پاسخ : متن کامل کتاب ((بیست گفتار)) شهید مطهری پروردگارا ! برای من زندان از برآوردن تقاضای اين زنان گواراتر است ، اگر تو به لطف خود دام حيله اينها را از سر راه من بر نداری به سوی آنها كشيده خواهم شد و از جاهلان خواهم بود . خداوند دعای او را مستجاب كرد ، دام مكر آنها را از سر راه يوسف برداشت ، او شنوا و داناست . بعدها برای آنها ( كسانی كه يوسف در اختيار آنها بود ) اين فكر پيدا شد كه مدتی يوسف را به زندان افكنند . حسد برادران يوسف ، يوسف را به چاه انداخت ، تقاضاها و تمناهای غير قابل پذيرش زنان مصر او را روانه زندان كرد و سالهايی در زندان بسر برد ( « فلبث فی السجن بضع سنين ») ( 1 ) ، در همان زندان به مقام نبوت رسيد ، از زندان خالصتر و كاملتر و پختهتر خارج گشت . در ميان پيغمبران ، يوسف است كه به جرم محبوبيت نزد پدر ، به چاه انداخته شد و به جرم پاكی و تقوا و حق شناسی روانه زندان شد ، و در ميان ائمه موسی بن جعفر ( ع ) بود كه به جرم علاقه و توجه مردم و اعتقاد اينكه او از هارون شايستهتر است سالها زندانی شد ، با اين تفاوت كه يوسف را از زندان آزاد كردند ، اما دستگاه هارونی عاقبت الامر موسی بن جعفر ( ع ) را در زندان مسموما شهيد كرد . " « أم يحسدون الناس علی ما آتيهم الله من فضله »" ( 2 ) بلی ، وقتی كه فضل خدا را میبينند كه شامل حال گروهی از افراد شده حسد میبرند و در صدد آزار بر میآيند . دو بيت عربی كه در آغاز سخن خواندم معنیاش اين است : مرا ملامت كردند كه تو زندانی شدی . گفتم اينكه عيب نيست ، كدام شمشير كاری هست كه آن را در غلاف قرار ندهند ؟ پاورقی : . 1 يوسف ، . 42 . 2 نساء ، . 54 مگر نمیبينی شير را كه به بيشه خود خو میگيرد و از آن خارج نمیگردد و اما درندگان پست و ضعيف ، آزاد و دائما در تردد و حركت به اين طرف و آن طرفاند ؟ دنباله آن دو بيت اين است : و الشمس لولا أنها محجوبة عن ناظر يك لما أضاء الفرقد اگر خورشيد جهانتاب غروب نكند و مدتی چهره پنهان ننمايد ، فلان ستاره ضعيف آشكار نمیشود و نمودی نمیكند . بگذار به خاطر نمود اين ضعيفها هم كه شده خورشيد جهانتاب چهره پنهان كند . و النار فی أحجارها مخبوءه لا تصطلیإن لم تثرها اعزند آتش در داخل سنگ پنهان است ، و آنگاه میجهد و ظاهر میگردد و قابل استفاده میشود كه سنگ و آهن باهم تصادم كنند و اصطكاك سختی رخ دهد . و الحبس ما لم تغشه لدنية شنعاء نعم المنزل المستورد زندان مادامی كه به علت كار بد و جنايت نباشد ، به واسطه عمل پست و زشتی نباشد ، جايگاه و مكان خوبی است برای مردان . يك وقت كسی دزدی كرده ، خيانت كرده ، قتل كرده ، شرارت كرده ، و عدالت او را به زندان انداخته ، البته اين ننگ است ، عار است ، مايه سرافكندگی است ، بلكه خود آن كارها ولو منجر به زندان نشود موجب ننگ و عار و سرافكندگی است . و اما يك وقت شخصی به جرم شخصيت و عظمت و به واسطه حقگويی و حق خواهی و ايستادگی در مقابل ظلم و استبداد به زندان میرود ، اين مايه افتخار و مباهات است . بيت يجدد للكريم كرامة و يزار فيه و لا يزور و يحفد زندان آن جايگاهی است كه آنچنان را آنچنانتر میكند . آنها كه به موجب شرافت ذاتی و بزرگواری و حقگويی زندانی میشوند ، در آنجا صافتر و خالصتر و مصممتر میگردند و شرفی بر شرفهايشان افزوده میگردد . آنجاست كه ديگران خود را نيازمند میبينند كه به زيارت او بروند و افتخار میكنند ، اما او از رفتن به زيارت آنها بینياز است . باز همين شاعر میگويد : فقلت لها و الدمع شتی طريقة و نار الهوی فی القلب يذكو وقودها فلا تجزعیإما رأيت قيوده فان خلاخيل الرجال قيودها يعنی در حالی كه اشك جاری بود و آتش عشق در دلم زبانه میكشيد ، به او گفتم كه اگر پاهای او را در كند و زنجير بسته میبينی بيتابی نكن و ناراحت مباش ، خلخال و پای برنجن و زينت مردان همين چيزهاست . آثار زندانهای به جرم آزادگی اينجا دو مطلب است : يكی اينكه سختيها و شكنجهها و گرفتاريهايی كه برای يك نفر در اثر حقگويی و حقخواهی و در اثر
