمى‌رساند و دانستنش نفى ندارد. رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم) افزود: علم [حقيقي] سه چيز است: آيه محکمه، فريضه عادله، سنت قائمه، غير از اين‌ها فضل است.»

آيه‌ى محکمه به علم عقايد، فريضه عادله به علم اخلاق و سنت قائمه به فقه و احکام تفسير شده است.

قرآن جاودانه است

در روايات آمده است: «[القرآن] يجرى کما يجرى الشمس و القمر؛ (14) قرآن ماندنى است، همچنان که خورشيد و ماه ماندني‌اند.» يا «إن القرآن حى لا يموت و الآيه حيه لا تموت فلو کانت الآيه إذا نزلت فى الأقوام و ماتوا ماتت الآيه لمات القرآن و لکن هى جاريه فى الباقين کما جرت فى الماضين؛ (15) قرآن زنده‌اى است که نمى‌ميرد و آيه زنده‌اى است که نمى‌ميرد. اگر آيه‌اى که در مورد قومى نازل مى‌شد، زمانى که قوم از ميان مى‌رفتند، آيه هم مى‌مرد، کل قرآن از بين مى‌رفت و اما آيه در مورد آيندگان جارى است، هم چنان که درمورد گذشتگان جارى بود.‌»

امام رضا (عليه‌السلام) فرمود: «إن رجلاً سأل أبا عبدالله (عليه‌السلام): ما بال القرآن لا يزداد على النشر و الدرس الا غضاضه؟ فقال: لأن الله تبارک و تعالى لم يجعله لزمان دو زمان و لا لناس دون ناس فهو فى کل زمان جديد و عند کل قوم غض إلى يوم القيامه؛ (16) از امام کاظم (عليه‌السلام) نقل شده که مردى از امام صادق (عليه‌السلام) پرسيد: چگونه است که قرآن با درس و بحث جز بر تازگي‌اش افزوده نمى‌‌شود؟ امام (عليه‌السلام) فرمود: چون خداوند تبارک و تعالى قرآن را براى زمان و مردمى خاص قرار نداده، بلکه در هر زمانى جديد است و نزد هر قومى تا روز قيامت تازه است.»

در قرآن کريم آمده است:

«و کلاً نقص عليک من أنباء الرسل ما نثبت به فؤادک و جاءک فى هذه الحق و موعظه و ذکرى للمؤمنين)؛ (17) «ما همه اخبار پيامبران را براى تو نقل مى‌کنيم تا قلبت را قوى و استوار گردانيم و از اين راه، حق براى تو آشکار شود و براى مؤمنان پند و تذکر باشد.»

نيز آمده است:

«لقد کان فى قصصهم عبره لاولى الألباب ما کان حديثاً يفترى و لکن تصديق الذى بين يديه و تفصيل کل شيء و هدى و رحمه لقوم يؤمنون»(18)؛ «همانا در حکايات آنان براى صاحبان عقل، عبرت است. [قرآن] داستان ساختگى نيست، و تصديق کتب آسمانى گذشته است و بيان کامل هر چيز و هدايت و رحمت است براى مردمى که ايمان بياورند.»

آرى، خطاب قرآن به ماست. بنابراين در آيات مربوط به اقوام مختلف، بايد از وقايع ذکر شده، پيام‌ها را استخراج کنيم و به کار بنديم.

شرک پيدا و پنهان

بخش مهمى از آيات درباره کفار و منافقان و مشرکان است که به زعم ما ربطى به ما ندارد، چون مسلم و مؤمن هستيم، در حالى که شرک و کفر و نفاق انواع جلى و خفى (پيدا و پنهان) دارد و اغلب ما گرفتار نوع خفى آن هستيم. ما هم به نوعى مخاطب اين آيات هستيم. اگر اين مطلب را بفهميم و عمل کنيم، خيلى از دردهاى ما دوا مى‌شود.

