دُم‌جُنبانَک پرندگانی دانه‌خوار وحشره خوار بامنقاری کوتاه، مخروطی وقوی، وپر وبالی رنگارنگ هستند. دم جنبانک و خانوادهٔ گنجشک به گمان بعضی از دانشمندان و پرنده‌شناسان دم جنبانک طی ملیون‌ها سال پیش از پرنده‌ای حشره خوار وابسته به خانوادهٔ گنجشک به وجود آمده‌است. در فصل تابستان زاد و ولد می‌کنند، نر وماده تقریباً هم شکل هستند. روی درختان ، بوته‌ها، شاخه‌های نخل خرما لانه می‌سازند. بیشتر اوقات در هنگام نشستن بر روی شاخه‌های درخت دم خودرا می‌تکانند (می‌جنبانند) بنا براین آن را دم جنبانک نامیده‌اند. زیستگاه زیستگاه «دم جنبانک» بیشتر در واحه‌ها، و پشته‌های سرسبز ، نخلستان ، کنار جویبار و واحه‌های نزدیک روستاها است و در بوته زارها ودرختان ومناطق کشاورزی زندگی می‌کند. و روی شاخه‌های درخت ودر مناطق مختلف و بوته زارها وعلفزارها لانه می‌سازد.در ارتفاعات سبلان هم می‌توان این پرنده را یافت. لانه أش از خار و خاشاک والیاف گیاهی، وگاهی از شاخه‌های کوچک درختان و برگهای خشک است. موسم تخمگذاری موسم تخم گذاری و جفت‌گیری پرنده «دم جنبانک» معمولاً از اواخر فصل بهار و اعتدال بهاری آغاز می‌شود و تا اواخر پائیز ادامه دارد. ماده از ۴ تا ۶ تخم سبز رنگ گاهی باعلائم خاکستری می‌گذارد. مدت ۱۸ تا ۲۱ روز روی تخمها می‌خوابد. جوجه‌ها پس از بیرون آمدن از تخم برهنه وناتوانند و از ۱۵ تا ۲۰ روز به مراقبت پدر ومادر نیاز دارند. بعد از «پلخوار» لانه را ترک می‌کنند. اما برای چند بار به لانه بر می‌گردند وسر انجام برای همیشه لانه رها می‌کنند ودر اماکن جدیدی استقرار می‌یابند دم جنبانک ابلق: انگلیسی : Pied Wagtail فرانسوی : Bergeronnette grise لاتین : Motacilla alba مشخصات : 18 سانتی‌متر ؛ دم جنبانک ابلق از فراوان‌ترین نوع دم جنبانک است که به سهولت به وسیله طرح سیاه و سفید پر و بال ، دم دراز و پاهای باریک شناخته می شود . نر نژادی که در شمال و شمال غربی ایران زاد و ولد می‌کند ( M. a. dukhunensis ) ، در تابستان دارای پشت خاکستری رنگ و گونه‌های سفید است . نر نژادی که در مشرق ایران زادوولد می کند ( M. a. personata ) ، در تابستان پشتش سیاه‌رنگ است و سفیدی سرش منحصر به پیشانی و ناحیه ابروها است . نژادی که در دامنه‌های جنوبی رشته کوه البرز و در منطقه زاگرس زاد و ولد می کند ( M. a. persica ) ، حدواسط بین دو نژاد فوق‌الذکر است . ماده‌های هر سه نژاد بالا تقریبا به هم شبیه هستند ، بدین ترتیب که در سطح پشتی خاکستری رنگ‌ترند و سیاهی سر و سینه آنها از پرنده‌های نر کمتر است . پرنده‌های نابالغ ؛ سیاهی خیلی کمتری دارند و بطور کلی خاکستری و سفید می باشند . زیستگاه : شهرها ، روستاها ، زمین‌های آبیاری شده ، باغ‌ها ، رودخانه‌ها ، جویبارهای مناطق کوهستانی . زمستان‌ها در نواحی تالابی دیده می شود . در سوراخ دیوارها ، پل‌ها و دیوار ساحلی رودخانه‌ها لانه می سازد . دم جنبانک خاکستري: انگليسي : Grey Wagtail فرانسوي : Bergeronnette des ruissaux لاتين : Motacilla cinerea مشخصات : 18 سانتي‌متر ؛ در تمام فصول به وسيله دم سياه خيلي دراز با شاهپرهاي کناري سفيد و سطح پشتي خاکستري مايل به آبي از ساير دم جنبانک‌هاي سينه زرد مشخص مي شود . سينه‌اش در تابستان زرد درخشان و در زمستان نخودي رنگ است ، دمگاهي به رنگ زرد مايل به سبز دارد . پرنده نر ابرويي سفيد و نوار سفيد مشخصي از منقار تا زير گونه تيره رنگش دارد . چانه و گلوي نر در تابستان سياه ، و در زمستان تقريبا سفيد است . پرنده ماده در تابستان و زمستان رنگي مايل به سبز دارد و گلويش سفيد رنگ است . پرنده نابالغ در سطح پشتي قهوه‌اي مايل به خاکستري و در سطح شکمي نخودي رنگ مي باشد و با پوشپرهاي زير دمي زرد رنگ از دم جنبانک ابلق باز شناخته مي شود . دم جنبانک خاکستري پرنده‌اي اجتماعي نيست و تنها در هنگام استراحت دور هم جمع مي شوند . زيستگاه : زمستان‌ها در جويبارهاي نواحي کوهستاني و گاه نيز در مناطق کم‌ارتفاع ديده مي شود . در سوراخ ديوارها ، پل‌ها و ديوار ساحلي رودخانه‌ها آشيانه مي سازد . دم جنبانک کله زرد: انگليسي : Citrine Wagtail فرانسوي : Bergeronnette citrine لاتين : Motacilla citreola مشخصات : 16.5 سانتي‌متر ؛ پرنده نر در تابستان با سر و سطح شکمي زرد درخشان ، و پشت و دم سياه به آساني تشخيص داده مي شود . پرنده ماده و نر زمستاني شبيه ماده دم جنبانک زرد هستند ، ولي به کمک پشت خاکستري و دو خط بالي سفيد که بخصوص در پرواز نمايان است ، از آن تشخيص داده مي شوند . پرنده نابالغ خيلي کمرنگ است ، سطح شکمي تقريبا سفيد و سطح پشتي خاکستري دارد . اغلب همراه دم جنبانک زرد ديده مي شود . زيستگاه : مانند دم جنبانک زرد ، ولي در علفزارهاي کوهستاني نيز ديده مي شود . دم جنبانک کله زرد از جمله پرندگاني است که در زمستان‌ها از پراکندگي نسبتا فراواني برخوردار است و نيز به صورت مهاجر عبوري ديده مي شود . بنابر گزارش Zurudny در مشرق خراسان و کرمان زاد و ولد مي‌کرده است ، ولي اين امر نياز به برسي دارد .!