پاسخ : متن کامل کتاب ((بیست گفتار)) شهید مطهری شخصيت انسانی و ملكوتی پيش میآيد ننگ و عار نيست ، افتخار است . راجع به اين مطلب كافی است كه نظری به تاريخ بيفكنيم . تاريخ جهان پر است از كشته شدنهای شرافتمندانه و زندانی شدنها و زجر و شكنجه ديدنها در اين راه . اين طور گرفتاريها نه تنها مايه فخر خود آن بزرگان است بلكه سند افتخار بشريت است . مطلب ديگر اين است كه اين گونه سختيها و فشارها وسيلهای است برای تكميل و تهذيب بيشتر نفس و خالص شدن گوهر وجود انسان ، همان طوری كه در مقابل ، يكی از چيزهايی كه روحيه را ضعيف و ناتوان و اخلاق را فاسد مینمايد تنعم و ناز پروردگی است . در ميان عوامل فساد اخلاق و تضعيف روحيه ، در ميان عواملی كه منجر به بدبختی و ناتوانی در زندگی میگردد ، هيچ چيز به اندازه تنعم و ناز پروردگی مؤثر نيست . ناز پرورده تنعم نبرد راه به دوست عاشقی شيوه رندان بلاكش باشد سختيها و شدايد و مشكلات ، روح را ورزش میدهد ، نيرومند میسازد ، فلز وجود انسان را خالص و محكم میكند . رشد و نمو و بارور شدن وجود آدمی جز در صحنه گرفتاريها و مقابله با شدايد و مواجهه با مشكلات حاصل نمیشود ، زيرا تا تعين درهم نريزد و خرد نشود ، تكامل حاصل نمیشود . به قول مولوی گندم زير خاك میرود ، در زندان خاك گرفتار میشود ، در همان زندان است كه شكافته میشود و تعين خود را از دست میدهد و قدم به مرحله كاملتر میگذارد ، اول ريشههای نازكی بيرون میدهد ، طولی نمیكشد كه به صورت بوته گندم ، به صورت ساقه و خوشه و دانههای زيادتری ظاهر میشود . آن زير خاك قرار گرفتن مقدمه تكامل اوست . باز همين گندم در زير سنگ آسيا نرم و آرد میشود و بعد نان میگردد و نان بار ديگر در زير دندان آسيا میشود و جذب بدن میگردد تا بالاخره به عالیترين مراحل كمال ممكن خود میرسد و به صورت عقل و فهم تجلی میكند . قانون تضاد و تصادم قانونی هست در طبيعت به نام قانون تضاد . حكما میگويند : " لولا التضاد ما صح دوام الفيض عن المبدأ الجواد " ( اگر تضاد و تصادمهای حاصل از تضاد نبود ، فيض وجود از ناحيه ذات اقدس فياض علی الاطلاق امكان دوام نداشت ) . زيرا درست است كه نوعی استعداد تكامل در هر موجود هست ، اما اين جهت هم در كار است كه هر موجودی در هر مرحله از مراحل مجهز است به وسايلی كه برای آن مرحله او لازم و مفيد است ، مثل قشری كه دور هسته يك ميوه را گرفته ، يا پوست تخم مرغ كه حافظ سفيده و زرده تخم مرغ است . اين پوستهها لازم و مفيدند ، اما برای هستهای كه بخواهد هسته بماند و برای تخم مرغی كه بخواهد حالت تخم مرغی خود را حفظ كند ، اما دانه و هستهای كه میخواهد راه تكامل را بپيمايد ، میخواهد به صورت بوته و درخت در آيد ، يا آن تخم مرغی كه میخواهد تبديل به جوجه و سپس مرغ بشود ، چارهای نيست كه آن تعين و حصاری را كه بر او احاطه كرده بشكند و خود را آزاد سازد . اين تعينها و حصارها و ديوارها در اثر تضادها و برخورد و تصادمهايی كه در طبيعت بين عوامل مختلف رخ میدهد ، میريزد و به اين وسيله و از اين راه ، موانع از بين میرود و فيض حق دوام پيدا
پاسخ : متن کامل کتاب ((بیست گفتار)) شهید مطهری میكند . شدايد و سختيهاست كه قهرمان میآفريند ، نبوغ میبخشد ، باعث تهييج نيرو و بروز قدرت میگردد ، شدايد و سختيهاست كه نوابغ عظيم و نهضتهای بزرگ به دنيا تحويل داده است . زينب كبری ما در تاريخ مذهبی و دينی خود مثال زياد داريم . يكی از زنان اسلام كه مايه افتخار جهان است زينب كبری عليها السلام است . تاريخ نشان میدهد كه حوادث خونين و مصائب بی نظير كربلا زينب را به صورت پولاد آبديده در آورد . زينبی كه از مدينه خارج شد با زينبی كه از شام به مدينه برگشت يكی نبود . زينبی كه از شام برگشت رشد يافتهتر و خالصتر بود . حتی آنچه در خلال حوادث اسارت ظهور كرده با آنچه در خلال ايام كربلا در زمانی كه هنوز برادر بزرگوارش زنده بود و مسؤوليت به عهده زينب گذاشته نشده بود ، از زينب ظهور كرد ، فرق دارد . يكی از زنان فاضله مسلمان عرب در زمان ما به نام دكتر عايشه بنت الشاطی كتابی درباره زينب نوشته به نام بطلة كربلا يعنی بانوی قهرمان كربلا . اين كتاب چند بار به فارسی ترجمه و چاپ شده . اين بطولت و قهرمانی قسمت زيادش معلول همان حوادث و شدايد كربلاست . حوادث كربلا بود كه زبان زينب كبری را به آنچنان خطابه غرا و آتشينی در مجلس يزيد جاری كرد كه همه شنيدهايد . ابوتمام میگويد : لولا اشتعال النار فی ما جاورت ما كان يعرف طيب عرف العود اگر آتش در كنار چوب عود مشتعل نشود و داغی و سوزندگی آن عود را نگيرد ، بوی خوش عود ظاهر