روستاي تاريخي ابيانه در كوهپايهاي ميان كاشان و نطنز واقع شده است و از آن به عنوان ياقوت سرخ كوير ياد ميشود. اين روستاي تاريخي به صورت پلكاني ساخته شده و از خاك سرخ براي پوشش نماي آن استفاده شده است. استفاده از خاك سرخ قدمتي تاريخي و سنتي در اين روستا دارد. بيانه در دامنه کوه قرار گرفته و هواي آن سرد است. مردم اين روستا بيشتر به دامپروري و کشاورزي ميپردازند. محصولات عمده آن غلات، ميوه، بُنشَن، و لبنيات است. مردم ابيانه به تاتي، که يکي از گويشهاي مرکزي ايران است سخن ميگويند. ابيانه روستايي بسيار کهن است که آثار گوناگوني از دوره ساسانيان تا قاجاريان، يعني نزديک به هزار و پانصد سال، را مانند موزه اي در خود حفظ کرده است. ويرانه قلعههاي باستاني، بازمانده دو آتشکده از زمان ساسانيان، سه مسجد قديمي و خانه هايي بازمانده از دوره صفويان تا قاجاريان، نمونه هايي از آثار کهن در اين روستا هستند. در مسجد جامع ابيانه منبري را ميتوان ديد که در سال 466 هق و محرابي چوبي که در سال 477 هق ساخته شده است. جهت رفتن به اين روستاي زيبا مي توانيد هم از طريق آزاد راه كاشان - اصفهان و هم از راه قديمي- كاشان نطنز استفاده كنيد . در هر دو مسير در سمت غرب جاده تابلوهاي راهنما شما را به سمت اين روستا هدايت خواهد نمود . پس از طي حدود 25 كيلومتر در جاده پر پيچ و خم و زيبايي به روستا مي رسيد .بهترين موقع سفر به اين روستا از اوايل بهار تا اواخر پاييز است چرا كه زمستانهاي سردي دارد و چون در دامنه كوه بلند كركس قرار گرفته است زمستانها برف ميبارد پس از ورود به روستا وقتی کوچه های ده شروع می شود انبوه خانه ها بر جانب چپ درست همان جایی که کمترین دید را دارد قرار گرفته است . انگار خانه ها را بر دیوار کوه مخفی کرده و بر روی هم چیده اند . روستا در میان کوه ها محصور شده است و درجنوب غربی کوه دو میلون و در شمال غربی کوه کلاجار و در شمال شرقی کوه هیمند قرار دارد. تمام محلات و همچنین مزارع و باغ ها بوسیله چشمه ساری بنمام دوآبی و قناتهایی به نام های هینزا, برقه, داریون و تاردر مشروب می شوند . تپه ای که ابیانه روی آن قرار گرفته از جنوب در میان کوه های بلند محصور است .مردم این دیار ابیانه را ویونه می نامند و می گویند ویونه همان بیدانه یا بیدستان است . در مورد قدمت این روستا اختلاف نظر بسیار است واز تاریخ دقیق قدمت ابیانه اثری در دست نیست . وقتی در کوچه ها قدم زنان به نظاره می پردازیم بیش از هر چیز همانند بودن خانه ها , همسانی پنجره های مشبک و تر کیب احجام و به طور کلی مربع شکل بودن کلیه بناها نظر هر بیننده را به خود جلب می کند .درب خانه ها همه چوبی قدیمی و اصیل است و دارای دو کوبه مخصوص زن و مرد است برای اینکه اهل خانه متوجه شوند که مراجعه کننده زن است یا مرد . بسیاری از سر درها یادگار عهد صفوی و بر روی تعدادی از درهای چوبی خانه ها نقشی به نام پیلی توام با کتیبه و تاریخ مشاهده می شود .