متن کامل کتاب ((بیست گفتار)) شهید مطهری

پاسخ : متن کامل کتاب ((بیست گفتار)) شهید مطهری

بدبختی است .
ايمان هم يكی از سرمايه‏ها بلكه بالاتر از همه آنهاست . قرآن كريم‏
می‏فرمايد :
" « يا أيها الذين آمنوا هل أدلكم علی تجاره تنجيكم من عذاب أليم 0
تؤمنون بالله و رسوله »" ( 1 )
( آيا شما را به يك تجارت و بازرگانی كه شما را از شكنجه‏های دردناك‏
نجات می‏دهد راهنمايی كنم ؟ آن اين است كه به خدا و پيغمبر او ايمان‏
بياوريد ) .
چنانكه می‏بينيم قرآن كريم از ايمان به خدا و پيغمبر به عنوان تجارت و
سرمايه ياد كرده است .
اين مطلب مقدمتا بايد گفته شود كه بشر مطلقا محسوسات و ماديات را
قبل از امور معنوی می‏شناسد ، سرش هم واضح است . مثلا ثروت يك سرمايه‏
زندگی است ، هر كسی زود آن را می‏شناسد و به ارزش آن پی می‏برد ، بلكه‏
احيانا بيشتر از مقدار لازم برای آن ارزش قائل می‏شود ، حرص و طمع زياد
پيدا می‏كند و در نتيجه ، هم برای خودش و هم برای اجتماع موجب دردسر
می‏شود .
از طرف ديگر ، اخلاق خوش و تربيت صحيح و تأدب به آداب خوب هم يك‏
سرمايه ديگر است برای زندگی و باعث پيشرفت و ترقی و كمال و سعادت‏
است ، بلكه به درجاتی اثرش از ثروت بالاتر است ، اما بشر دير آن را
می‏شناسد و دير به ارزشش پی می‏برد . آدمی يا بايد طبعا خيلی هوشمند و
زيرك و نكته سنج باشد

پاورقی :
. 1 صف ، 10 - . 11 كه ارزش و اهميت اخلاق خوب و تربيت عالی را درك كند ، و يا بايد به‏
او تعليم داده باشند و از زبان معلم و يا بزرگان بشر شنيده باشد ، مثل‏
اينكه علی ( ع ) می‏فرمايد : " « حسن الخلق خير رفيق » " ( 1 ) يا
می‏فرمايد : " « رب عزيز اذله خلقه ، و رب ذليل اعزه خلقه » " ( 2 ) ،
بر خلاف ثروت كه در كودكی ارزشش روشن می‏شود .
ايمان هم عينا همين طور است . چه بسيار اشخاصی كه از اين موهبت عظمی‏
بهره‏مندند و در سايه آن به خوشی و رضايت زندگی می‏كنند ، سلامتی جسم و جان‏
و طول عمرشان مديون همان ايمانی است كه در دل آنهاست ، اما خودشان به‏
اين مطلب توجه ندارند . بسياری هم بر عكس اين هستند و عمری در رنج و
ترديد و خود خوری و ترس و دلهره بسر می‏برند ، سلامت جسم و جان خود را از
كف داده ، زود پير و شكسته می‏شوند و خودشان نمی‏توانند بفهمند علت اصلی‏
همه اينها اين بود كه يك سرمايه بزرگی از سرمايه‏های زندگی را از كف‏
دادند . اين مطلب از راه توجه به آثار ايمان بايد رسيدگی شود .

پشتوانه اخلاق ​

اولين اثر ايمان اين است كه پشتوانه اخلاق است . يعنی اخلاق كه خود يك‏
سرمايه بزرگ زندگی است بدون ايمان اساس و پايه درستی ندارد . زير بنای‏
همه اصول اخلاقی و منطق همه آنها بلكه سر سلسله همه معنويات ، ايمان‏
مذهبی يعنی ايمان و اعتقاد به

پاورقی :
. 1 اخلاق نيكو بهترين يار است . ( بحار اعنوار ، ج 71 ، ص 396 ) .
. 2 چه بسا عزيزی كه اخلاق بدش او را خوار كرده و چه بسا ذليلی كه اخلاق‏
پسنديده‏اش وی را عزيز نموده . ( بحار اعنوار ، ج 71 ، ص 396 ) .

خداست . كرامت ، شرافت ، تقوا ، عفت ، امانت ، راستی ، درستكاری ،
فداكاری ، احسان ، صلح و سلم بودن با خلق خدا ، طرفداری از عدالت ، از
حقوق بشر ، و بالاخره همه اموری كه فضيلت بشری ناميده می‏شود و همه افراد
و ملتها آنها را تقديس می‏كنند و آنهايی هم كه ندارند تظاهر به داشتن‏
آنها می‏كنند مبتنی بر اصل ايمان است ، زيرا تمام آنها مغاير با اصل‏
منفعت پرستی است و التزام به هر يك از اينها مستلزم تحمل يك نوع‏
محروميت مادی است . آدمی بايد دليلی داشته باشد كه رضايت به يك‏
محروميت بدهد ، آنگاه رضايت می‏دهد كه محروميت را محروميت نداند ، اين‏
جهت آنگاه ميسر است كه به ارزش معنويت پی برده و لذت آن را چشيده‏
باشد . زير بنای هر انديشه معنوی ، ايمان به خداست . حداقل اثر ايمان به‏
خدای عادل حكيم اين است كه يك مؤمن عادی مطمئن می‏شود كه كار خوب و
صفت خوب در نزد خدا از بين نمی رود " « إن الله لا يضيع أجر المحسنين
" ( 1 ) و هر محروميتی از اين قبيل نوعی باز يافت است .
بشر واقعا دو راه بيشتر ندارد : يا بايد خودپرست و منفعت پرست باشد
و به هيچ محروميتی تسليم نشود ، و يا بايد خداپرست باشد و محروميتهايی‏
را كه به عنوان اخلاق متحمل می‏شود محروميت نشمارد و لا اقل جبران شده‏
بداند . انسانيت و گذشت و احسان اگر بر پايه تقوای الهی و طلب رضای‏
الهی نباشد بر پرتگاه خطرناكی است .
" « أفمن أسس بنيانه علی تقوی من الله و رضوان خير ام من »

پاورقی :
. 1 [ خداوند پاداش نيكوكاران را ضايع نمی كند ] ( توبه ، 120 ) .