نمیگردد . تا آتش نباشد ، تا درد و سوزش نباشد ، هنر چوب عود ظاهر نمیگردد . سعدی در همين مضمون میگويد : قول مطبوع از درون سوزناك آيد كه عود چون همی سوزد جهان از وی معطر میشود رودكی میگويد : اندر بلای سخت پديد آيد فضل و بزرگواری و سالاری موسی بن جعفر ( ع ) موسی بن جعفر عليهما السلام به جرم حقگويی و به جرم ايمان و تقوا و علاقه مردم زندانی شد . از كلمات آن حضرت است خطاب به بعضی از شيعيان : " « أی فلان اتق الله ، و قل الحق وإن كان فيه هلاكك ، فان فيه نجاتك . و دع الباطل وإن كان فيه نجاتك ، فان فيه هلاكك » " ( 1 ) . خود را از غضب خدا حفظ كن و سخن حق را بی پروا بگو هر چند نابودی تو در آن باشد . اما بدان كه حق موجب نابودی نيست ، نجات دهنده است . باطل را همواره رها كن هر چند نجات تو در آن باشد ، و هرگز باطل نجات بخش نيست ، بالاخره سبب نابودی است . پاورقی : . 1 تحف العقول ، ص . 408 شيخ مفيد درباره آن حضرت میگويد : او عابدترين و فقيه ترين و بخشنده ترين و بزرگ منش ترين مردم زمان خود بود ، زياد تضرع و ابتهال به درگاه خداوند متعال داشت . اين جمله را زياد تكرار میكرد : " « اللهمإنی أسالك الراحة عند الموت ، و العفو عند الحساب » " ( 1 ) بسيار به سراغ فقرا میرفت ، شبها در ظرفی پول و آرد و خرما میريخت و به وسايلی به فقرای مدينه میرساند در حالی كه آنها نمیدانستند از ناحيه چه كسی است ، هيچ كس مثل او حافظ قرآن نبود ، با آواز خوشی قرآن میخواند ، قرآن خواندنش حزن و اندوه مطبوعی به دل میداد ، شنوندگان از شنيدن قرآنش میگريستند ، مردم مدينه به او لقب " زين المجتهدين " داده بودند . هارون در سال 179 به قصد حج از بغداد خارج شد . ابتدا به مدينه رفت . در همانجا دستور جلب امام را صادر كرد . مردم مدينه زياد متأثر شدند و مدينه يك پارچه غلغله شد . هارون دستور داد شبانه امام را در يك محمل سرپوشيده به بصره روانه كردند و به پسر عمش عيسی بن جعفر عباسی كه حاكم بصره بود تحويل دادند و در آنجا آن حضرت را زندانی كردند و روز بعد برای غلط اندازی و اشتباهكاری بر مردم ، دستور داد محمل ديگری سرپوشيده به طرف كوفه حركت دهند تا مردم گمان كنند آن حضرت را به كوفه بردهاند ، از طرفی اميدوار و مطمئن گردند كه چون به كوفه فرستاده میشود و آنجا مركز دوستان و شيعيان آن حضرت است ، خطری متوجه آن حضرت نخواهد شد و از طرف ديگر اگر عدهای قصد داشته باشند مانع حركت موسی بن جعفر ( ع ) گردند و آن حضرت را از بين راه برگردانند ، پاورقی : . 1 ارشاد ، ص . 296
پاسخ : متن کامل کتاب ((بیست گفتار)) شهید مطهری ذهنشان متوجه راه كوفه بشود . يك سال در زندان بصره بود . هارون دستور داد به عيسی كه كار موسی بن جعفر ( ع ) را در زندان تمام كن . او حاضر نشد در خون امام شركت كند ، در جواب نوشت من در اين مدت يك سال از اين مرد جز عبادت چيزی نديدهام ، از عبادت خسته نمی شود . كسانی را مأمور كردهام كه به دعاهايش گوش كنند كه آيا به تو يا من نفرين میكند ؟ به من اطلاع رسيد كه اصلا متوجه اين چيزها نيست ، جز طلب رحمت و مغفرت از خدا برای خودش چيزی بر زبان نمی آورد . من حاضر به شركت در خون همچون كسی نيستم و حاضر هم نيستم بيش از اين او را در زندان نگه دارم . يا او را از من تحويل بگير يا خودم او را رها خواهم كرد . هارون دستور داد امام را از بصره به بغداد آوردند و در زندان فضل بن ربيع بردند . هارون از فضل بن ربيع تقاضای ريختن خون امام را كرد . او هم قبول نكرد . امام را از زندان او خارج كرد و به فضل بن يحيی برمكی تحويل داد و در نزد او زندانی كرد . فضل بن يحيی يكی از اطاقهای خانه خود را به آن حضرت اختصاص داد ، ضمنا دستور داد مواظب اعمال آن حضرت باشند . به او خبر دادند اين مرد در همه شبانه روز كارش نماز و دعا و تلاوت قرآن است ، روزها غالبا روزه میگيرد و به چيزی جز عبادت توجه ندارد . فضل بن يحيی دستور داد مقام آن حضرت را محترم بشمارند و موجب آسايش امام را فراهم كنند . جاسوسان هارون قضيه را به هارون خبر دادند . هارون وقتی كه اين خبر را شنيد در بغداد نبود ، در " رقه " بود . نامهای اعتراض آميز به فضل نوشت و از او در خواست قتل امام را كرد . فضل حاضر نشد . هارون سخت متغير شد و مسرور خادم مخصوص خود را با دو نامه يكی برای سندی