تحميل نگرش‌ها بر قرآن

از ديگر مراتب مهجور گذاشتن قرآن اينست که نمى‌گذاريم قرآن خود حرف بزند. گاهى به قرآن مراجعه مى‌کنيم، و با بضاعت اندکى که در فهم زبان عربى داريم، هر چه فهميديم به قرآن نسبت مى‌دهيم. بسيارى از اوقات با اذهان مأنوس به آراى ديگران به قرآن رجوع مى‌کنيم و مايليم پيش‌فرض‌هاى ذهنى خود را که معمولاً از متفکران نامسلمان به عاريت گرفته‌ايم، بر قرآن تحميل کنيم. در حالى که بايد اذهان خود را از غير قرآن خالى کنيم و با شرح صدر و بودن شرايط ديگر به خدمت قرآن درآييم تا با ما حرف بزند. خداوند فرمود:

«لا يمسه الا المطهرون»(19)؛ «جز پاکان نمى‌توانند به آن دست بزنند [دست يابند]». که مراد فقط طهارت ظاهرى نيست، بلکه طهارت باطنى و قلبى و ذهنى را نيز شامل مى‌شود. از جمله موارد تحميل نگرش‌ها بر قرآن، برداشت‌هاى حسى و مادى از آيات و در نتيجه انکار معجزات است. به اين صورت که بعضى سعى مى‌کنند تمام وقايع غير عادى را که قرآن از آن‌ها حکايت مى‌کند، به قضاياى عادى و معمولى برگردانند تا با علوم تجربى تطبيق نمايد. با مراجعه به تفسير المنار موارد زيادى از توجيهات مادى را مى‌توان مشاهده کرد.

از ديگر موارد تحميل نگرش بر قرآن، معنا کردن آيات طبق علوم روز است، چه علوم تجربى و چه دانش‌هاى انساني.

فراهم نياوردن شرايط فهم و درک آيات

از مراتب ديگر کنار گذاشتن قرآن اين است که شرايط فهم قرآن را به دست نمى‌آوريم، از اين رو از پيام قرآن به گونه‌ى بايسته بهره‌مند نمى‌شويم. فکر مى‌کنيم يا حداقل چنين عمل مى‌کنيم که گويا قرآن کتابى است در کنار کتاب‌هاى ديگر و ما مى‌خواهيم از آن استفاده عملى کنيم. همان طور که از کتاب‌هاى ديگر يادداشت بر مى‌داريم، براى کسب فضل و تحويل آن به ديگران، از اين کتاب هم چنين استفاده مى‌کنيم.

در حالى که خداوند فرموده:

«لا يمسه الا المطهرون»؛ يعنى بايد طهارت و پاکى کردار داشت، نه فقط طهات ظاهري! فضل اندوزى طهارت ظاهرى نمى‌خواهد، چه رسد به طهارت باطني. در اين جا به ذکر دو مورد از قرآن بسنده مى‌کنيم: «و ننزل من القرآن ما هو شفاء و رحمه للمؤمنين و لا يزيد الظالمين إلا خساراً»(20)؛ «از قرآن آن چه را که شفا و رحمت است براى مؤمنان نازل مى‌کنيم، ولى بر ستمگران جز زيان نمى‌افزايد.» نيز مى‌فرمايد: «ذلک الکتاب لا ريب فيه هدى للمتقين» (21)‌؛ «اين کتاب که شکى در آن نيست، مايه هدايت پرهيزکاران است.»

در حديث عنوان بصرى از امام صادق (عليه‌السلام) نقل شده است: «ليس العلم بکثره التعلم إنما هو نور يقع فى قلب من يريد الله أن يهديه فإذا أردت العلم فاطلب أولاً فى نفسک حقيقه العبوديه و اطلب العلم باستعماله و استفهم الله يفهمک؛ (22) علم به زياد آموختن نيست، بلکه نورى است که در قلب هر کس که خدا هدايت او را بخواهد قرار مى‌گيرد. پس آن گاه که طالب فراگيرى علم بودى، در وجودت حقيقت بندگى را بخواه و علم را براى به کار بستنش بجوى و از خداوند طلب فهم کن، خداوند به تو مى‌فهماند.»

آرى، قرآن نور است، فقط بايد آمادگى دريافت اين نور را پيدا کرد.

رجوع نکردن به امامان در بعد علمى و عملى

از ديگر مراتب مهجور کردن قرآن، عدم رجوع به ائمه (عليهم‌السلام) براى رسيدن به مراد قرآن است، و اين شامل دو بعد است: علمى و عملي.