 

پاسخ : متن کامل کتاب ((بیست گفتار)) شهید مطهری

اسس بنيانه علی شفا جرف هار »" ( 1 ) .
يعنی آيا آن كس بهتر است كه بنای كار خود را بر تقوا و رضای خدا قرار
داد يا آن كس كه بنای كار خود را بر لب پرتگاهی قرار داده كه زير آن‏
خالی است و مشرف به سقوط است ؟ كسی كه تكيه گاه اخلاق و شخصيتش غير
خدا باشد ، مانند اين است كه بر پرتگاه مشرف به سقوطی گام بر می‏دارد و
هر لحظه احتمال سقوط دارد .
" « مثل الذين اتخذوا من دون الله أولياء كمثل العنكبوت اتخذت بيتا
وإن أوهن البيوت لبيت العنكبوت »" ( 2 ) .
يعنی مثل آنان كه دوستان و سرپرستانی غير خدا انتخاب كرده و به آنها
اتكا كرده‏اند مثل عنكبوت و خانه عنكبوت است . سست‏ترين خانه‏ها خانه‏
عنكبوت است . اين آيه ناظر به اين است كه غير خدا را نمی توان تكيه‏
گاه عمل قرار داد . غير خدا تكيه گاه قرار می‏گيرد اما سست و بی پايه‏
است . با تقليد و تلقين و ايجاد عادت ، قسرا و موقتا ، می‏توان افرادی‏
فداكار و با گذشت تربيت كرد ، اما اين نوعی اغفال و قسر است . همه را
برای هميشه از راه نادرست نمی توان برد . حكما گفته‏اند : " القسر لا
يدوم " ( 3 ) . همان طوری كه خداوند سر سلسله موجودات است و همه‏
موجودات قائم و متكی به ذات او هستند ، معرفت و ايمان به خدا هم‏
سرسلسله همه معنويات و فضايل اخلاقی و

پاورقی :
. 1 توبه ، . 109
. 2 عنكبوت ، . 41
. 3 كار مخالف طبيعت ، دوام نخواهد داشت .


معنوی است . معنويات منهای خداشناسی مانند اسكناس منتشر بدون پشتوانه‏
است ، يعنی اعتبار ندارد ، كاغذ بی اعتباری بيش نيست .
در آيه كريمه قرآن می‏فرمايد : .
" « ضرب الله مثلا كلمة طيبة كشجره طيبة أصلها ثابت و فرعها فی‏
السماء ، تؤتی اكلها كل حين باذن ربها و يضرب الله اعمثال للناس لعلهم‏
يتذكرون »" .
( خداوند سخن پاك ( عقيده پاك ) را به درخت سالم و بی عيب مثل‏
می‏زند كه ريشه‏اش در زمين محكم جا گرفته و شاخه‏اش سر به آسمان كشيده‏
است ، همه وقت ميوه می‏دهد به اذن پروردگار . خداوند برای مردم مثلها
می‏آورد ، باشد كه تنبه پيدا كنند ) .
اين مثل برای اين است كه درخت انسانيت اگر بخواهد به راستی بارور و
ميوه ده باشد بايد ريشه توحيدی و ايمانی داشته باشد .
بعد مثالی ديگر ذكر می‏كند ، می‏فرمايد :
"« و مثل كلمة خبيثة كشجره خبيثة اجتثت من فوق اعرض ما لها من قرار
"
مثل سخن ناپاك ( عقيده باطل و بی‏پايه ) مثل درخت بدی است كه ريشه‏اش‏
از زمين جدا شده و قرار و ثباتی ندارد .
آنگاه می‏فرمايد :
" « يثبت الله الدين آمنوا بالقول الثابت فی الحيوه الدنيا و فی‏
اعخره »" ( 1 )

پاورقی :
. 1 ابراهيم ، 24 - . 27
( خداوند اهل ايمان را بر سخن حق و درست برای هميشه ثابت و پا برجا و
تزلزل ناپذير نگه می‏دارد در دنيا و آخرت ) .
ايضا راجع به بی ايمانی می‏گويد :
" « أرأيت الذی يكذب بالدين 0 فذلك الذی يدع اليتيم 0 و لا يحض علی‏
طعام المسكين »" ( 1 )
( آيا ديدی آن كس را كه دين را دروغ می‏داند ؟ او همان كس است كه با
بيرحمی يتيم را از خود طرد می‏كند ) .
عنايتی ندارد به اينكه فقرا سير بشوند ، ديگران را به سير كردن گرسنگان‏
و بينوايان وادار نمی كند . می‏خواهد بفرمايد آن كه پشت به دين كرده به‏
همه فضيلتها پشت كرده است ، آن كه عاطفه دينی و ايمانی را كه مبنا و
اساس و پشتوانه و منطق انسانيت است از دست داده ، انسانيت و عواطف‏
انسانی را از دست داده است .
امور معنوی مطلقا مستلزم تحمل يك نوع محروميت مادی است . تا يك‏
مبنا و اساس درستی در كار نباشد بشر بی جهت تحمل محروميت نمی كند .
طبيعی‏ترين محصول افكار مادی ، اخلاق مادی يعنی اخلاق مبتنی بر خود پرستی و
منفعت پرستی است .
اين فرمان كه :
" « كونوا قوامين بالقسط شهداء لله و لو علی أنفسكم أو الوالدين و
اعقربين »" ( 2 ) .