بن شاهك و يكی برای عباس بن محمد فرستاد و محرمانه دستور داد مسرور تحقيق كند ، اگر موسی بن جعفر ( ع ) در خانه فضل در رفاه است مقدمات يك تازيانه زدن به فضل را فراهم كنند . همين كار شد و فضل بن يحيی تازيانه خورد . مسرور جريان را به وسيله نامه از بغداد به رقه به اطلاع هارون رساند . هارون دستور داد كه امام را از فضل بن يحيی تحويل بگيرند و به سندی بن شاهك كه مردی غير مسلمان و فوق العاده قسی و ستمگر بود تحويل بدهند . ضمنا يك روز در رقه در يك مجمع عمومی خطاب به مردم گفت كه فضل بن يحيی امر مرا مخالفت كرد و من او را لعن میكنم ، شما هم لعن كنيد . آن مردم بی اراده و شخصيت فقط به خاطر خوشايند هارون ، فضل بن يحيی را لعن كردند . خبر اين قضيه كه به يحيی به خالد برمكی پدر فضل بن يحيی رسيد ، سوار شد و به رقه رفت و از طرف پسرش معذرت خواست و هارون هم قبول كرد ، تا آخر داستان كه بالاخره حضرت در زندان سندی مسموم و شهيد شد . آمدن مأمور به احوالپرسی امام ( ع ) در زندان سندی بن شاهك يك روز هارون مأموری را فرستاد كه از احوال حضرت كسب اطلاع كند . خود سندی هم به همراه مأمور وارد زندان شد . وقتی كه مأمور وارد شد امام از او سؤال كرد : چه كاری داری ؟ گفت : خليفه مرا فرستاد تا احوالی از تو بپرسم . فرمود : از طرف من به او بگو هر روز كه از اين روزهای سخت بر من میگذرد يكی از روزهای خوشی تو هم سپری میشود ، تا آن روزی برسد كه من و تو در يك جا به هم برسيم ، آنجا كه اهل باطل به زيانكاری خود واقف میشوند . دوران بقا چو باد صحرا بگذشت تلخی و خوشی و زشت و زيبا بگذشت پنداشت ستمگر كه ستم بر ما كرد بر گردن او بماند و بر ما بگذشت باز در مدتی كه در زندان هارون بود يك روز فضل بن ربيع مأمور رساندن پيغامی از طرف هارون به آن حضرت شد . فضل گفت : وقتی كه وارد شدم ديدم نماز میخواند . هيبتش مانع شد كه بنشينم ، ايستادم و به شمشير خودم تكيه دادم . نمازش كه تمام شد به من اعتنا نكرد و بلافاصله نماز ديگری آغاز كرد . مرتب همين كار را میكرد و به من اعتنايی نمی كرد . آخر كار ، وقتی كه يكی از نمازها تمام شد ، قبل از آنكه به نماز ديگر شروع كند من شروع كردم به صحبت خود . خليفه به من دستور داده بود كه در حضور آن حضرت از او به عنوان خلافت و لقب اميرالمؤمنينی ياد نكنم . هارون به من گفته بود به او اين طور بگو كه برادرت هارون سلام رسانده و میگويد خبرهايی از تو به ما رسيد كه موجب سوء تفاهمی شد . اكنون معلوم شد كه شما تقصيری نداريد ولی من ميل دارم كه شما هميشه نزد من باشيد و به مدينه نرويد . حالا كه بناست پيش ما بمانيد خواهش میكنم از لحاظ برنامه غذايی هر نوع غذايی كه خودتان میپسنديد دستور دهيد و فضل مأمور پذيرايی شماست . حضرت جواب فضل را به دو كلمه داد : " « ليس لی مال فينفعنی ، و ما خلقت سؤولا » " ( 1 ) . از مال خودم چيزی در اينجا نيست كه از آن استفاده كنم ، و خدا مرا اهل تقاضا و خواهش هم نيافريده كه از شما تقاضا و خواهشی داشته باشم . پاورقی : . 1 نظير آن در بحار ، ج 48 ، ص 214 نقل شده است .
پاسخ : متن کامل کتاب ((بیست گفتار)) شهید مطهری با اين دو كلمه مناعت و استغناء طبع بی نظير خود را رساند و ثابت كرد كه زندان نخواهد توانست او را زبون كند . بعد از گفتن اين كلمه فورا از جا حركت كرد و گفت الله اكبر و سرگرم عبادت خود شد . " « اللهم صل علی موسی بن جعفر وصی اعبرار ، وإمام اعخيار ، و عيبة اعنوار ، و وارث السكينة و الوقار و الحكم و اعثار الذی يحيی الليل بالسهر بمواصلة الاستغفار » " 9 شدائد و گرفتاريها اين سخنرانی در شب 26 رجب 82 ايراد شده است در جلسه پيش به اين مطلب اشاره كردم كه يكی از اموری كه سبب تكميل و تهذيب نفس و تصفيه اخلاق و تهييج قوا و نيروهای نهفته وجود انسان میشود و در حكم نيروی محرك دستگاه وجود انسان است شدايد و سختيها و مصيبتهاست . اكنون میخواهم در اطراف همين مطلب توضيحی بدهم . شدايد ، الطاف خداوند در آيات قرآن و روايات ، زياد اين مضمون به چشم میخورد كه خداوند فلان پيغمبر يا فلان بنده صالح ديگری را در معرض بلاها و شدايد قرار داد ، يا اين مضمون كه خداوند شدايد و بلاها را مخصوصا متوجه كسانی میكند كه مورد لطف و رحمت خاصه او هستند ، يا اين مضمون كه شدايد و سختيها تحفههای الهی