بعد علمى، نتيجه آفت قبلى يعنى اعتماد به فهم خود است. براى فهم آيات يا اساساً رجوعى به روايات نداريم و يا آن که اهميت و بهاى لازم را به آن نمى‌دهيم. طرفه اين که در بحث تفسيرى آخر کار اشاره کوتاهى به يک روايت مى‌شود. اما اگر از ابتدا نگاهى به روايات داشته باشيم، ممکن است مسير فکر ما اساساً تغيير کند. خداوند مى‌فرمايد: «فبشر عباد* الذين يستمعون القول فيتبعون أحسنه»(23)؛ «بشارت ده بندگانم را که به سخن [حق] گوش مى‌کنند و از بهترين آن پيروى مى‌نمايند.» امروزه معمولاً اين آيه را به معناى شنيدن و تحمل هر سخنى، گرچه اقوال باطل مى‌گيرند. حال آن که اطلاق مى‌کند و جهنم و آتش و بدي‌ها و کورى و ظلمت را به دشمنان آنان.

نيز مرگ و هلاک را به گمراهى از ولايت، غذاى جسمى را به غذاى روحى و آب و نور را به علم تأويل مى‌نمايد. اين گونه روايات دريايى از علم را در مقابل انسان قرار مى‌دهد؛ علمى که انسان را به سعادت راهنمايى مى‌کند و پاسخ هر سؤالى را در خود دارد. قاعده و اصلى را به دست انسان مى‌دهد که هر فرعى به آن قابل بازگشت است و دواى هر دردى در آن است.

براى تبرک و تيمن به يک حديث اشاره مى‌کنيم: «کنا عند أبى عبدالله (عليه‌السلام) فقال رجل فى المجلس أسأل الله الجنه فقال أبو عبدالله (عليه‌السلام): أنتم فى الجنه فاسألوا الله أن لا يخرجکم منها، فقلنا: جعلنا فداک، نحن فى الدنيا، فقال: ألستم تقرون بإمامتنا؟ قالوا: نعم، فقال: هذا معنى الجنه الذى من أقر به کان فى الجنه فاسألوا الله أن لا يسلبکم(32)؛ راوى مى‌گويد: نزد امام صادق (عليه‌السلام) بوديم، کسى در مجلس گفت: از خداوند بهشت مى‌طلبم. امام صادق (عليه‌السلام) فرمود: شما در بهشتيد. پس از خدا بخواهيد شما را از آن جا بيرون نکند. عرض کرديم: فدايتان گرديم، ما در دنيا هستيم [چطور مى‌شود در بهشت باشيم] حضرت فرمود: آيا به امامت ما اقرار نداريد؟ گفتند: آري. پس امام (عليه‌السلام) فرمود: اين معناى بهشتى است که هر کس به آن اقرار کرد، در بهشت است، پس از خداوند بخواهيد شما را از آن محروم نکند.»

بسيارى از اوقات به يک معناى ظاهرى از قرآن اکتفا مى‌کنيم و از احتمالات ديگر صرف نظر مى‌نماييم و به معناى باطنى و تأويلاتى که از ائمه (عليهم‌السلام) رسيده است، توجهى نداريم. رسول اکرم (صلى الله عليه و آله و سلم) فرمود: «ان القرآن ذلول ذو وجوه فاحملوه على أحسن الوجوه (33)؛ قرآن انعطاف دارد و احتمالات مختلف برمى‌دارد، پس آن را بر نيکوترين وجوه حمل کنيد.»

امام صادق (عليه‌السلام) درباره‌ى آيه «الذين يصلون ما أمر الله به أن يوصل...» فرمود: «هذه نزلت فى رحم آل محمد (صلى الله عليه و آله و سلم) و قد يکون فى قرابتک فلا تکونن ممن يقول للشيء إنه فى شيء واحد (34)‌؛ اين آيه در مورد صله رحم با آل محمد (صلى الله عليه و آله و سلم) نازل شده و گاه مراد خويشاوندان است. پس از کسانى که مى‌گويند [آيه] فقط در مورد يک چيز است و بس، مباش». يعنى مى‌شود آيه ناظر به چند موضوع باشد.

بعد عملى؛ يعنى کنار گذاشتن عترت از لحاظ عملى و جدا کردن ثقلين از هم. حضرت رسول اکرم (صلى الله عليه و آله و سلم) فرمود:

«إنى تارک فيکم الثقلين کتاب الله و عترتى؛ (35) در ميان شما دو امر وزين باقى مى‌گذارم: کتاب خدا و عترتم را.»