پاورقی :
. 1 ماعون ، 1 - . 3
. 2 نساء ، . 135

 

پاسخ : متن کامل کتاب ((بیست گفتار)) شهید مطهری

( عدالت را جدا به پا نگه داريد ، گواهی را به خاطر خدا بدهيد نه به‏
ملاحظات ديگر هرچند عليه پدر و مادر يا خويشاوندان شما باشد ) .
يا اينكه :
" « كونوا قوامين لله شهداء بالقسط و لايجرمنكم شنان قوم علی ألا تعدلوا
اعدلوا هو أقرب للتقوی »" ( 1 ) .
( بسيار برای خدا قيام كنيد ، به عدالت ادای شهادت كنيد . مبادا
دشمنی قومی با شما ( ولو دشمنی دينی ) سبب گردد كه از حق و عدالت‏
منحرف شويد. به هر حال ، عدالت كنيد كه عدالت به تقوا نزديكتر است ).
اينها فرمانهايی است كه فقط دين صلاحيت دارد بدهد و از طرف دين هم‏
بوده كه پذيرفته و عمل شده است .
پس معلوم می‏شود كه اخلاق ، عدالت اجتماعی ، امنيت اجتماعی ، انسانيت‏
، همه سرمايه‏هايی هستند كه به دست آوردن و حفظ اينها سرمايه ديگری لازم‏
دارد كه نامش ايمان است .
أميرالمؤمنين صلوات الله عليه می‏فرمايد :
" « من استحكمت لی فيه خصلة من خصال الخير ، احتملته عليها ، و
اغتفرت فقد ماسواها ، و لا أغتفر فقد عقل و لا دين ، لان مفارقة الدين‏
مفارقة اعمن ، فلا يتهنا بحياه مع مخافة ، و فقد العقل فقد الحياه ، و لا
يقاس‏إلا باعموات » " ( 2 ) .
اگر كسی يك خصلت از خصال خير در او باشد ، كافی است كه ساير صفات و
خصلتهای او را تحمل كنم و ببخشم مگر دو

پاورقی :
. 1 مائده ، . 8
. 2 كافی ، ج 1 ، ص . 27
چيز را : يكی بی عقلی و يكی بی ايمانی . آنجا كه دين و ايمان نيست‏
امنيت نيست ، به آدم بی ايمان در هيچ چيز نمی شود اعتماد و اطمينان كرد
. آنجا كه امنيت و اعتماد و اطمينان نيست زندگی گوارا نيست ، دائما
نگرانی است ، خوف است ، اضطراب و دلهره است ، آدمی هميشه بايد
مواظب خود باشد كه از ناحيه همان دوستان خود خيانت نبيند . اما آنجا كه‏
عقل نيست حيات و زندگی نيست ، مردگی است ، بايد به حساب مردگان به‏
حساب آورد .
به طور كلی ما در صفات اخلاقی آن اندازه تقوا و عفت و امانت می‏خواهيم‏
كه حتی در نهانخانه‏ها و سر السرهم حافظ بشر باشد ، عدالت به زير دستان‏
حتی در حال قدرت و توانايی می‏خواهيم ، شجاعت و شهامت در مقابل زور
می‏خواهيم ، استقامت و پايداری می‏خواهيم ، قطع اعتماد به غير و تكيه به‏
خود و باطن ذات خود می‏خواهيم ، صفا و صميميت و محبت می‏خواهيم . همه‏
اينها يا فقط در پرتو ايمان دينی پيدا می‏شود .

سلامت جسم و جان ​

اثر ديگر ايمان ، سلامت جسم و جان است .
علی ( ع ) درباره تقوا می‏فرمايد :
" « دواء داء قلوبكم و شفاء مرض أجسادكم » " ( 1 ) .
دوای بيماری روحی و شفای امراض جسمانی شماست .

پاورقی :
. 1 نهج البلاغه ، خطبه . 189
البته معلوم است كه ايمان گرد و قرص و كپسول نيست . اثرش در سلامت‏
جسم و جان وقتی فهميده می‏شود كه انسان بداند كه آدم با ايمان ، روحی‏
مطمئن‏تر و اعصابی آرام‏تر و قلبی سالم‏تر دارد ، دائما در فكر نيست كجا را
ببرد و كجا را بخورد ، اگر ديگران به نوايی رسيدند از حسادت آتش‏
نمی‏گيرد و حرص و بخل و طمع آتش به جانش نمی افكند ، ناراحتيهای عصبی‏
او را به زخم معده و زخم روده مبتلا نمی سازد ، افراط در شهوت او را
ضعيف و ناتوان نمی‏كند ، عمرش طولانی‏تر می‏شود .
سلامت تن و سلامت روح بستگی زيادی دارد به ايمان . موضوع افزايش‏
بيماران روانی كه بيمارستانها را پر كرده‏اند و دائما رو به افزايش است‏
يكی از مسائل اجتماعی روز به شمار می‏رود . آمار نشان می‏دهد كه اين‏
بيماريها همه يا بيشتر آنها در ميان طبقه‏ای است كه از موهبت ايمان به‏
خدا و اعتقاد خالص به مبدأ متعال بی بهره‏اند . منشأ اين بيماريهای روانی‏
احساس محروميتها و مغبونيتهای اجتماعی است ، ايمان حكم داروی پيشگيری‏
را دارد . البته مقصود اين نيست كه لازمه ايمان اين است كه بايد به همه‏
محروميتها تن داد و تسليم شد ، مقصود اين است كه با وجود ايمان ،
محروميتها انسان را از پا در نمی‏آورد ، تعادل او را محفوظ نگه می‏دارد .

انطباق با محيط ​

اثر ديگر ايمان ، ايجاد تعادل و هماهنگی بين فرد و جامعه است . اصلی‏
در زيست شناسی است كه می‏گويد شرط ادامه حيات

 

پاسخ : متن کامل کتاب ((بیست گفتار)) شهید مطهری

يك موجود زنده اين است كه محيط و شرايط محيط زندگی با وضع خاص‏
ساختمانی آن موجود زنده سازگار و منطبق باشد ، اما اگر مخالف بود ، در
اين صورت ، اگر آن موجود زنده توانست در خود تغييراتی ايجاد كند يعنی‏
اگر تدريجا تغييراتی مناسب با محيط در آن موجود زنده به وجود آمد و بين‏
او و محيط سازگاری و انطباق پيدا شد آن موجود می‏تواند به حيات خود ادامه‏
دهد . اما اگر چنين تغييرات مناسبی در او پيدا نشد و بين او و محيط
سازگاری و انطباق به عمل نيامد ، آن موجود محكوم به فناست ، زيرا او جزء
است و عوامل و اوضاع محيط كل ، او محاط است و آنها محيط ، جزء تابع كل‏
و محاط تابع محيط است .
بشر از لحاظ محيط طبيعی ، يعنی نقطه طبيعی زندگی همين طور است : اگر
در محيط غير متناسبی قرار بگيرد ، از طرفی جهازات داخلی بدنش به طور
خودكار به فعاليت می‏افتند تا او را با محيط مناسب و موافق و سازگار
كنند ، و از طرف ديگر او خودش سعی می‏كند با قوه ابتكار خود با عوامل‏
محيط و طبيعت مبارزه كند و آنها را با خود منطبق كند .
انسان علاوه بر محيط طبيعی ، محيط اجتماعی هم دارد ، بايد با اين محيط
نيز منطبق باشد . عوامل اجتماعی عبارت است از ساير افراد با صفات و
حالاتی كه دارند و اعمالی كه از آنها سر می‏زند و قوانين و مقررات و
عادات و آدابی كه بر آن اجتماع حكمفرماست . شرايط زندگی خصوصی انسان در
محيط اجتماعی عبارت است از ميلها و آرزوها ، و احتياجات شخصی . ايندو
بايد با يكديگر منطبق شوند ، انعطافی از اجتماع و انعطافی از فرد لازم‏
است . انعطاف و انطباق اجتماع به اين است كه اجتماع عادل و حافظ