است . مثلا در حديث است : " « إن الله عز وجل ليتعاهد المؤمن بالبلاء كما يتعاهد الرجل أهله بالهداية من الغيبة » " ( 1 ) خداوند ياد میكند و مورد نوازش قرار میدهد بنده مؤمن را به وسيله فرستادن يك سختی و مشكل ، آن طور كه يك مرد در وقتی كه در مسافرت است با فرستادن يك هديه خاندان خود را ياد میكند و مورد محبت و نوازش قرار میدهد . يا در حديث وارد شده : " « إن اللهإذا أحب عبدا غته بالبلاء غتا » " . خداوند وقتی كه بندهای را دوست بدارد او را در شدايد غرق میكند . يا وارد شده كه رسول اكرم حاضر نبود از غذای كسی تناول كند كه هيچ وقت شدت و سختی و گرفتاری به سراغ او نيامده است ، اين را علامت عدم قابليت او و دور بودن او از خدا میدانست . اين سؤال ابتدا به ذهن هر كسی میآيد كه چگونه لطف و محبت و رضايت خداوند از كسی اقتضا میكند كه او را با شدايد و مشكلات مواجه كند ؟ لازمه مهر و محبت ، فراهم كردن موجبات خوشی و آسايش است نه موجبات سختی و عدم آسايش . باز يك نوع تعبير ديگری در زبان قرآن و سنت هست كه سؤال ديگری پيش میآورد و آن تعبير امتحان است : خداوند بندگان را به وسيله شدايد و بلايا امتحان میكند ، يعنی چه ؟ مگر خداوند از باطن كار مردم پاورقی : . 1 كافی ، ج 2 ، ص . 255
پاسخ : متن کامل کتاب ((بیست گفتار)) شهید مطهری بی خبر است كه میخواهد با امتحان چيزی را بفهمد ؟ مگر نه اين است كه در خود قرآن مجيد آمده كه هيچ ذرهای و هيچ حركتی و جنبشی ، بالاخره هيچ امر كوچك يا بزرگی در عالم هستی نيست مگر آنكه معلوم و مكشوف حق متعال است ؟ پس امتحان يعنی چه ؟ سازندگی شدايد جواب هر دو سؤال آن وقت معلوم میشود كه فلسفه بلايا و شدايد و سختيها و اثر آنها در وجود آدمی معلوم شود ، معلوم شود كه به حكم قانون و ناموس خلقت ، بسياری از كمالات است كه جز در مواجهه با سختيها و شدايد ، جز در نتيجه تصادمها و اصطكاكهای سخت ، جز در ميدان مبارزه و پنجه نرم كردن با حوادث ، جز در روبرو شدن با بلايا و مصائب حاصل نمیشود . نه اين است كه اثر شدايد و سختيها تنها ظاهر شدن و نمايان شدن گوهر واقعی است ، به اين معنی كه هر كس يك گوهر واقعی دارد كه رويش پوشيده است ، مانند يك معدنی است در زير خاك ، و اثر شدايد فقط اين است كه آنچه در زير خاك است نمايان میشود ، اثر ديگر ندارد . نه ، اين طور نيست ، بالاتر است . شدايد و سختيها و ابتلائات اثر تكميل كردن و تبديل كردن و عوض كردن دارد ، كيمياست ، فلزی را به فلز ديگر تبديل میكند ، سازنده است ، از موجودی موجود ديگر میسازد ، از ضعيف قوی و از پست عالی و از خام پخته به وجود میآورد ، خاصيت تصفيه و تخليص دارد ، كدورتها و زنگارها را میزدايد ، خاصيت تهييج و تحريك دارد ، هوشياری و حساسيت به وجود میآورد ، ضعف و سستی را از بين میبرد . پس اين گونه امور را نبايد قهر و خشم شمرد ، لطف است در شكل قهر ، خير است در صورت شر ، نعمت است در مظهر نقمت . ای جفای تو زراحت خوب تر و انتقام تو زجان محبوب تر نار تو اين است نورت چون بود ؟ ماتم اين تا خود كه سورت چون بود ؟ از حلاوتها كه دارد جور تو و زلطافت كس نيابد غور تو عاشقم بر لطف و بر قهرش به جد ای عجب من عاشق اين هر دو ضد در اين ميان ، عنصرهای قابل حداكثر استفاده را از اين لطفهای قهر نما و نعمتهای نقمت صورت میبرند . اين گونه اشخاص مايهدار نه تنها از شدايد موجود بهره میبرند يك نوع حالت ماجراجويی نسبت به شدايد در آنها هست ، به استقبال شدايد میروند ، برای خود شدايد میآفرينند . مولوی برای عنصرهای قابل كه از سختيها كمال میيابند و رشد میكنند و نيرومندتر میگردند مثلی میآورد ، میگويد : هست حيوانی كه نامش اسغر است كو به زخم چوب زفت ولمتر ( 1 ) است تا كه چوبش میزنی به میشود او ززخم چوب فربه میشود نفس مؤمن اسغری آمد يقين كو بزخم رنج ، زفت است و سمين زين سبب بر انبيا رنج و شكست از همه خلق جهان افزونتر است تا زجانها جانشان شد زفتتر كه نديدند آن بلا قومی دگر مثال ديگری ذكر میكند ، افراد سختی كشيده را تشبيه میكند به پوست دباغی شده ، میگويد : پاورقی : . 