صنعت فرش، گلیم و قالی بافی

پازیریک، قدیمی‌ترین فرش جهان [HR][/HR] تاریخچه فرش پازیریک:

در حدود سال های 1947 در دره آلتایی مغولستان در منطقه پازیریک توسط پرفسوری به نام رودنکو اکتشافاتی صورت گرفت که در پی آن در گورکانهایی (مقبره هایی) که آنجا بود تعداد قابل توجهی دستبافته هایی کشف شد.در گورکان پنجم آن منطقه فرشی به قدمت 450 تا 550 قبل از میلاد یافت شد که از آن به بعد به "پازیریک" معروف شده است.ابعاد این قالیچه
199×189سانتی متر است و به عنوان روپوش یا روکش روی زین اسب استفاده می شده است.از سه پود در بافت آن استفاده شده ودر بعضی از رجهای آن به علت پایین زدگی از چهار پود استفاده شده است.گره آن ترکی(متقارن) و جنس تار وپود آن پشمی است.رنگهایی که در آن استفاده شده شامل پنج رنگ قرمز سیر،آبی،زرد کمرنگ،نارنجی وسبز بوده است.مواد اولیه آن با رنگزاهایی مانند نیل،قرمز دانه لهستانی رنگ شده است.
طرح پازیریک 6 مربع تودرتو بوده است که هر کدام به صورت مجزا دارای طرح های جداگانه ایی هستند که در اینجا به ترتیب به آنها اشاره می کنیم:
1_مربع اول(ردیف اول)تشکیل شده است از 24 مربع 4 تا در ردیف عمودی و6 تا در ردیف افقی داخل هر کدام یک ستاره هشت پر وجود دارد.
2_مربع دوم(ردیف دوم)یک مستطیل کوچکتر است،پر شده از حیوان افسانه ایی که اصطلاحاٌ به آن "گریفین" یا "شیر بالدار" می گویند.
3_مربع سوم(ردیف سوم)شامل 24 گوزن خالدار در حال چریدن را نشان می دهد که این گوزنهای طی تحقیقات انجام شده توسط پرفسور رودنکو از نسل منقرض شده گوزن خالدار منطقه خوزستان هستند،که درجهت خلاف عقربه های ساعت نمایان هستند.
4_مربع چهارم(ردیف چهارم)یک ستاره چهار پر که شبیه ستاره هشت پر ردیف اول است،که 62 بار در فرش تکرار شده است.
5_مربع پنجم(ردیف پنجم)28 اسب سوار را نشان می دهد که به صورت یک در میان و در
برخی موارد در در میان روی اسبها سوار هستند.بر خلاف ردیف سوم سمت حرکت آنها در جهت عقربه های ساعت هستند.تزیئنات جلهای روی این اسبها بین تمدن آشوری وایرانی بوده است و تزیئنات اسب هم از تزیئنات هخامنشیان بوده است.
6_مربع ششم(ردیف ششم)حیوانات افسانه ایی"گریفین ها" تکرار شده است.
این فرش هم اکنون در موزه آرمیتاژ سن پترزبورگ روسیه نگهداری می شود.

 

پاسخ : صنعت فرش، گلیم و قالی بافی

قالی بافی در استان اصفهان [HR][/HR] قالی بافی:
اصفهان در زمان صفویه یکی از مراکز عمده قالیبافی بود. در این شهر تعداد زیادی کارگاه وجود داشت که در آن قالیهای زربفت بافته می شد. اصفهان در فتنه افغان آسیب فراوان دید و تعداد بسیاری از هنرمندان و صنعتگران خود را از دست داد ولی پس از چندی توانست رونق اولیه خود را به دست آورد. در زمان قاجاریه قالی بافی اصفهان دوباره احیاء شد. در جنگ جهانی اول اصفهان یکی از مراکز عمده تهیه قالیچه بود و پس از آن نیز بحرانهای زیاد اقتصادی تاثیر در کار قالی بافی نگذاشت چون قالیچه های آن بسیار ارزان تهیه می شد.
تعداد رنگهای انتخاب شده در قالیهای اصفهان بسیار محدود است. گره قالیهای اصفهان فارسی بوده و جفتی آن نیز کم نیست. رنگهای طبیعی بسیار کم مصرف می شود و بیشتر در قالیهای خوب از رنگهای شیمیایی دندانه ای استفاده می شود.در روستاهای اطراف اصفهان نیز کم و بیش دارهای قالی وجود دارد.روی این دارها قالی و قالیچه ها طرح شاه عباسی و سایر طرحهای اصفهان بافته می شود. رنگهای بکاررفته در آنها عموماٌ نباتی بوده و بیشتر از روناس، قارا، اسپرک، گنده یا گندل، پوست گردو، پوست انار و چند گیاه دیگر استفاده میشود.
از توابع اصفهان که در هنر قالی بافی مشهور هستند از قالیچه های بختیاری و قالی های جوشقان بایستی نام برد، قالیچه های بختیاری را البته بیشتر در روستاهای شهرکرد و چهارمحال می بافند. قالی و قالیچه های جوشقان از زمان صفویه مشهور عالم بوده است و سابقه قالی بافی جوشقان به پیش از زمان صفویان می رسد. ولی در روزگار شاه عباس این صنعت در آنجا توسعه بسیار یافت. در آن زمان کارگاههای متعدد شاهی در آنجا مشغول کار بوده اند. جوشقان در آن زمان از توابع کاشان بوده است. در موزه های اروپا و آمریکا تعداد زیادی قالی وجود دارد که منصوب به این روستای کوچک بوده است. قالیهای جوشقان ریز بافت و دو پوده است.نقش قالی جوشقان شکسته است و شاید از دویست و پنجاه سال پیش تابحال همچنین ثابت مانده است. رنگهای آن از بهترین رنگهای طبیعی انتخاب می شود و همچنین رنگها کاملاً زنده و شاداب است. که در جوشقان رخنه کرده است. درمیمه واقع در سه فرسنگی جوشقان برسر جاده اصفهان به تهران نیز قالیهایی با همان نقش شکسته جوشقانی اما ریز بافت و بهتر از کار خود جوشقان بافته می شود.
نایین در شمال یزد و کناره دشت کویر قراردارد و پیش از این به بافتن عباهای بسیار لطیف شهرت داشت اما پس از آنکه در کشور ما مردم به لباس اروپایی درآمدند عبا منسوخ گشت. بافندگان نایین مانند شال بافان کرمان و مخمل و زیبابافان کاشان به قالی بافی روی می آوردند. صنعت قالی بافی در نایین در آستانه جنگ دوم جهانی آغاز شد و چون بافندگان آنجا همواره با پشم نازکتر سروکار داشتند به بافتن قالیچه های بسیار ریز بافت پرداختند و از آنجاکه میزان تولید کم و جنس بسیار خوب بود، بازار خوبی برای کالای خود یافتند، که در زمان جنگ باز بر رونق آن افزوده شد. بدین ترتیب قالی نایین که شاید بهترین قالی امروز ایران باشد پدید آمد. پشم نایین نازکتر و نرمتر از دیگر پشمهای ایران است. رنگها چندان دلاویز نیست و تنوع ندارد.
شاید 90درصد قالیهای اصفهان دارای متنی است به رنگ کرم بایک ترنج سرمدادی یا آجری و حاشیه آجری تند، رنگهای فرعی نیز در مایه های تند و شماره آنها محدود است و شاید در سراسر صنعت قالی بافی اصفهان بیش از 15 رنگ بکار برده نشود، مسئول این امر البته رنگرزان اصفهان هستند. ولی همچنین خود صاحب کار که توجهی به مایه های رنگی که تحویل می گیرد ندارد نیز مقصر است.
قالی کاشان:
قالیهای تاریخی و گرانبهای کاشان مظهر زیبایی ذوق و هنر ایرانیان در جهان است. قالی ایران که عامل بزرگ شناسایی کشور کهنسال ما به جهانیان گشته و اکنون در زندگانی همه اقوام بشر از هر نژاد و ملت خودنمایی می کند، گذشته از تامین نیازمندیهای زندگی و تشکیل اندوخته پربهای هرخانه و خانواده ای، ارزنده ترین نماینده اندیشه های لطیف انسانی و زیباترین پدیده های دلپذیر بشمار می رود. اما قالی کاشان که شهرت آن دنیا را فرا گرفته و شامل گرانبهاترین آثار هنری و قطعه های ممتازی در نوع خود می باشد از نظر تاریخی دو عصر متفاوت و مختلفی را پیموده و یک تعطیل طولانی و فاصله زمانی قریب به دو قرن این دو مرحله را از یکدیگر جدا ساخته است.
هرچند اظهار نظر قطعی درباره همه قالی های بافت کاشان که اکنون در موزه ها و مجموعه های دنیا موجود است کار سهل و آسانی نیست اما از بررسیهای فنی کارشناسان و تحقیق و تطبیق کلی و قراین دیگر خصوصیاتی از قالی کاشان به دست آمده که برای شناخت و تشخیص آنها بسیار موثر است. از جمله تزئینات مربوط به نقش و تزئینات و ریزه کاریها و نقش و نگار مشترکی که با ظروف سفالی و کاشی سازی کاشان در آنها موجود است. همچنین بافت ریز و مخمل نما و ظرافت خاص آن نسبت به قالی های دیگری که باگره فارسی بافته شده است.