سابقه این علامت را نشانه آریایی ها میداند. از نوشته های روی درها چنین استنباط می شود که احتمالا مردم این روستا دوران حکومت حاکمان سنی مذهب قرون اولیه هجری را به دلیل دور بودن از مسیر اولیه درک نکرده اند و یک راست از دین زرتشت پاک به مذهب تشیع گرویده اند . از این رویداد بیش از 1000 سال می گذرد و محراب هزار ساله مسجد آن نشان این مدعاست . ازدواج بر پایه خویشاوندی است . زیرا که ازدواج با غیر خود را نمی پسندیده اند .چرا که گویند فرزندان حاصل خون غیر زرتشتی نیز در وجودشان جریان می یابد و دیگر نمی توان این فرزندان را به عنوان پیرو زرتشت پذیرفت که باوری غلط بود . معماری سنتی ایرانی روایت پر مهری است از رابطه ها و عاطفه ها , یادگاری از روز ها و لحظه های زندگی باهم بودن است . ابیانه هر چه دارد همان است که طبیعت در اختیارش گذارده است . روستایی بن بست با جلوه ای بس ناب و فاخر .....و چه سرخ است خاکش ...خاکش سرخ خانه هایش سرخ گونه های کودکانش سرخ و دل پیرانش هم سرخ .... ابیانه مکان های تاریخی ارزنده ای دارد از جمله مسجد جامع, مسجد پرزله , مسجد حاجتگاه, آتشکده هارپاک ,هینزا, معبد مهر و نیایشگاه ناهید ,زیارتگاه امامزاده یحیی و عیسی, قلعه ها, خانقاه ,غار پری هل و ....که در پست های بعدی به تبیین آنها خواهیم پرداخت. زنهای ابیانه معمولاً چارقدهای سفیدرنگی بر سر دارند. قدیمترین اثر تاریخی ابیانه آتشكدهای است كه مانند دیگر بناهای ده در سراشیبی قرار گرفته است. آتشكده ابیانه را نمونه ای ازمعابد زردشتی دانستهاند كه در جوامع كوهستانی ساخته میشد. مهمترین بنا و اثر تاریخی این روستا یك باب مسجد جامع و قدیمترین اثر تاریخی این مسجد منبر چوبی منبتكاری آن است كه در سال ۴۶۶ هجری قمری ساخته شده است. مسجد قدیمی دیگر ابیانه مسجد برزله است كه دارای فضای دلبازی است و روی لنگه در شرقی آن سال ۷۰۱ هـ . ق. نوشته شده است كه مربوط به دورهٔ ایلخانان است.مسجد تاریخی دیگر ابیانه مسجد حاجتگاه است كه كنار صخرهای در كوهستان بنا شده و بر در ورودی شبستان آن تاریخ ۹۵۲هـ . ق. مشاهده میشود. روستای ابیانه دارای دو زیارتگاه است: یكی مرقد شاهزاده عیسی و شاهزاده یحیی در جنوب روستا كه به گفته اهالی فرزندان امام موسی كاظم (ع) بودهاند؛ و زیارتگاه دیگر ابیانه قدمگاه نامیده میشود. از جمله جاها و اماكن دیدنی دیگر ابیانه میتوان از خانه غلام نادرشاه و خانه نایب حسین كاشی نام برد. مردم ابیانه به سبب كوهستانی بودن منطقه و دور بودن محل آنها از مراكز پر جمعیت و راههای ارتباطی، قرنها در انزوا زیسته و در نتیجه بسیاری از آداب و رسوم قومی و سنتی و از جمله زبان و لهجهٔ قدیم خود را حفظ كرده اند. زبان مردم ابیانه فارسی با لهجهٔ خاص ابیانه ای است كه با لهجه های متداول در جاهای دیگر تفاوت اساسی دارد. لباس سنتی آنها، هنوز هم میان آنها رواج دارد و در حفظ آن تاكید و تعصب از خود نشان میدهند، در مردان شلوار گشاد و درازی از پارچهٔ سیاه و در زنها پیراهن بلندی از پارچه های گلدار و رنگارنگ است.
