آبیاری از نظر علمی تعابیر مختلفی دارد اما به معنای واقعی کلمه، پخش آب روی زمین جهت نفوذ در خاک برای استفاده گیاه و تولید محصول می باشد. هر چند فقط ۱۵ درصد از زمینهای کشاورزی دنیا تحت آبیاری قرار دارند و ۸۵ درصد بقیه به صورت دیم و بدون آبیاری مورد استفاده قرار می گیرند اما نیمی از تولیدات کشاورزی و غذای مردم جهان از همین زمینهای آبی حاصل می شود. که این خود نشان دهنده اهمیت و نقش آبیاری در بخش کشاورزی است. ● منابع آب آبیاری ▪ نزولات آسمانی شامل برف و باران. ▪ آبهای سطحی شامل رودخانه ها سدها مخازن آب دریا برکه های آب شیرین یخچالها و … ▪ آبهای زیرزمینی شامل چاه قنات چشمه. ● منافع آبیاری ▪ افزایش کمی و کیفی محصول ▪ سود حاصل از افزایش کمی و کیفی محصول ▪ درآمد حاصل از فروش آب برای دولت ▪ افزایش فرصت شغلی ● اثرات سو آبیاری ▪ فرسایش ▪ شور و قلیایی شدن خاک ▪ غرقابی شدن یا باتلاقی شدن زمینهای کشاورزی ▪ تخریب زمینهای کشاورزی ▪ اتلاف سود و اتلاف بیهوده آبی که با قیمت گزاف تامین گردیده و برای نگهداری و توزیع آن سرمایه گذاری زیادی صورت گرفته است. ● انواع روشهای آبیاری ▪ آبیاری سطحی آب از نهر آبیاری یا لوله دریچه دار در سطح خاک جریان یافته و با نفوذ تدریجی در خاک در اختیار ریشه گیاه قرار می گیرد. آبیاری سطحی به سه روش آبیاری کرتی، آبیاری نواری، آبیاری شیاری انجام می شود. ▪ آبیاری تحت فشار بطور کلی سیستم های آبیاری تحت فشار به روشهایی گفته می شود که آب را توسط لوله و تحت فشاری بیش از فشار اتمسفر در سطح مزرعه توزیع می کنند. آبیاری تحت فشار به دو روش آبیاری بارانی و آبیاری موضعی انجام می شود. روش آبیاری موضعی به دو دسته آبیاری قطره ای و خطی انجام می گیرد. ▪ آبیاری زیرزمینی در این روش ، آبیاری ، رطوبت لازم برای محیط ریشه گیاه توسط کنترل سطح ایستابی است. برای این منظور لازم است که یک لایه غیر قابل نفوذ در عمق مناسب از سطح خاک وجود داشته باشد تا بتوان سطح ایستایی را کنترل نمود. از مهمترین مشخصه های این روش مرطوب نشدن سطح خاک می باشد بطوریکه معمولا برای تامین آب در محیط ریشه سطح ایستابی به حدی بالا آورده می شود که رطوبت بتواند با استفاده از خاصیت موئینگی به محیط ریشه برسد. ● معیارهای انتخاب روشهای مناسب آبیاری در یک پروژه آبیاری انتخاب روش آبیاری مناسب نقش بسیار با اهمیتی در موفقیت آن پروژه ایفا می کند. اساسی ترین عوامل موثر در انتخاب روشهای آبیاری به شرح زیرند: بافت خاک، آماده کردن زمین، اندازه مزارع، شوری خاک، زهکشی، آب قابل دسترس، کیفیت آب مورد نیاز گیاهان، الگوی کشت، انرژی قابل دسترس، تناوب زراعی، عملیات زراعی، کیفیت و میزان محصولات، وضعیت آب و هوایی، هزینه آب، مسائل فرهنگی و اجتماعی. ● هدف آبیاری ▪ تامین آب کافی برای ادامه زندگی گیاه. ▪ حفاظت و بیمه گیاهان در مقابل تنش های ناشی از کم آبی یا بی آبی های کوتاه مدت. ▪ خنک کردن خاک و اتمسفر یا هوای اطراف گیاه. ▪ شستن املاح مضر در خاک. ▪ نرم کردن ناحیه قابل شخم خاک. ● ارتباط با سایر علوم ▪ هیدرولوژی یا آب شناسی: بارش هایی که در منطقه صورت می گیرد و به صورت روان آب درمی آید را مورد مطالعه قرار می دهد. ▪ گیاه شناسی: نیاز گیاه موجود در برنامه آبیاری و الگوی کشت را مورد مطالعه قرار می دهد. ▪ خاک شناسی: به مطالعه خاک از لحاظ فیزیکی و نیز از لحاظ محیطی برای کشت و پرورش گیاه می پردازد.