 

پاسخ : صنعت فرش، گلیم و قالی بافی

انواع گره در قالیبافی [HR][/HR]

گره، ریشه، ایلمک، ایلمه، خفت، گند، پیچه، کله همة اینها یک منظور را افاده می‌کنند و آن خامه یا پرزی است که در حول محور چله‌های زیر و رو (یکی از زیر و یکی از رو) گره می‌خورد و با پهلوی هم قرار دادن آنها، نقش و نگار قالی نمایان شده و قالی به خود شکل می‌گیرد.
تراکم گره‌ها و ظرافت آنها نمایانگر میزان مرغوبیت و کیفیت فرش است. بدین معنی که هر چه تعداد گره‌ها زیادتر و در اصطلاح فرشبافی هر چه پرتر باشد کیفیت آن بالاتر خواهد بود.
به طور کلی در قالیبافی ایران دو نوع گره متداول است:​

۱) گره ترکی (پیشینه تاریخی
برای انتخاب وجه تسمیه قیورد و سنه، دلایل کافی در دست نیست، زیرا گرچه قصبة قیورد سابقه‌ای طولانی در قالیبافی دارد، اما این نمی‌تواند دلیل کافی برای انتساب گرة ترکی به این قصبه باشد. چون قالیها و قالیچه‌های مناطق مختلفی مثل شیروان، گنجه، قره‌باغ، قفقاز، تبریز، هریس و همدان و انواع مختلف دستبافتهای عشایر فارس، با این گره بافته می‌شوند و نیز دلیل قاطعی در دست نیست که این گره اولین بار در قیورد بافته شده باشد. بنابراین، چون این نوع گره در مناطق ترک به کار برده می‌شود، اگر آن را تنها گرة ترکی بنامیم منطقی‌تر خواهد بود.​

۲) گره فارسی:
یا سنه‌ گره‌ای است که به وسیلة قالیبافان ایرانی هژاد و قالیبافان فارسی‌زبان مانند اراک، مشهد، بیرجند، کرمان، اصفهان، نائین، کاشان و قم به کار می‌رود، قالی‌های سنه (سنندج) برخلاف تصور مانند کلیة قالیچه‌های کردباف، با گره ترکی بافته می‌شود، بنابراین کلمه‌ «سنه» برای گرة فارسی اسمی بی‌مسمی و انتخابی نامعقول است و تنها می‌توان بر این باور بود که سیر تاریخ و وقوع حوادث و جریانهای تاریخی و مهاجرت اقوام به دیگر نقاط مسائلی را فراهم می‌آورد که به تبع آن استفاده‌کنندگان از هر یک از دو گرة مورد بحث، در مقاطی مجزا از گروه دیگر قرار گرفتند.​

● گره ترکی: (طرز عمل)
این گره روی دو تار رو و زیر به کار می‌رود. بدین ترتیب که بافندة خامه یا پرز، را در دست چپ گرفته و به صورت عمود یا خط مستقیم بر روی تارهای رو و زیر قرار می‌دهد. هر یک از دو سر خامه به پشت یکی از تارها رفته پس از پیچیدن به دور آنها از بین دو تار بیرون آمده به طرف بافنده کشیده می‌شود. این نوع گره که ترکی (متقارن) نامیده می‌شود بیشتر به کمک قلاب انجام می‌گیرد و نسبت به سایر بافتها محکمتر است. گرة ترکی در ترکیه و آذربایجان و همدان و دیگر نقاط ترک‌نشین به کار می‌رود، ولی در سطح جهانی کمتر مورد استفاده است.
این گره با استفاده از قلاب تبریزی بدینصورت انجام می‌شود که ابتدا یک جفت چلة زیر و رو را به کمک قلاب جلو کشیده، بخشی از خامة موردنظر را در دست چپ گرفته یک سر خامه را به کمک قلاب بین دو چله برده و آنرا از پشت تار اول بیرون آورده از روی دو تار عبور می‌دهیم، آنگاه آنرا پشت تار دوم برده و سپس سر خامه را از بین دو تار مجدداً بیرون می‌آوریم و هر دو سر را با هم بطرف پایین می‌کشیم و اضافه آنرا با لبة تیز قلاب قطع می‌کنیم. (بافندگان زبده به نحوی عمل می‌کنند که از یک سمت نیاز به بریدن سرپرز دیگر گره نباشد و تقریباً پرز به اندازه مورد نیاز بیرون آمده و فقط قسمت بلند آنها بریده می‌شود). ضمناً باید دقت شود که در موقع جلو کشیدن دو سر گره اندازه آنها یکسان باشد و یکی کوتاهتر و دیگری بلندتر نباشد.)​

▪ حالات فرعی:
(متقارن ۲ ـ متقارن ۳)
حالتهای فرعی متناسب با میزان کشش و ضخامت پود ضخیم در تغییر است. پس از بافت یک رج و عبور پود ضخیم از روی ردیف گره‌ها، برحسب میزان ضخامت و کشش پود، گره‌ها در دو حالت قرار می‌گیرند. عبور ود ضخیم سبب می‌شود که تار زیر به طرف پایین و پشت فرش و تار رو به طرف سطح قالب و رو به بافنده رانده شده، در نتیجه تارهای زیر و رو در دو سطح متفاوت نسبت به پشت و روی قالی قرار می‌گیرد (رجوع کنید به شیوه‌های بافت لول و تخت در بخش پودها). بر حسب آنکه خامة دوران یافته به دور تار سمت راست در موضعی پایین‌تر و یا بالاتر نسبت به تار سمت چپ قرار گیرد، نوع گره به ترتیب به متقارن نوع دوم و در حالت عکس به گرة متقارن نوع سوم موسوم خواهد شد.​

● گره فارسی (سنه) یا نامتقارن یا گره میان دررفته
در این نوع گره خامه یا پرز گره تنها به دور یک تار پیچیده و سر دیگر آن از پشت تار دومی آزاد می‌گذرد. بدین طریق که بافنده ابتدا مقداری از خامه (نخ پشمی) را از توپک جدا کرده در حالی که چاقوی فارسی بافت را بدست راست دارد با دو انگشت سبابه و میانی دست چپ سرخامه جدا شده را نگه می‌دارد. سپس بوسیله سرانگشت سبابه دست راست یک جفت چله (زیر و رو) را جلو آورده و ضمن اینکه حدود ۲ سانتیمتر خامه از بین انگشتان دست چپ بیرون آمده، آنرا از پشت چله اول رد نموده و پس از خم کردن سر آن، خامه را از روی چله دوم به سمت پشت آن عبور داده و از ما بین ۲ تار به سمت روی فرش جلو کشیده و کاملاً پایین می‌آورد. این کار با انگشت میانی و سبابه دست راست صورت می‌گیرد، سپس بوسیله لبه کاردک سرنخ اضافی را می‌برند. گره فارسی را گره نامتقارن نیز می‌نامند، زیرا گره بطور متقارن به دور هر دو تار پیچیده نمی‌شود و تنها بدور یک تار پیچیده می‌شود.​