1 يعنی درشت تر و فربه تر . پوست ازدار و بلاكش میشود چون اديم طايفی خوش میشود گرنه تلخ و تيز ماليدی در او گنده گشتی ناخوش و ناپاك بو آدمی را نيز چون آن پوست دان از رطوبتها شده زشت و گران تلخ و تيز و مالش بسيارده تا شود پاك و لطيف و با فره ور نمی تانی رضادهای عيار كه خدا رنجت دهد بی اختيار كه بلای دوست تطهير شماست علم او بالای تدبير شماست پس جواب اول كه چگونه خداوند دوستانش را دچار بلايا میكند معلوم شد . امتحان الهی اما سؤال دوم كه امتحان در اين مورد چه معنی دارد ؟ جواب اين سؤال هم تا اندازهای از آنچه گفته شد دانسته میشود ، اما توضيح بيشتری میدهم : يك وقت چيزی را مورد امتحان قرار میدهند برای اينكه مجهولی را تبديل به معلوم كنند . برای اين كار شيیء را به عنوان ميزان و مقياس به كار میبرند ، مثل اينكه متاعی را در ترازو میگذارند تا بفهمند كه وزن واقعی آن چقدر است . ترازو فقط وسيله توزين است ، اثرش فقط اين است كه وزن واقعی جسم را معلوم میكند . ترازو خود تأثيری در زياد كردن يا كم كردن آن جسم ندارد . همچنين است ساير ميزانها و مقياسها : ميزان الحراره اثرش اين است كه درجه گرمی هوا يا بدن انسان را معين میكند ، متر اثرش اين است كه كميت يك طول را معين میكند ، علم منطق كه علم ميزان ناميده میشود اثرش اين است كه شكل استدلالها را اندازهگيری می كند و اگر احيانا
پاسخ : متن کامل کتاب ((بیست گفتار)) شهید مطهری خللی در شكل استدلال رخ داده باشد ، قواعد منطقی آن را معين میكند . امتحان اگر فقط به معنی به كار بردن ميزان و مقياس برای كشف مجهولی باشد البته درباره خداوند صحيح نيست . امتحان معنی ديگری هم دارد و آن از قوه به فعل آوردن و تكميل است . خداوند كه به وسيله بلايا و شدايد امتحان میكند به معنی اين است كه به وسيله اينها هر كسی را به كمالی كه لايق آن است میرساند . فلسفه شدايد و بلايا فقط سنجش وزن و درجه و كميت نيست زياد كردن وزن و بالا بردن درجه و افزايش دادن به كميت است . خداوند امتحان نمی كند كه وزن واقعی و حد و درجه معنوی و اندازه شخصيت كسی معلوم شود ، امتحان میكند يعنی در معرض بلايا و شدايد قرار میدهد كه بر وزن واقعی و درجه معنوی و حد شخصيت آن بنده افزوده شود . امتحان نمی كند كه بهشتی واقعی و جهنمی واقعی معلوم شود ، امتحان میكند و مشكلات و شدايد به وجود میآورد كه آنكه میخواهد به بهشت برود در خلال همين شدايد خود را شايسته و لايق بهشت كند و آنكه لايق نيست سر جای خود بماند . علی ( ع ) در آن نامهای كه به والی بصره عثمان بن حنيف نوشته پس از آنكه او را نصيحت میكند كه گرد تنعم نرود و از وظيفه خودش غفلت نكند ، وضع زندگی ساده و دور از تجمل و تنعم خودش را ذكر میكند كه چگونه به نان جوی قناعت كرده است و خود را از هر نوع ناز پروردگی دور نگه داشته ، آنگاه میفرمايد : شايد بعضی تعجب كنند كه چطور علی با اين خوراكها توانايی برابری و غلبه بر شجاعان را دارد ؟ قاعدتا بايد اين طرز زندگی او را ضعيف و ناتوان كرده باشد . خودش اين طور جواب میدهد كه اينها اشتباه میكنند ، زندگی سخت نيرو را نمی كاهد ، تنعم و ناز پروردگی است كه موجب كاهش نيرو میگردد . میفرمايد : " « ألا وإن الشجره البرية أصلب عودا ، و الروائع الخضره أرق جلودا ، و النباتات البدوية أقوی وقودا » " ( 1 ) . چوب درختهای صحرايی و جنگلی كه نوازش باغبان را نديده است محكمتر است ، اما درختهای سر سبز و شاداب كه مرتب تحت رعايت باغبان و نوازش او ميباشند نازك تر و كم طاقت تر از كار در میآيد . گياهان صحرايی و وحشی نسبت به گلهای خانگی ، هم قدرت اشتغال و افروزش بيشتری دارند و هم آتششان ديرتر خاموش میشود . مردان سرد و گرم چشيده و فراز و نشيب ديده و زحمت كشيده و با سختيها و شدايد و مشكلات دست و پنجه نرم كرده نيز طاقت و قدرتشان از مردهای ناز پرورده بيشتر است . فرق است بين نيرويی كه از داخل و باطن بجوشد با نيرويی كه از خارج كمك بگيرد . عمده اين است كه استعدادها و نيروهای بی حد و حصر باطنی بشر بروز كند . علی میفرمود نگوييد : " « اللهمإنی أعوذ بك من الفتنة » " ( خدايا ! به تو از فتنه ها و مايه گرفتاريها پناه میبرم ) ، زيرا هيچ كس نيست كه با گرفتاريها مواجه نباشد ، بگوييد : " « اللهمإنی أعوذ بك من مضلات الفتن » " ( 2 ) ( خدايا ! از فتنههای گمراه كننده ، از جنبههای گمراه كننده فتنهها ، به تو پناه میبرم ) . پاورقی : . 1 نهج البلاغه ، نامه . 45 . 2 نهج البلاغه ، حكمت . 90 و فقره دوم نقل به معنی شده است .