اين دو ثقل که ميان ما به امانت گذاشته شده براى اين است که از آن‌ها پيروى کنيم. تبعيت از عترت، تأسى کردن به آن‌ها در عمل است. کنار گذاشتن عترت فقط به غصب يا انکار حق آن‌ها نيست، بلکه تأسى نجستن به آنان نيز کنار گذاشتن آنان، در نتيجه کنار گذاشتن قرآن است.

در ذيل آيه اصلى مورد بحث که در ابتداى مقاله ذکر شد، حديثى طولانى از حضرت على (عليه‌السلام) نقل شده است که ضمن آن مى‌فرمايد: «فأنا الذکر الذى ضل عنه و السبيل الذى عنه مال و الايمان الذى به کفر و القرآن الذى إياه هجر و الدين الذى به کذب؛ (36) من همان ذکرم که از آن گمراه شدند و راهى هستم که از آن منحرف شدند و ايمانى هستم که به آن کفر ورزيده شد. من قرآنى هستم که متروک ماند و دينى هستم که مورد تکذيب واقع شد.»

هم چنين از امام باقر (عليه‌السلام) نقل شده: رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم) فرمود:

«أنا أول وافد على العزيز الجبار يوم القيامه و کتابه و أهل بيتى ثم أمتى ثم أسألهم ما فعلتم بکتاب الله و بأهل بيتى؛ (37) من اولين کسى هستم که روز قيامت بر خداى عزيز و جبار با کتابش و اهل بيتم وارد مى‌شوم. سپس امتم [وارد شوند]. پس از ايشان مى‌‌پرسم با کتاب خدا و اهل بيت من چه کرديد.»

آرى راه سعادت و خوشبختى، تأسى (الگو‌گيرى) به نبى اکرم (صلى الله عليه و آله و سلم) و اهل بيتش (عليهم‌السلام) در عمل است.

به اميد آن روز که همه روى به قرآن آوريم و گمشده خود را در آن جوييم و چون سرگشتگان براى دواى دردهاى خود به همه جا سر نکشيم جز به قرآن. «و لم يکفهم إنا أنزلنا عليک الکتاب يتلى عليهم» (38)؛ «آيا اين کتاب بر تو نازل کرده‌ايم تا بر ايشان بخوانى براى آن‌ها کافى نيست؟!»

با اقتباس از درد فراموشى ، ترجمه منيژه شيخ جوادى

پي‌نوشت‌ها:
1.فرقان (25): 30.
2.وسائل الشيعه، ج 6، ص 198.
3.همان، ص 168.
4.نحل (16): 96.
5.سبأ (34): 39.
6.بقره (2): 261.
7.يونس (10): 62.
8.همان، 63.
9.نساء (4): 136.
10.حجرات (49): 14.
11.انفال (8): 65.
12.مائده (5)‌: 56.
13.مرحوم کلينى، اصول کافى، ج 1، ص 32، باب صفه العلم.
14.تفسير عياشى، ج 1، ص 15.
15.مقدمه تفسير البرهان، ص 5.
16.علامه مجلسى، بحارالانوار، ج 89، ص 15.
17.هود (11): 120.
18.يوسف (12):111.
19.واقعه (56): 79.
20.اسراء (17): 82.
21.بقره (2): 2.
22.منيه المريد، ص 148.
23.زمر (39): 17 و 18.
24.نور الثقلين، ج 4، ص 482، ح 33.
25.همان، ح 34 و تفسير البرهان، ج 4، ص 72، ح 5.
26.نحل (16): 43.
27.نور الثقلين، ج 3، ص 55، ح 87 الى 103.
28.نمل (27): 40.
29.کافى، ج 1، کتاب الحجه باب انه لم يجمع القرآن ... ، ح 5.
30.همان، ص 60، باب الرد الى الکتاب و السنه.
31.مقدمه تفسير البرهان، ص 16.
32.محاسن برقى، ج 1، ص 161، ح 105.
33.عوالى اللئالى، ج 4، ص 104 و مقدمه تفسير البرهان، ص 4.
34.کافى، ج 2، ص 156، باب صله الرحم.
35.مستدرک، ج 3، ص 355.
36.تفسير البرهان، ج 3، ص 166، ح 1.
37.نور الثقلين، ج 4، ص 13، ح 48 و کافى، کتاب فضل القرآن، ح 4.
38.عنکبوت (29): 51.
منبع :سروش وحى ، فروردين و ارديبهشت 1383، شماره 11