▪ حالات فرعی ۲:
گرة نامتقارن بر دو نوع است: اگر خامه به دور تار راست پیچیده و از پشت تار چپ بیرون آمده باشد آن را گرة نامتقارن راست و اگر خامة دور تار چپ پیچیده از پشت تار راست بیرون آمده باشد آن را گرة نامتقارن چپ می‌گوییم.
همانطور که در مورد گرة ترکی نیز بیان شد، پس از عبور پود ضخیم و به هنگامی که بر اثر کشش پود، تارهای سمت راست و یا چپ در موضعی عقب یا جلو نسبت به یکدیگر و یا پایین و بالا نسبت به پشت روی قالی قرار می‌گیرند دو حالت مدنظر است:
اگر گره دوران یافته به دور تار سمت راست، در موضعی پایین‌تر از دنبالة خودش که از پشت تار سمت چپ گذشته قرار گیرد گره نامتقارن نوع سوم نامیده می‌شود، و اگر عکش این حالت باشد به آن نامتقارن نوع چهارم می‌گویند.​

● گرة جفتی (تقلبی)
در پاره‌ای موارد به جای اینکه پرز خامه تنها به دور یک تار بپیچد، گاهی چهار تا شش تار را دربرمی‌گیرد. به این نوع گره، گرة جفتی ایلمه و یا گرة تقلبی می‌گویند. از تصاویر دو نوع گرة اصلی می‌شود استنباط کرد که تغییرات جزئی در این دو گره را نمی‌توان به صورت انواع مختلف آن تلقی کرد، چه روش گره زدن یکی است، فقط به جای آنکه گره‌ها به دو رشته تار بسته شود به چهار رشته اتصال می‌یابد. بستن این نوع گره مخصوص کسامی است که به مرغوبیت فرش نمی‌اندیشند و قصد دارند در مدتی کوتاه کار بافت فرش را تمام کنند. یعنی به جای دو گره تنها یک گره به کار می‌برند و به این ترتیب به کیفیت فرش زیان وارد آورده و کمیت آنرا به نصف تقلیل می‌دهند. در نتیجه جنسی که بدین سان تهیه می‌شود نصف تراکم لازمه را خواهد داشت و مقاومت آن کم خواهد بود و خیلی زود ساییده و فرسوده می‌شود.
تشخیص این موضوع در قالیهای ریزباف قبل از گذرانیدن پود مشکل است و پس از گذرانیدن آن تقریباً غیرممکن خواهد بود و تنها با لمس کردن قالی این موضوع را می‌توان فهمید؛ چون در قالی یا قالیچه‌ای که در بافت آن تعداد زیادی از گره‌ها به جای بسته شدن به دو تار به چهار تار بسته شود تراکم تارها و وزن قالی کمتر می‌شود و این خود از دوام آن به میزان قابل‌ملاحظه‌ای می‌کاهد.
گرة جفتی گاه تنها در مرکز فرش استفاده می‌شود و این از چشم خریدارانی که اغلب کنار فرش را مدنظر قرار می‌دهند دور است. بعضی بافندگان دیگر گرة جفتی را در زمینه و بخشهایی از قالی که خالی از نقشهای ظریف است، به کار می‌برند. کاربرد گرة جفتی در بخشهایی که دارای نقشهای ریز و ظریف است، سبب می‌شود نقشها درهم رفته، از جلوة لازمه بی‌بهره شوند.​

بافت گرة کمانشی (بی‌گره‌بافی)
نوع دیگری از بافت فرش است که اصطلاحاً بافت بدون گره کمانشی (کمانه‌شیب) نامیده می‌شود. بدین نحو که نخ بعد از اینکه دور چله گردش کرد، بدون اینکه گره بخورد بر روی رج محکم شده همچنان رها می‌شود و در نهایت با پایین آوردن کمان (نیره به اصطلاح کاشانیها و کوجی به اصطلاح ترک‌زبانان) و تغییر چله چیزی شبیه گره حاصل می‌شود و بر روی رج محکم شده همچنان رها می‌شود. گرة بافت کمانشی گرچه از پشت فرش قابل تشخیص نیست اما به راحتی می‌توان آن را از پشت فرش کشید. فرشهایی که با این طریقه بافته می‌شوند، قبل از کهنه‌شدن از بین می‌روند.​

▪ گرة تک‌تاری:
گرة تک‌تاری همان طوری که از نامش پیداست تنها بر روی یک تار انجام می‌گیرد. در بسیاری موارد در بافت قالیهای ظریف و بخصوص تصویری برای اجرای کامل نقطه‌ها و خطوط ظریف نظیر اجزای چشم، گره تنها بر روی یک تار اعمال می‌شود. گرة تک تاری می‌تواند، در مواردی که یکی از تارهای چله پاره شده باشد تا بافت بخشی از قالی و رسیدن دوبارة تار پاره شده به همتای خود بالاجبار مورد استفاده قرار گیرد.
​

 

پاسخ : صنعت فرش، گلیم و قالی بافی

سبك هاي توليد فرش دستباف در ايران [HR][/HR]

​

كشور بزرگ ايران با آب و هوا يي متنوع و اعجاب انگيز، قرن هاست كه شناخته شده است اگر چه در دوره ي فعلي داراي اعجاز ديگري به نام نفت نيز گرديده است. ايران همواره داراي استاد كاراني خبره و پيشكسوت در عرصه ي هنر بوده است.در اين كشور علاوه بر عشاير، روستاييان و شهرنشينان نيز به قالي بافي مشغول بوده و از قالي به عنوان كفپوش استفادهمي شود.بر مبناي يك ضرب المثل شرقي كه هر چه ايراني ثروتمند تر باشد قالي هايش مرغوبتر خواهد بود، معمولا خانواده هاي كم درآمد از فرش هاي ارزان تر و نامرغوب استفاده مي كنند.همچنين بر مبناي اين گفته كه فرش اندوخته ي ايرانيان است،

در ايران رايج است كه نقدينگي خود را در فرش دستباف سرمايه گذاري كنند تا در صورت لزوم بتوانند آن را سريعا به نقد تبديل نمايند. يكي از عمده ترين دلايل خريد فرش آن است كه ما غربيها تمايل بيشتري به خريد فرش هاي كهنه داريم، به همين لحاظ اكثر فرش هاي دستباف ايراني پس از مدتي استفاده به بازار كشورهاي اروپايي و آمريكايي راه پيدا مي كند.از آنجا كه فرم اتاق هاي منازل ايراني به صورت مستطيل مي باشد توليد قالي و قاليچه نيز اكثرا به شكل مستطيل مي باشد و اغلب فرش با وضعيت اتاق تنظيم مي گردد.شيوه ي مفروش نمودن بدين گونه است كه يك فرش با ابعاد 250* 180 سانتي متر پهن مي شود در كنار آن فرش ديگري به نام كلگي قرار مي گيرد كه حدود 3-4 متر طول و 5/1 متر عرض دارد.اين دو فرش در كنار چند فرش ديگر به نام كناره (طول متغير و عرض 100-80 سانتي متر) قرار مي گيرند.مزيت اين شيوه ي مفروش نمودن آن است كه به راحتي ميتوان فرش ها را جابه جا كرد.