منافع جمع باشد ، بر محور مصالح جمع بگردد ، نه بر محور منافع فرد .
انطباق و انعطاف فرد عبارت است از رضا و تسليم به مصالح جمع و گذشت‏
از ميلها و هوسهای شخصی . در مرحله اول و بالطبع هيچ گونه انطباقی بين‏
فرد و اجتماع نيست ، زيرا اجتماع كه از افراد مختلف تشكيل شده و هر
فردی از خود رأی و عقيده و ميلی دارد مخالف با ميل و عقيده و آرزوی فرد
ديگر ، بين آنها تضاد و ناسازگاری است . بايد از دو طرف انعطافی پيدا
شود تا انطباق به عمل آيد . انعطاف به اين است كه جامعه بر محور مصالح‏
جمع بگردد و فرد در ناحيه ميلها و آرزوهای خود رضايت بدهد به آرزوها و
هدفهای اجتماعی . دين عامل اصلی اين تطابق است ، زيرا دين است كه به‏
جامعه عدالت می‏دهد و به فرد رضا و تسليم .

مفهوم رضا و تسليم ​

اينجا تا نام رضايت برده شد ممكن است در ذهن بعضيها فورا اين مطلب‏
بيايد كه رضايت و قناعت افراد به آنچه جامعه به آنها داده خوب نيست ،
موجب سكون و تمكين و بی تحركی می‏شود ، بر خلاف نارضايی كه عامل تحرك و
جنبش است .
عرض می‏كنم رضايت بر دو قسم است : يك نوع رضايت ، مطلوب است و آن‏
همين است كه فرد به سهم خود راضی باشد ، زيرا بالاخره هر فردی حق معين و
سهم معينی دارد . هيچ كس نبايد فكر كند كه همه چيز بايد به شخص من تعلق‏
بگيرد ، بايد به حق خود راضی باشد " « و اجعلنی بقسمك راضيا قانعا » "
( 1 ) . قسم دوم رضايت دادن به

پاورقی :
. 1 از فقرات دعای كميل ، و در آن : و تجعلنی » است . تجاوز و ظلم است . اينجاست كه عصيان و نارضايتی ، كمال است . از نظر
دين رضايت در اين گونه موارد نه تنها مطلوب نيست بلكه گناه است .

تسلط بر نفس ​

خاصيت ديگر ايمان تسلط كامل بر نفس است . نبايد چنين تصور كرد كه‏
مسأله تسلط بر نفس يك مفهوم مذهبی است و فرع بر مذهب است ، اگر
مذهب نبود تسلط بر نفس هم لازم نيست . اين تصور باطل است . تسلط بر
نفس مثل مفاهيم اخلاقی از قبيل استقامت و عدالت است كه فرضا كسی به‏
مذهب معتقد نباشد نمی تواند منكر آنها بشود . اينها فرع بر دين و مذهب‏
نمی‏باشند و مذهب اينها را به وجود نياورده ، بلكه مذهب اجرای اينها را
بهتر تأمين كرده است .
يكی از صحنه‏ها و ميدانهای نبرد در زندگی كه برای بشر فرض است تسلط
خود را بر آنجا مستقر كند صحنه و ميدان وجود خودش است .
يكی از دانشمندان و متفكرين مشهور جهان در عصر حاضر می‏گويد : انسان در
برابر خود سه دشمن دارد و در سه جبهه مبارزه دارد : جبهه طبيعت ، جبهه‏
افراد ديگر ، جبهه داخلی و نفسانی . در قسمت اول تا حد زيادی پيروز شده‏
، بر عوامل سرما و گرما و بيماريها و بلاها تا حدودی مسلط شده ، هر چند
هنوز بلاهايی مثل زلزله و بيماريهايی مثل سرطان هست كه بشر نتوانسته بر
آنها فائق آيد ، مبارزه با افراد ديگر نيز ادامه داشته و دارد ، از همه‏
بالاتر مبارزه با نفس است ، هر كس در داخل خود دچار يك كشمكش است .

 

پاسخ : متن کامل کتاب ((بیست گفتار)) شهید مطهری

در حديث معروف رسول اكرم ( ص ) فرمود : " « مرحبا بقوم قضوا الجهاد
اعصغر » " ( 1 ) از همين معنی حكايت می‏كند ، ولی چيزی كه قادر است‏
انسان را بر طبيعت خود مسلط كند و آن را رام كند ، دين و ايمان است .
به قول مولوی در شرح همان حديث نبوی :

كشتن اين ، كار عقل و هوش نيست
شير باطن سخره خرگوش نيست سعدی می‏گويد : بزرگی را پرسيدم از معنی اين حديث : " « أعدی عدوك‏
نفسك التی بين جنبيك » " ( 2 ) . گفت به حكم آنكه هر آن شخص را كه‏
با وی احسان كنی دوست گردد مگر نفس را كه هر چه مدارايش كنی مخالفت‏
ورزد .

فرشته خوی شود آدمی به كم خوردن
اگر خورد چو بهائم بيفتد او چو جماد مراد هر كه بر آری مطيع امر تو گشت خلاف نفس كه فرمان دهد چو يافت‏
مراد

علم و مهارت ​

البته يك مطلب ديگر هست كه بايد متوجه بود و آن اينكه درست است كه‏
ايمان بزرگترين سرمايه است ، اما استفاده از اين سرمايه نيز مانند همه‏
سرمايه‏های ديگر ، علم و مهارت لازم دارد .