 

پاسخ : مقالات قرآنی

قرآن، مائده آسمانى


ج. سنابرق

قرآن، حيات روشن دلهاست قرآن فروغ و شمع محفل هاست دل از فروغش نور مى گيرد جان از پيامش شور مى گيرد روشنگر سجاده و سنگر سرلوحه هر خط و هر دفتر قرآن کتاب مکتب و آيين قرآن کتاب استوار دين

از رموز «اعجاز قرآن » يکى هم همين طراوت ابدى و تازگى هميشگى و کهنه نشدن اين کتاب شگفت. با گذشت ساليان و قرون است.

هنوز هم که هنوز است. طنين روح انگيز قرآن، دلها را شيفته خود مى سازد و معارف بلند وحى و مضامين ژرف اين کلام آسمانى، عقول فرزانگان را مبهوت جذبه هاى خويش مى گرداند و گذشت زمان هرگز نتوانسته است غبار نسيان و کمرنگى و فرسودگى بر چهره تابناکش بنشاند.

قرآن، عهد و ميثاق خدا با بندگان است و بايد پيوسته به اين «عهده نامه الهى » نگريست و تدبر کرد و از آن گهرهاى حکمت به دست آورد و روح را در چشمه معارفش سيراب ساخت و جان راآينه وحى نمود.

امام صادق(ع) فرمود:

«قرآن، عهد خدا به سوى بندگانش است. پس سزاوار است که يک انسان مسلمان در عهد خدا به خدا بنگرد و هر روز پنجاه آيه از آن را تلاوت کند»:

«القرآن عهدالله الى خلقه، فقد ينبغى للمرء المسلم ان ينظر فى عهده و ان يقرء منه فى کل يوم خمسين آية.» (1)

قرآن، کوثر شيرين و حيات بخشى است که زمزم زلال معارفش، احياگر دلهاست و آواى دلنشين تلاوت آياتش، روح بخش است و صوت خوش ترتيل قرآن، تارهاى جان عارفانه را به نوا مى آورد، و... ترنم ملکوتى اين سروش غيبى، صفا دهنده ضميرهاى پاکدلان است. قرآن، کتاب خواندن و فهميدن و عمل کردن است.

کتاب آگاهى، شعور، عرفان، حکمت و حکومت است. آيين نامه زندگى و تراز زيستن و منشور هدايت جامعه و سعادت انسانهاست. پس بايد خواند تا دل از فروغش نور گيرد. بايد فهميد، تا انديشه، از پرتوش بارور گردد.

بايد عمل کرد، تا از لبه پرتگاهها به اوج هدايتها رسيد.

چه لذت بخش است بر ساحل درياى قرآن نشستن و کام جان را از آن سيراب کردن.

چه گواراست، از چشمه سار اين «وحى » آب زندگى نوشيدن و عمر جاويد يافتن.

قرآن، سفره گسترده و پرنعمت الهى است.

بايد از قرائتش، ثواب برد و رهنمود يافت.

بايد از فهمش، انديشه و ذهن و دل را وسعت بخشيد.

و... بايد از عمل به آن، سعادت خويش را تضمين نمود.

راستى ... نسل امروز مسلمانان در سطح جهان، تا چه حد، از اين منشور آسمانى شناخت دارند؟ و تا کدام پايه، با مفاهيمش مانوس و آشناييد؟

و آيا حق قرآن ادا مى شود؟

و حرمت کلام الهى، پاس داشته مى شود؟

گرچه در عصر حاضر، روز به روز، اعجاز قرآن آشکار تر، کوثر زلالش جوشانتر و فروغ معارفش جهان شمول تر مى شود.

بويژه که در حيطه علمى و عينى، پاسداران حريم وحى، به تبيين و تحقق آن پرداخته اند. و نظام اسلامى کشور امام زمان(عج) زمينه ساز اجراى محتوا و گسترش رهنمودها و تعاليم قرآن گشته است.