شكل شماره 14
سنت مفروش نمودن اتاق در ايران​

سابقا قالي بافي ايران عمدتا تحت پوشش خانواده هاي بزرگ و مرفه بود و اكثريت توليدات جنبه ي صادراتي داشت همچنين تا اواخر قرن نوزدهم ابعاد فرش هاي توليدي كوچك بود زيرا امكانات توليد كم بود و تقريبا عمده توليد توسط عشاير ايران انجام مي گرديد.امروزه كاملا بر عكس گرديده و بيشتر فرش هاي ايراني در كارگاه هاي روستايي و شهري انجام مي گيرد.استفاده ي تزييناتي از فرش دستباف رو به گسترش بوده كه منجمله مي توان از فرش هاي هنري هديه شده به مساجد را ميتوان نام برد.فرش در زندگي ايرانيان نقش مهمي دارد به ويژه قالي هاي سجاده اي كه بر روي آن نمازگزار در جهت خانه كعبه اقدام به اقامه ي نماز مي نمايد .خداوند متعال نماز را در 5 نوبت يعني قبل از طلوع آفتاب ، ظهر،غروب و عشا واجب دانسته است احتمال دارد كه مربع هاي منقوش بر سجاده سمبلي از خانه ي كعبه باشد.

مواد اوليه : قالي بافان ايراني جهت بافت فرش ار پشم ، پنبه و ابريشم استفاده مي كنند البته بعضي از قبايل بلوچ از سوي بر جهت بافت لبه هاي فرش استفاده مي كنند. برخي از فرش هاي ظريف دوران شكوه و عظمت قالي ايران در قرون دهم و يازدهم هجري با چله ابريشمي و پرز پشمي بافته شده است.ايران يكي از مهمترين مراكز توليد ابريشم در جهان مي باشد، لذا ظريف ترين فرش ها با تار و پود و پرز ابريشمي در اين كشور بافته ميشود. اين فرش ها ممكن است در هر سانتي متر مربع تا يكصد گره داشته باشد.كه البته فرش هاي صد در صد ابريشمي به لحاظ سردي ، سختي ، سفتي و گراني براي دكوراسيون منازل و موارد تزييناتي كاربرد داشته و براي كفپوش مناسب نمي باشد.همچنين ايران يكي از مهم ترين مراكز توليد پنبه در جهان است كه در كارگاه هاي قاليبافي ايران از نخهاي پنبه اي به عنوان تار وپود استفاده مي گردد.استفاده از نخ هاي پنبه اي به عنوان تار وپود باعث مي شود كه فرش به صورت كاملا يكنواخت و راحت روي زمين پهن گردد.استفاده از نخ هاي پنبه اي در چله كشي فرش اين مزيت را دارد كه فرش در هنگام شستشو به طور يكنواخت كوتاه گرديده و سطح فرش داراي نا همواري و موج نمي شود.پرز مورد نياز جهت بافت از شيوه ي دستريسي تامين مي گردد و نخ هاي پنبه اي مورد نياز تا قيبل از جنگ جهاني دوم از هندوستان وارد ايران مي شدولي از آن تاريخ به بعد كارخانجات نخريسي و پشم ريسي تاسيس و نياز قاليبافان ايران را تامين مي كند. اين كارخانجات در شهر هايي مانند اصفهان ، كاشان ، قزوين ، يزد و تبريز استقرار يافته است.عشاير ايران قرن هاست كه از پشم علاوه بر پرز قالي به عنوان تار و پود قالي نيز استفاده مي نمايند.گوسفندان ايراني داراي نژادهاي متنوعي هستند و لذا پشم متنوعي با ظرافت هاي متفاوت و در رنگ هاي مختلفي همچون سفيد ، نخودي ، شيري ، شكري ، قهوه اي و سياه از اين گوسفندان چيده مي شود.

نمادها:حيرت آنگيز بودن نمادهاي فرش شرقي همواره به صورت يك سوال مطرح بوده است.يكي از متخصصين فرش شرقي به نام آقاي سيسيل ادواردز در كتاب خود به نام قالي ايران مي نويسد :برداشت بعضي از نويسندگان خارجي در مورد نماد هاي فرش ايراني را بايد با كمي ترديد قبول كرد.چون ايراني ها عاشق هنرهستند و يك الگو را به عنوان كار هنري قبول دارند براي ايرانيان اگر درختي دقيق طراحي گردد لازم نيست بيشتر از يك درخت باشد.الگوهايي كه در طراحي قالي ايراني استفاده مي گردد يا همچون درخت ، گل ، برگ ،حيوان ، پرنده و ... از طبيعت پيرامون گرفته شده است و يا از ساير ملل همچون چيني ها و اعراب گرفته و بعد از تلفيق نقشي مطابق ميل و سليقه خود طراحي نموده اند.

واقعيتي است كه چون هنرمندان ايراني ابر چيني و پرندگان باغ عدن را دوست داشته اند آنرا مورد استفاده قرار داده و پس از قرن ها استفاده به صورت طرحي در آمده است لذا اين بدان معني نمي باشد كه هنرمندان ايراني اين طرح ها را از ساير ملل گرفته باشند.اصل ديگري كه هنرمندان ايراني رعايت مي نمايند ايجاد زيبايي به وسيله ي تناسب و هماهنگي است.

شكل شماره 16
نقش مايه ابر چيني​

بسياري از طرح هاي هندسي براي اقوامي كه در آغاز آنها را مورد استفاده قرار داده اند احتمالا معاني اي داشته است، اما دراينكه اين معاني اسرار آميز بوده است ابهام وجود دارد.به احتمال قوي اين طرح ها اعم از حيوانات ، ميوه ، درخت و گلها برداشتي از طبيعت بوده كه بر اثر عوامل فراواني تغيير يافته است و در برخي از موارد تغييرات آنقدر زياد است كه ديگر قابل شناسايي نمي باشد.از ديدگاه سيسيل ادواردز يك زن صحرانشين بهنگام نشستن بر روي دار قاليبافي از طبيعت پيرامون خود بيشتر الهام مي گيرد تا از دنياي غير واقعي ايده ها.

شماره 17
ستارگان و گل رز در فرش هاي ايراني​

از اين رو دلايل كافي براي اينكه ما طرح هاي فرش ايراني را با احتياط تعبير كنيم وجود دارد عليهذا هر فردي كه در رابطه با نماد هاي فرش آسيايي تحقيق نموده تفاسيري به شرح زير در مورد طرح هاي فرش داشته است.

نزد ايرانيان گل هميشه محور اصلي مورد پسند بوده است براستي آيا باغ ايراني مشابه باغ عدن مي باشد؟ گل ها در طرح قالي ايراني بهر صورت فوق العاده متنوع ظاهر مي گردند.گل داوودي و نيلوفر آبي نشانه ي خوش شانسي و باروري ، گل زنبق و سوسن كه در فرش هاي ظريف ظاهر مي گردند به مفهوم آزادي دين تلقي مي گردند.رز يكي ديگر از قالي ايراني است كه به ندرت يافت مي شود.نزد كرد هاي ايران 4 گل رز ايران نماد درخت زندگي است و درخت زندگي نيز به عنوان يك نماد قديمي در قالي ايران به معناي قدرت هميشه جاويدان ، ازدياد طول عمر و زندگي هميشگي مي باشد.درخت خرما نشانگر ونماد به آرزوي قلبي رسيدن و بركت در زندگي مي باشد.بيد مجنون يا بيد گريان نماد غم و اندوه و مرگ و يا نماد تواضع و فروتني است.طرح ايراني از الگوهايي همچون آسمان ، ابر ، رعد و برق ، حيوانات ، قنديل ، شانه و ... الهام ميگيرد و اين طرح ها در تمامي فرش هاي ايراني اعم از فرشهاي عشايري تا فرش هاي بسيار نفيس ديده مي شود.از سگ نماد وفاداري ، خروس نماد محافظت از چشم بد ، شير نشانه ي شجاعت ، شاهين سمبل پيروزي ، شانه نماد تميزي و بالاخره از شمشير به عنوان نماد قدرت در طرح و فرش هاي ايراني استفاده مي گردد.