پاورقی :
. 1 مرحبا به مردمی كه مبارزه و جهاد كوچك را انجام دادند و جهاد
بزرگ به عهده آنها باقی است . ( كافی ، ج 5 ، ص 12 ) .
. 2 از همه دشمنانت خطرناكتر ، نفس خود است كه در ميان دو پهلويت‏
قرار گرفته است . ( محجة البيضاء ، ج 5 ، ص 6 ) . احيانا ممكن است آن استفاده كاملی كه بايد بشود نشود ، يا خود انسان‏
نفهميده سوء استفاده كند ، يا يك كس ديگر از حس دينی بشر سوء استفاده‏
بكند . اين خود مطلبی است كه دامنه درازی دارد .

 

پاسخ : متن کامل کتاب ((بیست گفتار)) شهید مطهری

11 نظر دين درباره دنيا ​

اين سخنرانی در 21 صفر 82 ايراد شده استموضوع بحث ، دنيا از نظر دين است . البته ما تنها از نظر دين اسلام‏
بحث می كنيم ، مخصوصا نظر ما به منطقی است كه قرآن كريم در اين باب‏
پيش گرفته است . اين منطق لازم است روشن شود ، زيرا متداول‏ترين مطلبی‏
كه به عنوان موعظه و نصيحت از زبان دين گفته می‏شود همانهاست كه تحت‏
عنوان مذمت دنيا و بدی دنيا و توصيه ترك دنيا و رها كردن آن گفته می‏شود
. هر كسی كه می‏خواهد واعظ بشود و مردم را موعظه كند ، اول مطلبی كه به‏
ذهنش می‏رسد اين است كه برود جمله‏هايی شعر يا نثر در مذمت دنيا و
پيشنهاد ترك دنيا ياد بگيرد . به همين جهت به اندازه‏ای كه اين مطلب به‏
گوش مردم خورده هيچ مطلب ديگر به گوششان نخورده است .
اين مطلب با تربيت و اخلاق مردم و نوع توجهی كه بايد به مسائل زندگی‏
داشته باشند مربوط است ، از اين نظر در درجه اول اهميت است . اگر به‏
طرز خوب و معقولی تفسير شود ، در تهذيب
اخلاق و عزت نفس و بلندی نظر و خوشبختی فردی و حسن روابط اجتماعی مردم‏
مؤثر است ، و اگر به طرز نامطلوبی تفسير شود ، موجب تخدير و بی حس‏
كردن اعصاب و بی قيد كردن آنها و سر منشأ همه نوع بدبختی و بيچارگيهای‏
فردی و اجتماعی خواهد شد .

تفسير غلط از زهد و ترك دنيا ​

از قضا تدريجا جانب تفسير دوم چربيده ، مواعظ و نصايحی كه تدريجا به‏
شعر يا نثر در اين زمينه پيدا شده غالبا به شكل دوم است و اثر تخدير و
بی حس كردن را دارد و اين دو علت دارد : يكی نفوذ برخی افكار و
فلسفه‏هايی كه پيش از اسلام بوده و مبتنی است بر بدبينی به هستی و جهان و
گردش روزگار ، و بر شريت آنچه در اين جهان است كه در اثر اختلاط ملتهای‏
اسلامی در ميان مسلمين شايع شده است ، ديگر حوادث تاريخی ناگوار و علل‏
اجتماعی خاصی كه در طول چهارده قرن در محيط اسلامی رخ داد و طبعا مولد
بدبينی و بی علاقگی و شيوع فلسفه‏های مبنی بر بدبينی گرديده است .
حالا مستقيما بايد ببينيم منطق قرآن در اين زمينه چيست . آيا می‏توان‏
همين فلسفه بدبينی را از قرآن استخراج كرد ، يا اينكه در قرآن چنين مطلبی‏
يافت نمی شود ؟

زهد در قرآن ​

در قرآن كريم در عين اينكه از دنيا به عنوان يك زندگانی

 

پاسخ : متن کامل کتاب ((بیست گفتار)) شهید مطهری

فانی كه قابل نيست انسان آن را منتهای آرزو و آخرين مقصد قرار دهد ياد
شده :
" « المال و البنون زينة الحيوه الدنيا و الباقيات الصالحات خير عند
ربك ثوابا و خير أملا »" ( 1 ) .
( ثروت و فرزندان رونق همين زندگانی دنيا هستند ، و اما اعمال صالحی‏
كه باقی می‏ماند بهتر است از لحاظ پاداش پروردگار و از لحاظ اينكه انسان‏
به آنها دل ببندد )
قرآن با اينكه دنيا را به عنوان اينكه غايت آمال و منتهای آرزو باشد
قابل و لايق برای بشر نمی‏داند ، در عين حال نمی‏گويد كه موجودات و
مخلوقات از آسمان و زمين و كوه و دريا و صحرا و نبات و حيوان و انسان‏
با همه نظاماتی كه دارند و گردشها و حركتها كه می‏كنند زشت است ، غلط
است ، باطل است ، بلكه برعكس ، اين نظام را نظام راستين و حق می‏داند و
می‏گويد :
" « و ما خلقنا السموات و اعرض و ما بينهما لاعبين »" ( 2 ) .
( ما آسمانها و زمين و آنچه ميان آنهاست به قصد بازی نيافريده‏ايم ) .
قرآن كريم به موجودات و مخلوقات عالم از جماد و نبات و حيوان قسم‏
می‏خورد :
" « و الشمس و ضحيها 0 و القمرإذا تليها " ( 3 ) ، " و التين و
الزيتون 0 »