اما... تا مرز عمل به تکليف نسبت به «کلام الله » فاصله زيادى مانده است. رسول خدا(ص) فرمود: «قرآن را پيشوا و رهبر خود قرار دهيد، چرا که آن، کلام پروردگارجهانيان است.» «عليکم بالقران فاتخذوه اماما و قاعدا فانه کلام رب العالمين » (2)

بارى ... کاروانى از قرآن شناسان و قرآن فهمان و قرآن آموزان، با زبان و قلم و درس و نگارش و تحقيق و تفسير، به جلوه قرآن متجلى شده اند. و به سوى افق پرکرامت الهى، راه سپرده و مى سپارند.

آشنايى با دستاوردها و تلاشهاى پرارج و گرانمايه آنان، سپاس عملى و قدر شناسى اندکى از خدمت پرارج واراده هاى نستوه آنان در راه قرآن است. و تشويقى براى قرآن پژوهانى است که در اين مسير، سرمايه گذارى علمى و فکرى و مادى و معنوى مى کنند.

بسيارند کسانى که در طول تاريخ اسلامى، با قرآن رابطه اى صميمى و عميق برقرار کردند و اين «منشورآسمانى » را خواندند، فهميدند، حفظ کردند، نوشتند، پخش کردند، آموختند و در راه آن، عاشقانه از جان مايه گذاشتند و حتى «شهيد قرآن » گشتند.

و... حق هم همين است. مگر نه اين که قرآن، بهار دلهاى خزان زده و طراوت انديشه هاى افسرده است؟ پس بايد با قرآن بيشتر آشنا شد. بايد با قرآن زيست. بايد در هواى معنوى قرآن نفس کشيد. و بر سر سفره پرکرامت قرآن نشست و از فيض جوشان آن، کام جان را سيراب ساخت.

از سخنان اميرالمؤمنين(ع) است که فرمود: «قرآن بياموزيد، که بهترين سخن است و در قرآن ژرف نگر و فهيم گرديد، که اين کتاب، «بهار دلها» است. و از نور آن «شفا» بگيريد، که قرآن شفاى سينه هاست. و آن را نيکو تلاوت کنيد، که سود مندترين قصه ها است.» (3)

و چه سعادتمندند آنان با قرآن انس دارند و فعاليتهاى قرآنى را مايه برکت، عمر و صفاى زندگى و رضاى قلبى خويش قرارداده اند.

آشنايى با کارهاى انجام شده پيرامون قرآن، چه به صورت علوم قرآنى، چه ترجمه و تفسير، و چه حتى خطاطى و تذهيب و کارهاى هنرى، از دير باز تا اکنون مورد علاقه قرآن شناسان و قرآن کاوان بوده است. واين کمترين تقدير از زحمات کسانى است که در خدمت قرآن بوده اند. با همين انگيزه نيز از دير باز تا عصر حاضر، کسانى به کتاب شناسى آثار مربوط به قرآن پرداخته وتاليفاتى به جامعه اهل مطالعه تقديم کرده اند، که سعيشان مشکور باد.

برپايى نمايشگاههاى آثار قرآنى، همچنين برگزارى مسابقات آثار و تاليفات پيرامون قرآن کريم و قصص اين کتاب آسمانى و گزينش برترين ها و اهداى جوايز به آثار ممتاز، همه و همه تلاشهاى ستودنى در اين مسير و مشوق ديگران در روى آوردن به ساحت اين کتاب ماندگار است.

اميد است که توفيق الهى درمسير آشنايى، شناختن وشناساندن قرآن و مفاهيم بلندش، شامل شيفتگان معارف وحى گردد. آمين.

پى نوشتها:
1- وسائل الشيعه، ج 4، ص 849.
2- کنزالعمال، ج 1، ص 515.
3- جامع الاخبار والآثار، ج 1، ص 211.
منبع :کوثر ، دي1377، شماره 22

 

پاسخ : مقالات قرآنی

قرآن از ديدگاه مشاهير جهان (2)


آمنه شاهنده

1ـ «فيليپ.ک.حتى» دانشمند معاصر و استاد دانشگاه پرينستون آمريکا

درباره تاريخ عرب تحقيقات ارزنده‌اى کرده و چندين کتاب در اين زمينه نگاشته است، در يکى از کتب خود به نام«تاريخ عرب» مى‌نويسد:

«قرآن از تمام معجزات بزرگتر است و اگر سراسر اهل عالم جمع بشوند، بى‌ترديد از آوردن مثل آن عاجز خواهند ماند.»