 

پاسخ : صنعت فرش، گلیم و قالی بافی

رنگرزي مواد اوليه فرش [HR][/HR] پرز در آب حدود نيم ساعت مورد شستشو قرار مي گيرد اگر پشم خيلي چرب يا روغني باشد كمي صابون و3 درصد سودا به آن اضافه، سپس نخ به مدت نيم ساعت با زاج سفيد دندانه داده مي شودبعد آن را در رنگي كه مورد نظر است ساعت ها و در موارد روزها ميخوابانند و بعد آنها را در مقابل آفتاب خشك مي كنند.چادرنشينان كه وسيله و ابزار مناسب ندارند همواره مقدار كمي از پرز را رنگ مي كنند. براي همين يكنواخت بودن پرز ها براي آنها مشكل است.ضمنا چون پشم از گوسفندان مختلف است همواره اختلاف ميان رنگ ها وجود دارد.اكنون اين اختلاف رنگ در فرش هاي عشايري ارزش پيدا كرده است.مهارت در رنگرزي مواد اوليه ي فرش يكي از شروط توليد فرش مرغوب است.

صنعتگران قديم مهارت خوبي در تركيب رنگها داشته اند، آنها از ريشه ساقه و برگ و گل هاي گياهان مختلف جهت تهيه ي رنگ هاي متنوع استفاده نموده اند.رنگ قرمز اكثر فرش ها از ريشه ي گياه روناس كه بوته اي با 3 تا 6 سال عمر است بدست مي آيد. قرمز جگري از قرمز دانه كه لاك حشره اي است تهيه و براي رنگ زرد از روشهاي متنوعي همچون گل اسپرك، برگ مو و زعفران استفاده ميكردند.رنگ آبي از گياه نيل كه در هند شرقي ميرويد تهيه ميگردد و براي آماده سازي انواع سبزها از نيل و اسپرك كمك مي گيرند.رنگ هاي قهوه اي و خاكستري از مواد طبيعي مانند پوست گردو و بلوط استفاده ميشود.

شكل شماره 4
گياه روناس(ريشه و ساقه)


شكل شماره ي 5
ساقه ي گياه اسپرك


شكل شماره ي 6
زعفران و گياه اينديگو​

رنگ سياه را ميتوان از ميوه ي بلوط آماده نمود، ولي در قاليبافي مصرف عمده اي ندارد زيرا با افزايش مصرف اكسيد آهن در رنگرزي از عمر مفيد پشم كاسته ميشود، به همين خاطر مناطقي از طرح هاي فرش هاي قديمي كه داراي رنگ سياه بوده زودتر از بين رفته است.

ويليام هنري پركين شيميدان انگليسي در سال 1856 موفق به ساخت اولين ماده رنگزاي شيميايي گرديد، از آنزمان ساخت مواد رنگزا توسعه ي بيشتري پيدا كرد و به سرعت به بازارهاي شرقي راه يافت.مردم كشور هاي شرقي به علت ارزاني ، سرعت زياد و آساني كار با مواد رنگزاي شيميايي از اين رنگها استقبال كردند. به علت عدم ثبات مناسب مواد رنگزاي شيميايي براي كاربرد در مواد اوليه ي فرش، در خريد فرشهاي ايراني مردم كشور هاي غربي دقت بيشتري مي نمودندبه همين علت در سال 1903 دولت ايران وارادات مواد رنگزاهاي شيميايي را قطع و استفاده از آنها را جهت رنگرزي خامه قالي ممنوع و جرايمي نيز براي مصرف كنندگان آن در نظر گرفته شد.با اقدام اخير دولت ايران مجددا رنگرزي طبيعي احيا و از سال 1903تا جنگ جهاني اول مواد رنگزاي شيميايي در رنگرزي مورد استفاده قرار نگرفت و البته اين مواد رنگزا در كشور هاي همسايه مورد قبول واقع شد .با وجود اين ساخت و عرضه ي مواد رنگزاي شيميايي تحول عمده اي ذاشته است و همان طور كه گفته شد اين رنگ ها سرعت عمل رنگرزي را افزايش داده و داراي شفافيت خاصي هستند.

به نظر شرقي ها هر رنگي معني خاصي دارد و از آنجايي كه عباي حضرت محمد (ص)سبزبوده است ، مقدس شمرده مي شود. هيچ مسلمان واقعي از آن به عنوان رنگ اصلي استفاده نخواهد كرد.هندي ها و چيني ها رنگ سفيد را نشانگر قدرت توانايي و قرمز نماد دارايي،ثروت و خوشي است.در چين رنگ زرد خاص لباس امپراطور ها بوده و براي مسلمان ها نشانگر بخشش و فداكاري مي باشد.مجموعا شرقي ها مهارت خاصي در تلفيق رنگ ها دارند و اين امر سينه به سينه انتقال يافته و دنيايي از راز و رمز ها را با خود به همراه دارد.
__________________

 

پاسخ : صنعت فرش، گلیم و قالی بافی

زیلوی یزد جامانده از زیر اندازهای سنتی [HR][/HR]
به طوری که در میبد قدمت آن به پیش از اسلام می‌رسد و حتی عقیده بر این است که زیلو از ابداعات آن خطه بوده و گسترش...

زیلو بافی یکی از هنرهای با ارزش بوده که نشان از دقت نظر و نگاه ظریف وزیبا پسند ایرانیان دارد. این که این هنر نخست از کدام نقطه از ایران بزرگ برخاسته به درستی نمی‌توان مشخص کرد؛ چرا که تاریخی دقیق تر وجود ندارد و منابع مکتوب نیز دارای آن چنان اطلاعاتی نیستند که بتوان از روی آن‌ها سوابق تاریخی زیلو را بررسی کرد.

در منابع تاریخی موجود نیز مشخصاً به زیلو پرداخته نشده و تنها هر کجا نامی ‌از بنایی خاصه مساجد بوده در توصیف موقعیت و دارایی‌های آن مسجد نامی ‌از زیلو نیز به میان آمده است؛ با توجه به اینکه این نوشتارها نیز اطلاعات کمی ‌از زیلوهای بعد از اسلام به دست می‌دهند و مطلبی درباره ویژگی‌های این هنر در قبل از اسلام ندارند.

درباره چگونگی شکل گیری این هنر برخی نیز بر این نظرند که زیلوبافی متأثر از حصیربافی و مرحله تکامل یافته حصیربافی است و برخی نیز واژه زیلو ( zillu ) را در فرهنگ غرب برخاسته از همین هنر حصیربافی می‌دانند و معتقدند که این واژه از فرهنگ ایران به غرب راه یافته و نتیجه آنکه چون زیلو شباهت بسیاری به حصیربافی دارد، بدین نام شهره شده است.

زیلو که بافت آن در استان یزد و خاصه در شهری چون میبد از جایگاهی والا برخوردار بوده است، از قدیمی‌ترین محصولات صنایع دستی استان به شمار می‌رود، به طوری که در میبد قدمت آن به پیش از اسلام می‌رسد و حتی عقیده بر این است که زیلو از ابداعات آن خطه بوده و گسترش بافت آن به وسیله استادکاران میبدی صورت گرفته است.

زیلو فرش دشت‌های کویر، دارای ظاهری ساده، خنک و با دوام است که می‌تواند طراوت شن‌های کویر را در شب‌های تابستان به تن آدمیان گرما زده بنشاند و خستگی روز را از تن آنها بیرون کند.
خاستگاه این فرش و مرکز گسترش آن در میبد بوده اگر چه باید دانست که استادکاران میبد دیر زمانی است که با زیلوبافی آشنایی دارند و قطعاً در شیوه بافت و نقوش آن دخل و تصرفاتی کرده اند، ذکر این نکته که میبد خاستگا هنر و صنعت زیلوبافی بوده و زیلو بافان میبد آن را به دیگر شهرها برده و گسترش داده اند، خالی از اغراق نیست.