پاورقی :
. 1 كهف ، . 46
. 2 دخان ، . 38
. 3 شمس ، 1 - . 2
« و طور سينين 0 و هذا البلد اعمين " ( 1 ) ، " و العاديات ضبحا 0
فالموريات قدحا " ( 2 ) ، " و نفس و ما سواها 0 فألهمها فجورها و
تقواها »" ( 3 ) .
قرآن می‏فرمايد :
" « ما تری فی خلق الرحمن من تفاوت 0 فارجع البصر هل تری من فطور
" ( 4 ) .
اساسا بدبينی به خلقت و آفرينش و به گردش و نظام عالم با فلسفه اسلام‏
، يعنی با هسته مركزی فلسفه اسلام كه توحيد است ، سازگار نيست . اين‏
گونه نظريه‏ها يا بايد بر ماترياليسم و ماديت و انكار مبدأ حق حكيم عادل‏
مبتنی باشد ، و يا براساس ثنويت و دوگانگی وجود و هستی ، همان طوری كه‏
در برخی فلسفه‏ها يا آيينها به دو اصل و دو مبدأ برای هستی معتقد شده‏اند :
يكی را مبدأ خيرات و نيكيها و ديگری را مبدأ شرور و بديها دانسته‏اند .
اما در دينی كه براساس توحيد و اعتقاد به خدای رحمان و رحيم و عليم و
حكيم بنا شده جايی برای اين افكار باقی نمی ماند ، همان طوری كه در آيات‏
زيادی تصريح شده است .
آنچه به عنوان فنا و زوال دنيا و تشبيه به گياهی كه در اثر باران از
زمين سر می‏زند و بعد رشد می‏كند ، سپس زرد و خشك می‏شود و

پاورقی :
. 1 تين ، 1 - . 3
. 2 عاديات ، 1 و . 2
. 3 شمس ، 7 و . 8
. 4 ملك ، . 3

 

پاسخ : متن کامل کتاب ((بیست گفتار)) شهید مطهری

تدريجا از بين می‏رود گفته شده ، در حقيقت برای بالا بردن ارزش انسان‏
است ، كه انسان نبايد غايت آمال و منتهای آرزوی خود را امور مادی و
آنچه از شؤون امور مادی است قرار دهد ، ماديات دنيا ارزش اين را ندارد
كه هدف اعلی باشد . اين جهت ربطی ندارد به اينكه ما دنيا را در ذات‏
خودش شر و زشت بدانيم .
به همين جهت است كه هيچ كس از دانشمندان اسلامی ديده نشده كه آن‏
سلسله از آيات را به عنوان بدبينی به خلقت و گردش روزگار توجيه كرده‏
باشد .

آيا علاقه به دنيا مذموم است ؟ ​

تفسير و توجيهی كه از طرف بعضی برای آن آيات شده يكی اين است كه‏
گفته‏اند منظور اين آيات بدی خود دنيا نيست ، زيرا خود دنيا عبارت است‏
از همين اعيان و اشياء زمينی و آسمانی و هيچ يك از اينها بد نيست ،
اينها همه آيات حكمت و قدرت پروردگارند و نمی‏توانند بد بوده باشند .
آن چيزی كه بد و مذموم است محبت و علاقه به اين امور است . محبت دنيا
و علاقه به دنيا بد است ، نه خود دنيا . همان طوری كه می‏دانيم در زمينه‏
مذمت و تقبيح محبت دنيا آنقدر به شعر و نثر گفته شده است كه از حد
احصاء خارج است .
اين تفسير خيلی شايع است . از غالب اشخاص كه شما بپرسيد معنی بدی‏
دنيا چيست ، خواهند گفت معنی‏اش اين است كه محبت دنيا بد است ، و الا
خود دنيا كه بد نيست ، اگر بد بود خداوند خلق نمی‏كرد .
اگر دقت بكنيم اين تفسير هر چند خيلی معروف و مشهور
است و خيلی مسلم فرض شده بی اشكال نيست و با بيانات خود قرآن وفق نمی‏
دهد ، زير اولا بايد ببينيم آيا علاقه‏ای كه بشر به دنيا دارد علاقه فطری و
طبيعی است ؟ يعنی در نهاد بشر و غريزه بشر اين علاقه گذاشته شده يا بعدها
در اثر عوامل خاصی مثلا به حكم عادت و تلقين يا ساير عوامل در بشر پيدا
می‏شود ؟ مثلا پدران و مادران به فرزندان ، و فرزندان به والدين خود علاقه و
محبت دارند ، مرد و زن هر كدام به جنس مخالف خود علاقه دارند ، هر كسی‏
به مال و ثروت علاقه دارد ، به محبوبيت و احترام علاقه دارد ، به خيلی‏
چيزهای ديگر علاقه دارد . اين علاقه‏ها آيا فطری و طبيعی هر كس است يا
مصنوعی است و در اثر سوء تربيت پيدا می‏شود ؟
بدون شك اين علايق ، طبيعی و فطری است ، و در اين صورت چگونه ممكن‏
است بد و مذموم باشد و وظيفه انسان اين باشد كه اين علايق را از خود دور
بكند ؟ همان طور كه مخلوقات و موجودات بيرون از وجود انسان هيچ كدام را
نمی توان گفت شر است و خالی از حكمت است و همان طور كه اعضاء و جوارح‏
بدن انسان هيچ كدام بی حكمت نيست يك رگ ريز ، يك عضو كوچك ، يك مو
در بدن انسان يا حيوانی يافت نمی شود كه زائد و بی حكمت بوده باشد همين‏
طور هم در قوا و غرايز و اعضای روحی انسان ، در ميلها و رغبتهای انسان‏
هيچ ميل و رغبت و علاقه‏ای طبيعی و فطری نيست كه بی حكمت باشد ، هدف و
مقصدی نداشته باشد ، همه اينها حكمت دارد . علاقه به فرزند ، علاقه به پدر
و مادر ، علاقه به همسر ، علاقه به مال و ثروت ، علاقه به پيش افتادن و
تقدم ، علاقه به احترام و محبوبيت ، همه اينها حكمتهای بزرگی دارد كه‏
بدون اينها اساس زندگی بشر از هم پاشيده می‏شود .
بعلاوه خود قرآن كريم همين محبتها را به عنوان نشانه‏های حكمت پروردگار
ذكر می‏كند . مثلا در سوره روم در رديف اينكه خلقت بشر و خواب و بعضی‏
چيزهای ديگر را از آيات و نشانه‏های حكمت و تدبير خداوند ذكر می‏كند ،
می‏فرمايد :
" « و من آياته أن خلق لكم من أنفسكم أزواجا لتسكنواإليها و جعل بينكم‏
موده و رحمةإن فی ذلك لايات لقوم يتفكرون »" ( 1 ) .
يعنی يكی از نشانه‏های پروردگار آن است كه از جنس خود شما آدميان برای‏
شما جفت و همسر آفريد و ميان شما مودت و محبت ايجاد كرد ، و در اين‏
حقيقت نشانه‏ها از تدبير و تسخير و حكمت پروردگار است برای كسانی كه در
اين مسائل فكر كنند .
اگر محبت همسر بد می‏بود ، در اين آيه به عنوان يكی از نشانه‏ها و آثار
حكمت و تدابير حكيمانه خداوند ذكر نمی‏شد .
مسلما اين علاقه در طبيعت مردم نهاده شده ، و خيلی واضح است كه اين‏
علايق مقدمه و وسيله‏ای است برای اينكه امور جهان نظم و گردش منظم خود را
داشته باشد . اگر اين علايق نبود نه نسل ادامه پيدا می‏كرد و نه زندگی و
تمدن پيش می‏رفت و نه كار و كسب و حركت و جنبشی در كار بود ، بلكه‏
بشری در روی زمين باقی نمی ماند .