2ـ «ارنست رنان» فرانسوى

مى‌گويد:«در کتابخانه شخصى من هزاران جلد کتاب سياسى، اجتماعى، ادبى و غيره وجود دارد که همه آنها را بيشتر از يک بار مطالعه نکرده‌ام و چه بسا کتابهايى که فقط زينت کتابخانه من مى باشند ولى يک جلد کتاب است که هميشه مونس من است و هر وقت خسته مى‌شوم و مى خواهم درهايى از معانى و کمال بر روى من باز شود آن را مطالعه مى کنم و از مطالعه زياد آن خسته وملول نمى‌شوم. اين کتاب، قرآن کتاب آسمانى است.»

 

پاسخ : مقالات قرآنی

3ـ دکتر«گرينيه» فرانسوى

مى گويد:«من آيات قرآن را که به علوم پزشکى و بهداشتى و طبيعى ارتباط داشت دنبال کردم و از کودکى آنها را فراگرفتم و کاملا به آن آگاه بودم. بنابراين دريافتم که اين آيات از هر نظر با معارف و علوم جهانى منطبق است…هر کس دست اندر کار هنر يا علم باشد و آيات قرآن را با هنر و علمى که آموخته است مقايسه کند به همان صورت که من مقايسه کردم بدون ترديد به اسلام خواهد گرويد،البته اگر صاحب عقلى سليم و بى‌غرض باشد.»

 

پاسخ : مقالات قرآنی

4ـ «هربرت جرج ونو» نويسنده انگليسى

وقتى کسى از مجله‌هاى اروپا عقيده و راى او را درباره بزرگترين کتابى که از آغاز تاريخ بشر تاکنون بيتشر از ساير کتب در دنيا تأثير گذارد و مهمتر از همه به شمار آمده است، پرسيد او در جواب نام چند کتا را برد و در پايان آن چنين نگاشت:«اما کتاب چهارم که مهمترين دنياست قرآن است، زيرا تاثيرى که اين کتاب آسمانى در دنيا بر جاى نهاده نظير آن را هيچ کتابى نداشته است»

 

پاسخ : مقالات قرآنی

5ـ «تنورد» خاورشناسان آلمانى

مى گويد:«قرآن با نيروى برهان خود شنونده را مجذوب و شيفته خود مى‌سازد و قلوب را تسخير مى‌کند. همين قرآن بود که ملت وحشى عرب را معلم جهانيان کرد.»

6ـ «گونه» شاعر و نويسنده بزرگ آلمانى

مى‌گويد:«ما در اول، از قران رويگردان بوديم، ولى طولى نکشيد که اين کتاب توجه ما را به خود جلب نمود و به حيرت درآورد و بالاخره مجبور شديم اصول و قواعد آنرا بزرگ بشماريم و در مطابقت الفاظ با معانى بکوشيم. مرام و مقصد اين کتاب بى‌اندازه قوى و محکم و مبانى آن بلند و از اين نظر ما را به اهميت و علو مقام خود بيشتر جذب مى نمايد. با اين وصف به زودى بزرگترين تاثير خود را در تمام جهان نموده، نتيجه مهمى از خود به جا خواهد گذاشت. و باز مى‌گويد:

بزودى اين کتاب توصيف ناپذير(قرآن)، عالم را به خود جلب نموده تاثير عميقى در دانش جهان، نهد و در نتيجه جهانمدار گردد.»

 

پاسخ : مقالات قرآنی

7ـ «ه.چ.ولز» دانشمند و مورخ انگليسى(1866-1946)

مى‌گويد:

«در قرآن بهترين عبارات و عالى ترين جملات نازل گرديده و اسلوب فصاحت و بلاغت آن تا به حدى زيباست که عقول را حيران ساخته است. قرآن کتابى است ابدى و جهانى.»

8ـ «ژول لابوم» خاورشناسان و متفکر فرانسوى

در مقدمه فهرست قرآن مى‌نويسد:«قرآن براى هميشه زنده است و هر کس از مردم جهان به قدر استعداد خود از آن بهره‌برى دارد.»

پديدآورنده: محمد باقر شجعيان

معارف :: مهر 1385، شماره 39