اگر چه ذکر این نکته لازم است که آن چه از زیلوهای قدیمی‌در مساجد استان یزد می‌توان یافت عمدتاً در کارگاه‌های زیلوبافان میبد طراحی و اجرا شده است که برخی از این زیلوها ثبت و ضبط تاریخی پیدا کرده و بسیاری نیز به سبب بی توجهی از بین رفته اند.
هنر زیلوبافی در منطقه میبد رو به احیاء است و با کمک بخش خصوصی کارگاه‌آ موزشی زیلوبافی با هدف تولید و آموزش کارآموزان در شهرستان میبد راه‌اندازی شده است.
این رشته‌از صنعت، به دلیل ویژگی‌خاص کاربری، عدم وابستگی به فناوری خارج، اشتغال زایی و رابطه با صنعت جهانگردی از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است.

زیلوبافان میبدی این صنعت را از ابداعات اجداد خود می‌دانند و از گذشته روستاها و شهرهای‌این منطقه ‌مرکز زیلوبافان ایرانی بوده و اینک نیز کارگاه‌های زیلوبافی در این شهرستان دایر و فعال است.

نفیس‌ترین زیلوی میبد نیز متعلق به قرن 12 هجری قمری است که بر روی آن 24 سجاده طراحی شده و در حاشیه آن نام واقف و تاریخ 1188 هجری قمری نقش بسته است.

از دیگر زیلوهای قدیمی ‌و بی‌نظیر بافت میبد می‌توان به زیلوی مسجد جامع هفتادر در عقدا مربوط به قرن ‪ ۱۱هجری قمری، زیلوی آویخته در مسجد امیر چخماق یزد مربوط به قرن ‪ ۱۳هجری قمری و زیلوهای کهنه مسجد رکن آباد میبد اشاره کرد.

مواد اولیه:
نخ پنبه که به عنوان ماده اولیه و پایه تولید زیلوست در گذشته به کمک چرخ‌های نخ ریسی در محل تولید می‌شد. پنبه را بعد از ریسیدن به کلاف می‌کردند و برای تار و پود زیلو به کار می‌بردند. این نخ در اصطلاح محلی هری یا «نخ رسمی‌» نام داشت زیلویی که با نخ رسمی ‌بافته می‌شد، دارای استحکام زیادی بود و ظرافت آن نیز به کیفیت مرحله نخ ریسی و البته دقت در بافت بستگی داشت

 

پاسخ : صنعت فرش، گلیم و قالی بافی

فرش صفوي ستاره حراج آثار اسلامي

​

​

در حراجي آثار اسلامي ساتبي فرشي از دوران صفوي با قيمتي بالغ بر 4 ميليون دلار چشم جهانيان را بار ديگر به اين هنر ايراني خيره كرد.​

به گزارش خبرگزاري فارس به نقل از پايگاه خبري آرت ديلي، فرش محرابي بي‌نظيري از دوره صفويه متعلق به قرن 17 با ارزش 2.729.250 پوند ( 4.34 ميليون دلار ) در حراجي ساتبي روز چهارشنبه فروخته شد.
در حالي كه افراد زيادي با قيمت هاي بالا سعي بر خريد آن داشتند سر انجام اين فرش توسط فرد ناشناسي خريداري شد.
اين فرش ابريشمي كه مفتول هاي زر و سيم نيز در آن به كار رفته است در ابتدا قيمت آن تنها 120000-80000 پوند تخمين زده شده بود. همچنين كيفيت مرغوب اين فرش نشانگر آن است كه احتمالا در دوران دوستي ايران و تركيه در دهه 1590 شاه عباس آن را به سلطان مرادشاه تركيه هديه داده است.
منتقدان قيمت بالاي اين فرش را نشانگر علاقه و تقاضاي مجموعه داران نسبت به فرش ايراني مي‌دانند.
اين فرش در حراج آثار اسلامي ساتبي كه فروشي 7.9 ميليون را در پي داشت به عنوان يكي از گران‌ترين آثار فروخته شد.

 