پاورقی :
. 1 روم ، . 21

 

پاسخ : متن کامل کتاب ((بیست گفتار)) شهید مطهری

راه حلها ​

اين دو تفسير و دو نظر درباره دنيا : يكی نظر كسانی كه عالم دنيا را
بالذات عالم شر و فساد و تباهی می‏دانند ، و يكی نظر كسانی كه خود دنيا
را خوب می‏دانند اما علاقه و محبت به دنيا را بد می‏دانند .
اما آنها كه به تمام دنيا و هستی با نظر بدبينی نگاه می‏كنند و هستی و
حيات را شر و تباهی می‏دانند ، راه چاره و راه حلی هم برای سعادت بشر و
نجات او از بدبختی ندارند مگر پوچيگرايی و خودكشی ، سخيف ترين سخنان‏
همين سخن است و بدبخت ترين مردم دنيا هم همين اشخاص هستند . اينها به‏
قول " ويليام جيمز " مانند موشی كه در زير تله جيرجير می‏كند بايد آه‏
بكشند و ناله كنند .
ولی آنهايی كه گفته‏اند خود دنيا بد نيست ، علاقه به دنيا بد است‏
می‏گويند چنين نيست كه بايد سوخت و ساخت ، راه حل برای سعادت بشر و
نجات او از بدبختی اين است كه با اين علاقه‏ها مبارزه و ريشه آنها كنده‏
شود . آن وقت انسان از چنگال شرور رهايی می‏يابد و شاهد سعادت را در
آغوش می‏گيرد .
در جواب اين گروه بايد گفت گذشته از اينكه قوا و ميلها و رغبتهای‏
طبيعی و فطری كه در روح است طبق يك نظر فلسفی دقيق كه اخيرا روانشناسی‏
هم آن را تأييد كرد قابل قلع و قمع كردن و ريشه كن كردن نيست و حداكثر
اين است كه در اثر رياضتها و مجاهدتها پس رانده شود و به شعور باطن‏
بگريزد و بعد احيانا به صورت خطرناكی از مجرای ديگری بروز و ظهور كند و
توليد

بيماريهای روحی و عصبی بنمايد - قطع نظر از اين جهت - قطع ريشه علايق‏
صددرصد بر ضرر بشر است . درست مثل اين است كه عضوی از اعضای او را
دست يا پا يا چشم يا بينی - را قطع كنند .
هر قوه و غريزه‏ای نيرويی است در وجود انسان و برای ايجاد حركتی و كاری‏
در وجود انسان گذاشته شده ، لغو و عبث در خلقت نيست . به چه جهت بايد
مركز اين نيرو را خراب كرده و از بين برد ؟

منطق قرآن ​

آن چيزی كه از قرآن كريم استفاده می‏شود اين نيست كه اساسا علاقه و
محبت به كائنات بد است ، و راه چاره هم اين تعيين نشده كه علايق و
محبتها را بايد سركوب كرد آن مطلب ، مطلب ديگری است و راه چاره هم‏
غير اين است آنچه قرآن آن را مذموم می‏شمارد ، علاقه به معنی بسته بودن و
دلخوش بودن و قانع بودن و رضايت دادن به امور مادی دنيوی است .
قرآن می‏فرمايد :
" « المال و البنون زينة الحيوه الدنيا و الباقيات الصالحات خير عند
ربك ثوابا و خير أملا »" .
يعنی ثروت و فرزندان مايه رونق زندگی همين دنياست ، و اما اعمال صالح‏
كه باقی می‏مانند ، از نظر پاداش الهی و از نظر اينكه انسان آنها را هدف‏
و ايده‏آل قرار دهد ، بهترند . پس سخن در هدف و ايده‏آل و كمال مطلوب‏
است .
قرآن كريم اهل دنيا را اين طور وصف می‏كند :
" « الذين لا يرجون لقاءنا و رضوا بالحيوه الدنيا و اطمأنوا بها و
الذين هم عن آياتنا غافلون »" ( 1 ) .
( آنهايی كه اميدوار به ملاقات ما نيستند و رضايت داده‏اند به زندگی‏
دنيا و به آن آرام گرفته‏اند و آنها كه از آيات ما غافل‏اند ) .
در اين آيه سخن از مذموم بودن و رضايت دادن و قانع شدن و آرام گرفتن‏
به ماديات است . اين وصف اهل دنياست ، به معنای مذموم آن .
يا می‏فرمايد :
" « فأعرض عمن تولی عن ذكرنا و لم يردإلا الحيوه الدنيا ذلك مبلغهم‏
من العلم »" ( 2 ) .
( رو بگردان از آنها كه به قرآن پشت كرده‏اند و جز زندگی دنيا نمی‏
خواهند و حد علمی و سطح فكری آنها همين قدر است ) .
بازهم سخن درباره افرادی است كه جز دنيا هدف و مطلوبی ندارند و سطح‏
فكرشان از ماديات بالاتر نيست .
يا می‏فرمايد :
" « زين للناس حب الشهوات من النساء و البنين و القناطير المقنطره‏
من الذهب و الفضة و الخيل المسومة و اعنعام و الحرث ذلك متاع الحيوه‏
الدنيا و الله عنده حسن الماب »" ( 3 ) .
( علاقه به شهوات از قبيل زن و فرزندان و طلا و نقره و اسبان عالی و