پاسخ : متن کامل کتاب ((بیست گفتار)) شهید مطهری ناز پروردگی به هر نسبت كه مواجهه با شدايد مربی و مكمل و صيقل ده و جلابخش و كيميا اثر است ، پرهيز كردن اثر مخالف دارد . لهذا دانشمندان گفتهاند بزرگترين دشمنيهايی كه درباره اطفال و كودكان میشود همانهاست كه پدران و مادران نادان به عنوان محبت و از روی كمال علاقه انجام میدهند ، يعنی نوازشهای بی حساب ، مانع شدن از برخورد با سختی ، ناز پرورده كردن آنها . اينهاست كه طفل را بيچاره و ناتوان بار میآورد ، او را در صحنه زندگی خلع سلاح میكند ، كاری میكند كه كوچكترين ناملايمی آنها را از پا در آورد و كمترين تغيير وضعی سبب نابودی آنها گردد . او را مثل كسی بار میآورند كه هرگز در همه عمر به داخل آب نرفته و شناوری نكرده و نياموخته است و يكمرتبه مواجه شود با دريا و بخواهد در آن شناوری كند . كسی كه شناوری هيچ نمیداند اولين باری كه به آب بيفتد غرق میشود . شناوری هم چيزی نيست كه با غير عمل ، با درس و كتاب و گوشه اطاق بتوان ياد گرفت ، هنر است ، فن عملی است ، بايد رفت ميان آب و در همانجا ضمن عمل و تلاش و زير آب رفتن و بالا آمدن تدريجا آن را آموخت . در يكی از احاديثی كه در ابتدای سخن خواندم اين تعبير بود " « إن اللهإذا أحب عبدا غته بالبلاء غتا » " ( 1 ) " غت " به معنی غمس و فرو بردن در آب است ، يعنی خداوند وقتی كه كسی را دوست بدارد او را پاورقی : . 1 كافی ، ج 2 ، ص . 253 در شدايد فرو میبرد ، به ميان شدايد میاندازد . چرا ؟ برای اينكه راه بيرون شدن از شدايد ، راه شناوری در دريای گرفتاری را ياد بگيرد . جز اين راهی نيست ، لطف و محبت خداست كه با مواجه ساختن بنده با مشكلات ، وسيله آموختن فن شناوری در دريای حوادث و سالم بيرون آمدن از ميان آنها را فراهم میكند . پس قطعا اين علامت لطف و محبت است . درباره بعضی از پرندگان مینويسند وقتی كه جوجه آنها پر در میآورد برای اينكه حيوان به جوجه خود فن پرواز را ياد بدهد او را با خود از آشيانه بيرون میآورد و در فضا بالا میبرد و آنگاه او را رها میسازد . جوجه مدتی تلاش میكند و پرپر میزند تا خسته میشود . همينكه در اثر خستگی میخواهد به زمين بيفتد مادرش او را روی بال خود میگيرد و پس از لحظهای دو مرتبه او را از اوج بلندی رها میكند . باز مدتی اين حيوان تلاش میكند ، پايين و بالا میرود و خود را خسته میكند . همينكه كاملا خسته شد ما در دو مرتبه او را میگيرد و روی بال مینشاند و به همين ترتيب چند بار عمل میكند تا فرزندش عملا بر پرواز كردن مسلط گردد . اين اصل طبيعی فطری بايد در تربيت فرزند آدم مورد استفاده قرار بگيرد ، طفل از اول بايد با كار و زحمت و سختی و شدت آشنا باشد . اما اشرف مخلوقات غالبا بر خلاف اين عمل میكند ، طبقه متمكن به خيال اينكه كار فقط به خاطر فقر است از كار و زحمت پرهيز میكنند و فرزند خود را يك بيچاره مفلوك ضعيف بار میآورند . ژان ژاك روسو در كتاب اميل درباره اين گونه تربيتها میگويد : " اگر مردم تا آخر عمر در كشوری كه متولد شده بودند
پاسخ : متن کامل کتاب ((بیست گفتار)) شهید مطهری می ماندند ، اگر تمام سال يك فصل بيش نداشت ، اگر افراد نمی توانستند هيچ وقت سرنوشت خود را تغيير دهند ، اين گونه تربيتها از بعضی جهتها خوب بود ، اما اگر تغيير سريع اوضاع بشر را در نظر بگيريم بايد اقرار كنيم كه هيچ روشی بی معنیتر و غلط تر از اين نيست كه كودك را با اين فرض پرورش دهيم كه هرگز نبايد از اطاق خارج شود و هميشه بايد نوكر و كلفت دور او را بگيرند و اگر آن بدبخت فقط يك قدم بر روی زمين بگذارد و اگر يك پله پايين بيايد ، نيست خواهد شد " . و هم او میگويد : " اگر جسم زياد در آسايش باشد ، روح فاسد میشود . كسی كه درد و رنج را نشناسد ، نه لذت شفقت را میشناسد و نه حلاوت ترحم را . چنين كسی قلبش از هيچ چيز متأثر نخواهد شد و بدين سبب قابل معاشرت نبوده مانند ديوی خواهد بود در ميان آدميان " . فلسفه تكاليف دشوار عبادتها و تمرينهای مكرر كه در دين مقدس اسلام دستور رسيده نوعی ورزش روحی است ، نوعی ابتلا و تحمل شدايد است . بعضی از آن عبادتها واقعا سخت است . جهاد يكی از آن عبادتهاست ، بديهی است با نازپروردگی و آسايش سازگار نيست . از پيغمبر ( ص ) نقل شده كه " « من لم يغز و لم يحدث نفسه بغزو مات علی شعبة من النفاق » " ( 1 ) ( كسی كه برای دين سربازی نكرده باشد ، يا در قلب خود آرزوی اين كار را نداشته باشد ، پاورقی : . 