پاسخ : صنعت فرش، گلیم و قالی بافی

كاردانی فرش

تا چندی پیش در ایران به هنر بسیار ظریف و زیبا‎ی فرش تنها به صورت یك حرفه نگاه می‎شد؛ هنری كه نسل به نسل به صورت سنتی و استاد- شاگردی منتقل می‎گردید. به عبارت دیگر كمتر كسی در این زمینه مطالعه، تحقیق و پژوهش انجام داده بود و یك مركز دانشگاهی برای آموزش، حفظ و حراست و پیشرفت این هنر اصیل ایرانی و سرمایه ملی وجود نداشت. اما خوشبختانه در دهه هفتاد به همت وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، رشته كارشناسی فرش در برخی از دانشكده‎های هنر مراكز آموزش عالی ارائه گردید؛ رشته‎ای كه می‎تواند موجب رشد و اعتلای هنر و صنعت فرش كشورمان گردد.در این رشته دانشجو درباره تاریخچه فرش، جامعه شناسی فرش، انواع بافت، ابزار بافت، طراحی، رنگ و الیاف فرش اطلاعات لازم را به دست می‎آورد. برای مثال، در فرش دستی سه نوع الیاف طبیعی پشم، ابریشم و نخ به كار می‎رود كه دانشجوی كارشناسی فرش، با این الیاف و نحوه تكنولوژی هر یك از آنها به صورت علمی آشنا می‎شود؛ یعنی ریسندگی و رنگرزی این الیاف را می‎آموزد. همچنین دانشجوی این رشته با فرش‎های مناطق مختلف جغرافیای ایران كه از نظر الیاف، بافت، طرح و رنگ متفاوت است، آشنا می‎گردد. البته لازمه كسب این دانش، اطلاع از جامعه‎شناسی نقاط مختلف ایران است. برای مثال، در قالی كاشان بیشتر از رنگ‎های قرمز و سرمه‎ای استفاده می‎شود. اما در قالی تبریز رنگ‎های بژ، كرم ومسی كاربرد دارد و این تفاوت رنگ به دلیل تفاوت محیطی و جغرافیایی شهرها و مناطق یاد شده است.در كل رشته كارشناسی فرش دارای پنج گرایش مرمت و تكمیل، طراحی، رنگرزی بافت و سایر زیر انداز‎ها است. كه گرایش مرمت و تكمیل بیشتر به تكنولوژی فرش می‎پردازد؛ یعنی دانشجو با الیاف، رنگ، رنگرزی شیمیایی و سنتی، انواع بافت، داركشی فرش، انواع گره ( كه نماد فرش است)، نحوه حفظ كیفیت و ابعاد فرش و مرمت فرش آشنا می‎شود و در گرایش‎ طراحی، دانشجو درباره انواع مختلف نقش‎های قالی‎های ایرانی اطلاعات گسترده‎تری به دست می‎آورد و درباره طراحی قالی و تا حدودی گلیم آموزش می‎بیند.در گرایش رنگرزی دانشجو با نحوه رنگرزی شیمیایی و سنتی آشنا می‎شود و در زمینه شیمی تجزبه، تكنولوژی رنگ و شیمی و تكنولوژی مواد رنگرزی اطلاعاتی به دست می‎آورد. در گرایش بافت نیز دانشجو به طور تخصصی‎تر به بافت قالی می‎پردازد و انواع گره‎ها و بافت‎ قالی را آموزش می‎بیند. در گرایش سایر زیر اندازها نیز دانشجو بافت گلیم، سوماك، زیلو، گبه و سایر زیرانداز‎ها را آموزش می‎بیند و با نحوه مرمت گلیم، جغرافیا و نقوش نمادهای گلیم و سایر زیراندازهای سنتی ایران آشنا می‎شود.
توانایی‎های لازم :
دانشجوی این رشته باید فردی خلاق، نوآور و علاقه‎مند به هنر و صنعت فرش باشد. دانشجویی كه بدون هدف رشته كارشناسی فرش را انتخاب كرده باشد، پس از فارغ‎التحصیلی جـایـگاهی در صـنعت فـرش نـخواهـد داشت، در نقطه مـقابل نـیز دانشجویانی هستند كه با علاقه و پشتكار بسیار به این رشته آمده‎اند و به دنبال آموزش و بهبود كیفیت هنر فرش هستند و قدم‎های موثری نیز در این زمینه برداشته‎اند.همچنین كارشناس فرش باید از تاریخ هنرهای دستی و بومی، بخصوص هنر فرش‌بافی آگاهی داشته باشد وبه یاری ذوق هنری، طرح‎هایی ارائه دهد كه هم از اصالت بومی و هم از نوآوری برخوردار باشد.
موقعیت شغلی در ایران :
در كشور ما، هیچ كالایی از نظر ارزش افزوده مشابه فرش نیست. زیرا از یك سو، مواد اولیه فرش در ایران تهیه می‎شود و از سوی دیگر، فرش دست‎بافت ایرانی در بازارهای جهانی دارای ارزش مادی بسیار زیادی است.به همین دلیل در حال حاضر، بسیاری از مراكز خصوصی و دولتی هستند كه به دنبال فارغ‎التحصیلان این رشته می‎گردند كه در زمینه طرح، رنگ و بافت مهارت و خلاقیت داشته باشند. عده‎ای از فارغ‎التحصیلان نیز به عنوان مشاور بازرگانان فرش فعالیت می‎كنند یا خودشان در زمینه تولید فرش یا صادرات فرش سرمایه‎گذاری كرده و در این زمینه فعالیت می‎كنند و بالاخره تعداد قابل توجهی نیز این هنر را در مراكز كار و دانش آموزش می‎دهند.
درس‌های این رشته در طول تحصیل :
دروس مشترك در گرایش‌های مختلف فرش :
شیمی عمومی، هندسه نقوش در هنرهای سنتی ایران، هنر در تمدن اسلامی، آشنایی باهنر در تاریخ، كارگاه طراحی پایه، تاریخ فرش، عكاسی، جامعه‌شناسی فرش، آشنایی با هنرهای سنتی ایران، كارگاه بافت قالی، شناخت و ارزیابی فرش دست‌بافت، اصول رنگرزی، كارگاه طراحی سنتی، آشنایی با مواد اولیه و ابزار، كارگاه مرمت و نگهداری قالی، كنترل كیفی استانداردهای فرش، پژوهش در فرش ایران، جغرافیای فرش، سیر تحول و تطور نقوش و نمادها در هنرهای سنتی، علوم الیاف، ریسندگی، زیبایی‌شناسی فرش ایران، اقتصاد فرش ایران.
دروس تخصصی گرایش طراحی :
كارگاه طراحی گلیم و سایر زیراندازها، بررسی طرح‌ها و نقوش قالی ایران، كارگاه طراحی قالی، كارگاه نگارگری، كارگاه رنگ و نقطه، شناخت انواع مختلف نقوش قالی‌های ایرانی .
دروس تخصصی گرایش مرمت و تكمیل :
آشنایی با اصول غبارگیری و شستشوی فرش، بررسی طرح‌ها و نقوش قالی ایران، كارگاه بافت گلیم، كارگاه بافت قالی، مرمت و نگهداری گلیم و سایر زیراندازها، مرمت قالی، شناخت مواد ویژه مرمت قالی، كارگاه رنگرزی سنتی، كارگاه رنگرزی شیمیایی
دروس تخصصی گرایش رنگرزی:
كارگاه رنگرزی سنتی، كارگاه رنگرزی شیمایی، شیمی تجزیه و آزمایشگاه، شیمی و تكنولوژی مواد رنگرزی و آزمایشگاه تكنولوژی رنگ، فیزیك الیاف و آزمایشگاه.
دروس تخصصی گرایش سایر زیراندازها:
كارگاه بافت گلیم،‌كارگاه بافت سوماك، كارگاه بافت زیلو، كارگاه بافت گلیم‌های یك رو، كارگاه بافت گبه‌ و سایر قالی‌های ایلیاتی، كارگاه بافت طراحی گلیم و سایر زیراندازها، كارگاه مرمت و تكمیل انواع گلیم و سایر زیراندازها، جغرافیای گلیم و سایر زیراندازها، بررسی نقوش ونمادها در گلیم و سایر زیراندازهای سنتی ایران، پژوهش در نقش و رنگ گلیم و سایر زیراندازهای ایران.

 

پاسخ : صنعت فرش، گلیم و قالی بافی

تاريخچه فرش​

اولين فرش به احتمال زياد بوسيله افراد چادر نشين برای فرش کردن کف خاکی چادرشان بافته شده بود. ولی امکان اينکه فرش بوسيله مصريها، يا چينيها و يا حتی بوسيله افراد ديگر اختراع شده باشد است. و حتی امکان اينکه تمام اين مردم فرش را خودشان اختراع کرده باشند بدون اينکه با هم ارتباط و يا تماسی داشته باشند است.
ما مطمعاً هستيم که فرش بافی به بالاترين حد خود در پنج قرن قبل از ميلاد رسيده بود. اين بوسيله باستان شناسان روسی رودنکو و گريازنوف در سال 1949 در دره پازيريک، تقريباً 5000 فوتی کوههای التايی کشف شده و به نام فرش "گره دار" معروف است.

​

فرش پازيريک نمونه کمياب و زيبايی است که با تکنيک بالا بافته شده است، فرش پازيريک که 2400 يا 2500 سال از عمر آن ميگذرد در مقبره يخ زده رئيس سيتها در مغولستان که بصورت بسيار خوب نگهداری شده بود پيدا شد.
در گذر تاريخ ايران صنعت و پيشه فرشبافی بصورت يک هنر و مهارت خاص درآمده است.
موقعی که کوروش کبير در سال 539 قبل از ميلاد کشور بابل را فتح کرد، صنعت و هنر فرش را به کشور خود معرفی کرد. گفته شده است که در آرامگاه کوروش که در پرسپوليس بخاک سپرده شده است، با گرانبهاترين فرشها پوشيده بود. حتی قبل از او هم مردم صحرا نشين در مورد فرش بافی گره ای اطلاعاتی داشتند. آنها از گله های گوسفندان و بزهای خود پشم خوب و بادوام برای کار خود ميگرفتند.

اولين مدرک موجود در رابطه با موجوديت فرش در نوشته های چينيها مربوط به سلسله ساسانيان که در سال 224 تا 641 بعد از ميلاد است ميباشد. در سال 628 ميلادی امپراطور هراکليس مقداری فرش بعد از پيروزی به شهر تيسفون که پايتخت ساسانيان بود آورد. موقعی که در سال 637 ميلادی عربها به شهر تيسفون غلبه کردند، و شهر را غارت کردند مقدار قابل توجهی فرش بود که يکی از آنها فرش باغی مشهوری بود بنام " موقع بهار خسرو". اين فرش در تاريخ بنام گرانبها ترين فرش بوده است. فرشهايی که در موقع سلطنت خسرو اول که در سال (531 - 579) بود بصورت 90 فوت مربع بافته ميشد، که مورخان عرب اينگونه توصيف کرده اند: گوشه های آن تختی باشکوه از گلهای آبی، قرمز، سفيد، زرد و سبز است; رنگ زمينه آن کپی از زمين به رنگ طلائی، سنگهائی به شفافيت کريستال که به باطل تصوری از آب است، گياهان با حرير و ميوه ها با رنگ سنگی شکل گرفته اند، ولی متاًسفانه عربها اين فرش گرانبها را به قطعات کوچک بريده و جداگانه فروخته اند.
بعد از دورهً سلطه خلفای عرب، يک نفر از قبايل ترک، بنام سلجوق ايران را فتح کرد. سلطه سلجوقيان (1038 - 1194 ) به لحاظ تاريخ فرش در ايران مهم است. زنان سلجوقی تبحر خاصی در بافتن فرش با گره های ترکی داشتند، در استانهای آذربايجان و همدان که بمدت زيادی تحت نفوذ سلجوقيان بود،از گره های ترکی در اين مدت استفاده می شد.