پاورقی :
. 1 يونس ، . 7
. 2 نجم ، 28 - . 29
. 3 آل عمران ، . 14

 

پاسخ : متن کامل کتاب ((بیست گفتار)) شهید مطهری

چهارپايان و كشت و زرع در نظر اينها جلوه كرده است . اينها كالای‏
دنياست ، و عاقبت نيك با خداست ) .
در اين آيه نيز سخن از صرف ميل و رغبت طبيعی نيست ، سخن در اين است‏
كه محبت به مظاهر شهوت در نظر بعضی از مردم زينت داده شده و بزرگتر و
زيباتر از آنچه كه هست جلوه داده شده و افراد را به خود مشغول و مفتون‏
كرده است و به صورت كمال مطلوب در آمده است .
يا می‏فرمايد :
" « أرضيتم بالحيوه الدنيا من اعخره فما متاع الحيوه الدنيا فی‏
اعخره‏إلا قليل »" ( 1 ) .
( آيا به دنيا به عوض آخرت رضايت داده‏ايد ؟ دنيا نسبت به آخرت جز
اندكی نيست ) .
همه اينها انتقاد از دلخوشی و رضايت و قناعت به علايق دنيوی است .
فرق است بين علاقه به مال و فرزند و ساير شؤون زندگی دنياوی و بين قانع‏
بودن و رضايت دادن و غايت آمال قرار دادن اينها . وقتی كه نقطه هدف ،
جلوگيری از انحصار و محدود شدن بشر به علايق مادی باشد راه چاره سركوب‏
كردن و قطع و بريدن علايق طبيعی مادی و منهدم كردن اين نيروها نيست ،
بلكه راه چاره آزاد كردن و به كار انداختن يك سلسله علايق ديگری است در
بشر كه آنها بعد از علايق جسمی پيدا می‏شوند و احتياج به تحريك و احياء

پاورقی :
. 1 توبه ، . 38 دارند . پس در حقيقت تعليمات دينی برای بيدار كردن شعورهای عالی‏ترين‏
در انسان است و آن شعورها در غريزه و فطرت بشر هستند و چون عالی ترند و
از مقام عالی انسان سرچشمه می‏گيرند ، ديرتر بيدار می‏شوند و احتياج به‏
تحريك و احياء و بيدار كردن دارند . آن شعورها مربوط به معنويات است .
هر علاقه‏ای چشمه‏ای است از روح انسان كه باز می‏شود و جاری می‏گردد .
مقصود دين ، بستن چشمه‏های محسوس مادی نيست ، مقصود باز كردن و كوشش‏
برای جاری ساختن چشمه‏های ديگر است ، يعنی چشمه‏های معنويات . و يا به‏
عبارت ديگر هدف ، محدود كردن و كم كردن نيروهای محسوس از آن مقدار كه‏
در متن خلقت به دست حكمت پروردگار آفريده شده نيست ، بلكه هدف آزاد
كردن يك سلسله نيروهای معنوی است كه احتياج به آزاد شدن دارد . با يك‏
مثال ساده مطلب را توضيح می‏دهيم :
انسان فرزندی دارد و او را به مدرسه می‏فرستد ، وقتی كه می‏بيند آن بچه‏
تمام علاقه و همتش به بازی و شكم خوارگی است ناراحت می‏شود و او را مورد
عتاب قرار می‏دهد ، او را بازيگوش و شكم خواره می‏خواند ، و با اين‏
عناوين او را ملامت می‏كند ، زيرا ميل دارد كه در آن بچه علاقه به درس و
كتاب و خواندن و نوشتن پيدا بشود . اين علايق طبعا از علاقه به بازی و
خوراك ديرتر در بچه پيدا می‏شود ، بعلاوه احتياج دارد به تحريك و تشويق .
غريزه علم در هر بشری هست در عين حال بايد آن را تحريك كرد .
ولی اين دليل نيست كه پدر می‏خواهد فرزندش اساسا رغبتی به بازی و
رغبتی به غذا و استراحت نداشته باشد ، اگر روزی احساس كند كه ميل به‏
بازی يا به غذا از بچه سلب شده فوق العاده

ناراحت می‏شود و آن را دليل بر يك نوع بيماری می‏گيرد و به طبيب مراجعه‏
می‏كند ، زيرا می‏داند بچه سالم در عين حال كه بايد به مدرسه و كتاب علاقه‏
داشته باشد ، بايد نشاط داشته باشد و به موقع بازی كند ، به موقع غذا
بخورد . پس وقتی كه پدر فرزند را به عنوان بازيگوش يا شكمو ملامت می‏كند
در حقيقت از حصر و انحصار علاقه او به بازی يا خوردن نالان است .

ريشه اين منطق در جهان بينی اسلامی ​

اين منطق كه قرآن كريم درباره دنيا و منع حصر علايق به دنيا و ماديات‏
دارد به سبب يك نوع نگرش قرآن است درباره جهان و درباره انسان . قرآن‏
كريم از نظر جهان ، نشات وجود را منحصر به نشئه مادی و دنياوی نمی داند
، با اعتراف به عظمت اين دنيا در درجه‏ای كه هست به نشئه ديگر كه بسی‏
عظيم‏تر و وسيع‏تر و فسيح‏تر است قائل است . نشئه دنيا در برابر او چيزی‏
به شمار نمی رود و از نظر انسان می‏گويد زندگانی منحصر به نشئه دنيا نيست‏
، در نشئه آخرت هم حياتی دارد . پس قهرا انسان در نظر قرآن با اينكه از
ميوه‏های درخت همين دنياست ، دامنه وجود و حياتش تا ماورای دنيا هم‏
گسترده شده . قهرا اين انسان با اين اهميت نبايد هدف نهايی خود را دنيا
و ماديات قرار دهد و خود را به دنيا بفروشد .
علی ( ع ) می‏فرمايد :
" « و لبئس المتجر أن تری الدنيا لنفسك ثمنا » " ( 1 ) .
( بد معامله‏ای است كه خود را به دنيا بفروشی ) .

پاورقی :
. 1 نهج البلاغه ، خطبه . 32