1 سنن نسائی ، ج 6 ، ص 8 ، با اندكی پس و پيش . با نوعی از نفاق خواهد مرد ) . برخی از پردهها و كدورتهاست كه فقط جهاد و تصادمها و اصطكاكهای آنطوری ، آنها را از بين میبرد . بعضی از اخلاق عالی جز در ميدان نبرد پديد نمی آيد . شجاعت و دلاوری با خواندن كتاب و خلوت نشينی و گوشه گيری پيدا نمی شود . حج كه يكی ديگر از عبادات است و بر هر مستطيعی لازم است كه لااقل در عمر يك بار اين وظيفه اجتماعی و عبادی را انجام دهد ، خالی از مشقت و دشواری نيست . علی ( ع ) درباره كعبه میفرمايد : خداوند خانهای را كه بايد مردم گرد آن طواف كنند در يكی از ناهموارترين و نامعمورترين نقطههای زمين قرار داد و اگر میخواست ، میتوانست در يكی از نقاط پر باغ و درخت و پر ميوه و گردشگاههای درجه اول جهان قرار دهد ، اما آن وقت ديگر امتحان و آزمايش و تحمل مشقت در كار نبود ، مردم برای تنزه هم میآمدند و منظور مقدسی كه هست حاصل نمی شد . میفرمايد . " « و لكن الله يختبر عباده بأنواع الشدائد ، و يتعبدهم بأنواع المجاهد ، و يبتليهم بضروب المكارهإخراجا للتكبر من قلوبهم وإسكانا للتذلل فی نفوسهم ، و ليجعل ذلك أبوابا فتحاإلی فضله ، و أسبابا ذللا لعفوه » " ( 1 ) خداوند همواره بندگان خود را به انواع شدايد مواجه میكند و اقسام كوششها و مجاهدتها جلوی پای آنها میگذارد . تكاليفی گوناگون بر خلاف طبع آسايش طلب آنها بر آنها مقرر میدارد تا غرور و تكبر از دلشان بيرون رود و نفوسشان عادت میدارد تا غرور و تكبر بيرون رود و نفوسشان عادت پاورقی : . 1 نهج البلاغه ، خطبه . 234 كند به عبوديت خدا ، و اين وسيلهای است برای اينكه درهای فضل و رحمت و عنايت پروردگار به روی آنها گشوده شود . عسر و حرج در آخر سخن به طور اشاره يك نكته را يادآوری میكنم : ممكن است بگوييد پس با اين حرفها تكليف آن مطلب ديگر چه میشود كه میگويند در اسلام عسر و حرج نيست ، كلفت و مشقت نيست ؟ اينها دو مطلب است : درست است كه مقررات دين مقدس اسلام مبنی بر كلفت نيست ، مبنی بر حرج نيست " « ما جعل عليكم فی الدين من حرج »" ( 1 ) ، به طوری نيست كه عمل به آن مقررات پای بند بشر و مزاحم او باشد ، اما اين دليل اين نيست كه اسلام اساس تربيت خود را بر نازپروری و ضعيف پروری نهاده است . نازپروری و در نتيجه ضعيف پروری يك مطلب است ، كلفت نبودن و حرج نبودن و مزاحم نبودن و دست و پاگير نبودن تكاليف اسلامی مطلب ديگری است . پاورقی : . 1 حج ، . 78
پاسخ : متن کامل کتاب ((بیست گفتار)) شهید مطهری 10 فوائد و آثار ايمان اين سخنرانی در 13 جمادی الاولی 82 ايراد شده است . ناصر خسرو میگويد : زدنيا روی زی دين كردم ايراك مرا بی دين جهان چه بود و زندان مرا پورا زدين ملكی است در دل كه آن هرگز نخواهد گشت ويران در باب ايمان دو جهت غالبا مورد توجه است : يكی اينكه ايمان و عقيده دينی از چه ناشی میشود و چه عاملی سبب شده و میشود كه بشر به سوی دين و ايمان سوق داده میشود ؟ آيا آن عامل داخلی است يا خارجی ؟ يعنی آيا از فطرت ذاتی بشر سرچشمه میگيرد يا آنكه پارهای عوامل خارجی بشر را به اين طرف سوق میدهند ؟ به عبارت ديگر ، ريشه و اصل و مبنای حس دينی چيست و اين حس چقدر محتوی حقيقت است ؟ جهت دوم ، آثار و فوايد دين و ايمان است . هر كدام از اينها بحث جالب و قابل توجهی است . سرمايه يا سربار ؟ بحث امروز ما در اطراف اين است كه ايمان و اعتقاد مذهبی چه اثری میتواند داشته باشد . يك نفر ممكن است واقعا مؤمن و معتقد باشد و هم ممكن است بی ايمان و لامذهب باشد و در بی دينی بسر ببرد . جای اين است كه بحث شود آيا ايمان و اعتقاد مذهبی يك سرمايه است برای بشر كه اگر آن را از دست داد يكی از سرمايههای زندگی و حيات را از دست داده ، يا اينكه يك قيد و سرباری است ، اگر آن را از دست داد در زندگی چيزی را نباخته ، بلكه باری را از دوش خود برداشته است ؟ تولستوی كه يكی از متفكرين و نويسندگان بزرگ قرن ما است و شهرت جهانی دارد ، میگويد : " ايمان آن چيزی است كه آدمی با آن زندگی میكند . " مقصود او اين است كه ايمان بهترين سرمايه زندگی است ، اگر انسان آن را از كف داد مهمترين سرمايه زندگی را از دست داده است . بسيار چيزها را بايد سرمايه زندگی شمرد . سلامت يك سرمايه زندگی است ، امنيت همين طور ، ثروت همين طور ، علم و معرفت همين طور ، عدالت اجتماعی همين طور ، داشتن همسر و فرزندان صالح همين طور ، داشتن دوستان شايسته و صميمی همين طور ، تربيت عالی همين طور ، سلامت روح و روان همين طور . همه اينها سرمايههای زندگی به شمار میروند . هر كدام از اينها كه نباشد نقصی در سعادت و كمال انسان خواهد بود و انسان يكی از سرمايهها را از كف داده است . نبود هر كدام از اينها نوعی از