حمله مغولان (1220 - 1449) اولين حمله وحشيانه به ايران بود، اما بعد از چندی آنان تحت نفوذ ايرانيان قرار گرفتند. شهر تبريز، متعلق به رهبر ايلخانيان، غازان خان (1295 - 1304)، با فرشهای گرانقيمت فرش شده بود. فرمانروای مغولان شاهرخ (1409 - 1446 ) که در بازسازی آنچه از حمله مغولان ويران شده بود به تشويق کردن و دلگرم کردن تمام هنرمندان و صنعتگردان سرزمين و کشور پرداخت. اما قاليبافی در اين دوران به شکلی خيلی ساده که بيشتر نقشهای هندسی داشت تمام می شد.
شايد مهمترين تاريخ در صنعت فرش در ايران مربوط باشد به دوره فرمانروايان صفويه(1499 - 1722 ). براستی و حقيقتا که محکمترين دليل و گواه اين هنر و صنعت به اين دوره برميگردد. تقريبا 1500 اثر حفظ شده در موزه ها و کلکسيونهای سراسر دنيا موجود است. در ايران در دوره فرمانروائی شاه عباس (1571 - 1629)، تجارت و هنر و صنعت شکوفا شد. شاه عباس به تشويق و دلگرم کردن مردم به تماس و مبادله با اروپا بود و پايتخت خودش را که اصفهان بود به يکی از مجلل ترين و عظيم ترين شهرهای ايران درآورد. او همچنين يک کارگاه بزرگ برای فرش ها درست کرد که هنرمندان در آنجا کار کنند تا بهترين و باشکوه ترين نمونه های فرش را ببافند. بيشترين اين فرشها از ابريشم با رشته های طلا و نقره که تزئين کننده آنها بود بافته شده بودند.

دوره کارگاه های فرش در ايران با هجوم افغانها(1722) به پايان رسيد. افغانها تا زمانی که (1736) سلطه آنها در ايران بود اصفهان را از بين بردند، تا اينکه يک سالار جوان از خراسان، بنام نادر خان شاه ايران شد. در تمام مدت فرمانروائی نادر شاه تمام وقت و نيروی آن صرف جنگيدن با افغانها، ترکها و روسها را گذشت. در اين دوره و تمام دوران ياغی گری و آشفته ايران بعد از مرگ او(1747) هيچ فرشی که ارزشی داشته باشد بافته نشد، و اين رسم و سنت بتنهائی بوسيله افراد چادر نشين و هنرمندان اين صنعت در شهرهای کوچک دنبال ميشد.
در آخرين ربع قرن نوزدهم و در زمان فرمانروايان قاجار اين شغل دوباره پا گرفت. صنعت فرش با فرستادن آن به اروپا از تبريز به استانبول دوباره رونق گرفت. در اواخر قرن نوزدهم ميلادی بعضی از شرکتهای اروپائی و آمريکايی به ايران آمدند و اين هنر و صنعت را به بازارهای کشور خودشان فرستادند.
امروزه، بافتن فرش به گسترده ترين هنر دستی در ايران مبدل شده است، و همينطور در خارج از کشور هم بخوبی شناخته شده است. فرشهای ايرانی امروز از شهرت و اعتبار خاصی که به خاطر رنگ و تنوع و الگوهای گوناگونشان، برخوردار است.

 

پاسخ : صنعت فرش، گلیم و قالی بافی

پیوستگی نقشه های فرش با فرهنگ اجتماعی ایران [HR][/HR] كشور ایران مجموعه به هم پیوسته ای از ویژگیهای مختلف جغرافیایی، شرایط اقلیمی و مردمانی آمیخته از نژادها و زبانها و اعتقادات مختلف است. به همین دلیل است كه هنرهای ایرانی با وجود محدودیتی كه دارند، بر حسب آنكه در كدام نقطه جغرافیایی ایران شكل گرفته باشند و یا چه هنرمندانی با چه ویژگاهای قومی و تاریخی آن را تولید كرده باشند، دارای انواع گوناگون می باشد.
بسیاری از این هنرها و صنایع دستی متعلق به یك منطقه خاص بوده و یا آنكه در یك منطقه بهترین نوع آن تولید می شود. برای مثال بهترین تولید كننده سفال همدان است. بهترین قلمزنی در اصفهان و بهترین خاتم در شیراز و بهترین منبت در كردستان ساخته می شود. برخی صنایع دستی مانند گیوه بافی در شهرهای مختلفی وجود دارد؛ ولی معروفترین گیوه متعلق به كرمانشاه است.
اغلب این هنرها و صنایع دستی در دو مسأله مشتركند؛ یكی اینكه هنرهای ایرانی غالباً دارای تزیینات مختلفی هستند كه بر حسب منطقه تولید از تنوع و تفاوتهای زیادی برخوردار می باشند و به همین دلیل هنرهای تزیینی نامیده می شوند. دیگر آنكه نقوش به كار رفته در هنرها و صنایع دستی دارای ریزه كاریهای بسیاری هستند. اما گسترده ترین و فراگیرترین هنرهای دستی و سسنتی، فرش دستباف است كه در بیشتر نقاط ایران بافته و تولید می شود. چنانچه تفوتهای جزئی مانند نوع گره و یا دار و یا بافتن با دست و یا قلاب نادیده گرفته شود، می توان گفت كه فرش نوعی هنر دستی است كه تقریباً در بسیاری از نقاط ایران به شكل مشابهی بافته می شود.
تفاوت عمده فرشهای ایرانی مربوط به طرح آنهاست. این امر تا حدی است كه حتی روی دو فرش كه در روستای همجوار بافته می شود، می توان طرحهای متفاوتی مشاهده كرد. فرشهای عشایری مانند فرشهای مربوط به ایلات كرد، لر، فارس و بلوچ دارای طرحهایی هستند كه با طرح فرشهای شهری متفاوت است. شهرهایی مثل اصفهان، كاشان كه دارای سابقه تاریخی هستند، طرحهای سنتی شناخته شده ای دارند. طرح برخی مناطق نظیر جوزان، ساروق و سنقر كلیایی به نام خود آنها شهرت دارد و دارای ویژگی شناخته شده ای می باشند.
طرح لیلیان مربوط به یك قوم ارمنی و برخی از طرحها به داستانهای محلی نظیر خسرو و شیرین ( در كرمانشاه ) و یا شاهان افسانه ای در فرشهای تصویری مناطق اراك و ملایر، اشاره دارد. طرحهای محرابی و جانمازی بر اساس نیازهای مذهبی بافته شده و طرحهای تركمنی و كردی نشان از ویژگیهای قومی دارند.
بدین ترتیب می توان نتیجه گرفت كه یكی از مسایلی كه باعث شده فرش ایران در دوره های مختلف تاریخ مورد بررسی قرار گرفته و یا سلیقه های مختلف مردم را در بازارهای دنیا راضی نماید، مربوط به گوناگونی و تنوعی است كه به دست طراحان و بافندگان مختلف روی این فرشها به وجود آمده است. جذابیت و ارزش این طرحها به خاطر آن است كه به ذخایر غنی و پر بار فرهنگ گسترده ایرانی اتكا دارد.
این امر دلیل دیگریست كه هرگونه تغییر و نوآوری در طرحها و نقشه های فرش ایران باید شناخت و آگاهی زمینه های فرهنگی و سنتی و نقوش فرش صورت گیرد. البته در سالهای اخیر در نقوش فرش، طرحهایی وارد شده است كه دارای پرسپكتیو بوده و یا با نقاشی سنتی ایران فرق دارد و عمدتاً این طرحها در تابلو بافی و پوستر بافی استفاده می شود و در باره آنها در صفحات بعدی مطالبی ارائه خواهد شد.