کيفيت آب آبياري و تغذيه گياه در مناطق خشک مثل شرايط کشور ما، آب هاي آبياري معمولاً کيفيت نامطلوبي دارند. منظور از کيفيت آب، مطلوب بودن آن براي مصرف است. آب در مواردي از جمله كشاورزي، باغباني، آشاميدن و صنعت مورد استفاده قرار مي گيرد. لذا چنانچه آب براي باغباني و پرورش گياهان زينتي مناسب و مطلوب باشد داراي کيفيت مناسب است. معيارهاي ارزيابي کيفيت آب - شوري يا مقدار املاح - ميزان نسبي سديم - غلظت كربنات و بي كربنات - عناصر سمي آب هاي آبياري از چهار نقطه نظر مورد ارزيابي و بررسي قرار مي گيرند. شوري يا مقدار املاح مقدار شوري و املاحي که در آب آبياري وجود دارد اگر از يک حد مشخصي تجاوز بکند اصطلاحاً آب را شور مي گويند. آب شور، باعث شورشدن خاک مي شود. ميزان نسبي سديم سديمي بودن آب يا ميزان نسبي سديم آب يا نسبت سديم (Na) به کلسيم(Ca) و منيزيم(Mg) آب مي باشد. چنانچه اين نسبت بالا باشد آب را سديمي مي گويند آب سديمي موجب سديمي شدن خاک مي شود. مشکلات ناشي از خاکهاي سديمي خاکهاي سديمي، معمولاً ساختمان نامناسب و تخريب شونده اي دارند. بنابراين مشکل تهويه ضعيف و تجمع آب در اثر آبياري در اين خاک ها وجود دارد و در نهايت محيط نامناسبي براي رشد گياه ايجاد مي کنند. آب ها از نظر شوري به چهار گروه: 1- C1 2- C2 3- C3 4- C4 طبقه بندي مي شوند. کلاس C1 ، آب هايي هستند که کمتر از ۲۵۰ ميکرو موس بر سانتيمتر شور هستند، يا هدايت الکتريکي کمتر از ۲۵۰ ميکروموس بر سانتيمتر دارند. کلاس C4 شامل آن دسته از آب هايي است که بيش از ۲۲۵۰ ميکروموس بر سانتيمتر شور هستند. از نظر سديمي بودن آب ها به چهار گروه: 1- S1 S2 -2 S3 -3 S4 -4 طبقه بندي مي شوند. گروه S1 آب هايي هستند که نسبت جذب سديم آن ها کمتر از ۱۰ است. هر گروه از اين آب ها، محدوديت هاي خاص دارد و نيازمند به مديريت خاصي براي آبياري مي باشند. پس شوري و سديمي بودن دو معيار براي ارزيابي کيفيت آب هاست. غلظت كربنات و بي كربنات معيار سوم، غلظت کربنات و بي کربنات آبهاي آبياري است. غلظت زياد كربنات و بي كربنات باعث مي شود كه اين دسته از آب ها براي آبياري نامناسب شوند و مشکلاتي را ايجاد کنند. مشکلات ناشي از بي کربنات فراوان آب در تغذيه گياه بي کربنات زياد در آب به دو صورت مستقيم و غيرمستقيم در تغذيه گياه اثر دارد. تاثير غيرمستقيم بي کربنات زياد در آب باعث تسريع در سديمي شدن خاک مي شود و در نتيجه مشكلات خاك هاي سديم در تغذيه گياه را نيز به همراه دارد. در تغذيه گياه، اثر مستقيم بي کربنات زياد در آب مهم تر است. بي کربنات زياد در آب باعث ايجاد اشکال در جذب آهن و روي توسط گياه مي شود. يعني آبهاي داراي بي کربنات زياد موجب تشديد کمبود عناصري مثل آهن (Fe) و روي(Zn) ، بر روي گياه مي شود. گياهان زينتي به کمبود آهن حساس هستند و شرايط خاک هاي کشور ما بطوري است که کمبود آهن ديده مي شود لذا چنانچه بي کربنات آب زياد باشد کمبود آهن تشديد مي شود. بعنوان مثال کمبود آهن باعث مي شود رنگ برگ ها از حالت سبز متمايل به زرد بشود و در بعضي از گياهان ممکن است رنگ برگ کاملاً سفيد بوده يا اينکه رگبرگ ها سبز و بقيه برگ حالت زردي داشته باشد. بايد در مصرف آبهايي که بيش از ۲۰۰ ميلي گرم در ليتر بي کربنات دارند احتياط بعمل آورد. عناصر سمي عامل مهم ديگر در ارزيابي کيفيت آب، عناصر سمي است. در آب هاي مناطق خشک، ممکن است عناصري مثل کلر، سديم و بُر به مقدار زياد وجود داشته و باعث مسموميت گياه بشوند. علاوه بر آن، آب هايي که بنحوي آلوده اند مثلاً بوسيله پساب هاي صنعتي آلوده شده اند، داراي عناصر سمي مانند کادميوم (Cd)، سرب (Pb) و نيکل (Ni) مي باشند. بنحوي كه غلظت اين عناصر در آب فراوان است و براي گياه ايجاد مسمومیت مي کند. حد مجاز عناصري مانند آلومينيوم (Al)، بريليوم (Be)، سلنيوم (Sc) و نيکل(Ni) در آب بسيار کم است و چنانچه از اين حد مجاز مقدارشان زياد بشود براي گياه ايجاد مسموميت مي کنند. براي ارزيابي کيفيت آب اولين مرحله اين است که از آب نمونه برداري صورت گيرد و نمونه ها معمولاً بصورت بطريهاي يک ليتري انجام مي شود که از آب رودخانه ، چاه و آب قنات است. سپس نمونه ها در آزمايشگاه تجزيه مي شوند.
