متن کامل کتاب ((بیست گفتار)) شهید مطهری

پاسخ : متن کامل کتاب ((بیست گفتار)) شهید مطهری

مرتضی فرمود : "« ان أعظم الخيانة خيانة الامة ، و أفظع الغش غش اعئمة»
" ( 1 ) بزرگترين خيانتها خيانت به امت است و بدترين دغلكاريها
دغلكاری با پيشوايان مسلمين است كه آن هم باز خيانت به مسلمين است .
اسلام در مدت بسيار كمی و با سرعت فوق العاده‏ای جهانگير شد و جای‏
خودش را در دنيا باز كرد . چرا ؟ آيا تنها به خاطر يك سلسله دستورهای‏
ساده اخلاقی بود ؟ اگر اسلام به اصلاحات اجتماعی همت نمی‏گماشت امكان‏
نداشت از دستورهای اخلاقی خود نتيجه بگيرد . اسلام منادی عدل و منادی حق و
منادی آزادی و مساوات و الغای امتيازات بود ، به اين دليلها جهانی نو
به وجود آورد . لطمات و خساراتی هم كه ديد از ناحيه مسخ شدن و زير و رو
شدن همين مسأله بود .
آری ، در اسلام حقوق محترم است ، عدالت كه حفظ حقوق است مقدس است .
محترم شمردن اسلام حقوق و عدالت را مهمترين عامل پيشرفت نهضت اسلامی‏
بوده . در اسلام حقوقی پيش بينی شده و بر مبنای آنها مقرراتی وضع شده كه‏
از منتهای لطافت و باريك بينی اين دين حكايت می‏كند . حقوق پدر و مادر
و معلم و . . . به جای خود ، به مواردی بر می‏خوريم خيلی دقيق و لطيف .

حق همسفر ​

علی ( ع ) در ايام خلافت ، روزی برای كاری از شهر كوفه كه مركز خلافت‏
بود به خارج شهر بيرون رفت . طبق معمول خود كه

پاورقی :
. 1 نهج البلاغة ، نامه . 26 اجازه نمی‏داد جمعی به عنوان اسكورت او را همراهی كنند ، آن روز نيز ساده‏
و تنها رفته بود . هنگام برگشتن با يكنفر كتابی يعنی يك نفر مسيحی يا
يهودی يا زردشتی در راه مصادف شد . آن مرد علی را نمی‏شناخت . مقصد
يكديگر را پرسيدند ، معلوم شد مقدار زيادی از راهشان مشترك است . توافق‏
كردند كه با هم طی مسافت كنند . صحبت كنان راه را طی كردند تا رسيدند
به سر دوراهی كه راه كوفه را از مقصدی كه آن مرد كتابی داشت جدا می‏كرد .
آن مرد به راه خود رفت . علی ( ع ) شاهراه را كه به كوفه می‏رفت رها كرد
و از همان را كه همسفرش رفت آهنگ رفتن كرد . او گفت : مگر تو نگفتی‏
من به كوفه می‏روم ؟ فرمود : چرا . گفت : پس چرا از آن راه نمی‏روی ؟
فرمود : پيغمبر ما فرموده است كه هرگاه دو نفر باهم مسافرت كنند و از
مصاحبت هم بهره‏مند شوند " حقی " برعهده يكديگر پيدا می‏كنند ، بنابراين‏
چون من از وجود تو در اين سفر بهره‏مند شدم تو به گردن من " حق " پيدا
كرده‏ای ، من می‏خواهم به خاطر اين حق ، تو را مقداری مشايعت كنم .
آن مرد به فكر عميقی فرو رفت ، سر برآورد و گفت : علت اينكه اسلام با
اين سرعت رواج گرفت و توسعه يافت ، اخلاق بزرگوارانه پيغمبر شما بود .
آن مرد در آن وقت علی را نمی‏شناخت ، تا يك روز به كوفه آمد و
اميرالمؤمنين را در مسند خلافت ديد ، متوجه شد كه همسفر آن روز او علی بن‏
ابی طالب خليفه وقت بوده است ، بی درنگ مسلمان شد و در زمره اصحاب‏
آنحضرت درآمد .

 

پاسخ : متن کامل کتاب ((بیست گفتار)) شهید مطهری

نام علی ، قرين عدالت ​

نام علی ( ع ) بعدها با نام عدالت قرين شد . عمر بن عبدالعزيز گفت :
علی پيشينيان را فراموشاند و بعديها را در زحمت انداخت ، مردم سيره و
روش او را وسيله ملامت و سركوفت خلفا قرار می‏دادند .
در يكی از سالها كه معاويه به حج رفته بود ، سراغ يكی از زنان را كه‏
سوابقی در طرفداری علی و دشمنی معاويه داشت گرفت ، گفتند زنده است .
فرستاد او را حاضر كردند . از او پرسيد : هيچ می‏دانی چرا ترا احضار كردم‏
؟ ترا احضار كردم كه بپرسم چرا علی را دوست داری و مرا دشمن ؟ گفت :
بهتر است از اين باب حرفی نزنی . معاويه گفت : نه ، حتما بايد جواب‏
بدهی . آن زن گفت : به علت اينكه او عادل و طرفدار مساوات بود و تو بی‏
جهت با او جنگيدی . علی را دوست می‏دارم چون فقرا را دوست می‏داشت و تو
را دشمن می‏دارم برای اينكه به ناحق خونريزی كردی و اختلاف ميان مسلمانان‏
افكندی و در قضاوت ظلم می‏كنی و مطابق هوای نفس رفتار می‏كنی .
معاويه خشمناك شد و جمله زشتی ميان او و آن زن رد و بدل شد ، اما بعد
خشم خود را فروخورد و همان طوری كه عادتش بود آخر كار روی ملايمت نشان‏
داد ، پرسيد : هيچ علی را به چشم خود ديدی ؟ گفت : بلی ديدم . گفت :
چگونه ديدی ؟ گفت : به خدا سوگند او را در حالی ديدم كه ملك و سلطنت‏
كه ترا فريفته و غافل كرده او را غافل نكرده بود . گفت : آواز علی را
هيچ شنيده‏ای ؟ گفت : آری شنيده‏ام ، دل را جلا می‏داد و كدورت را از دل‏
می‏برد
آن طور كه روغن زيت زنگار را می‏زدايد . معاويه گفت : حاجتی داری ؟ گفت‏
: هر چه بگويم می‏دهی ؟ گفت : می‏دهم . گفت : صد شتر سرخ مو بده . گفت :
اگر بدهم آن وقت در نظر تو مانند علی خواهم بود ؟ گفت : ابدا .
معاويه دستور داد صد شتر همان طور كه خواسته بود به او دادند و به او
گفت : به خدا قسم اگر علی زنده بود يكی از اينها را به تو نمی‏داد . او
گفت : به خدا قسم يك موی اينها را هم به من نمی‏داد ، زيرا اينها مال‏
عموم مسلمين است .
عدی بن حاتم طايی يكی از كبار صحابه و از علاقه‏مندان و شيفتگان مولای‏
متقيان است . اين مرد در اواخر عمر رسول خدا ( ص ) اسلام آورده و اسلامش‏
نيكو شد ، در زمان خلافت علی ( ع ) در خدمت آن حضرت بود و سه پسرش به‏
نام طريف و طرفه و طارف در ركاب آن حضرت در صفين شهيد شدند . بعد از
شهادت علی و استقرار خلافت برای معاويه ، اتفاق افتاد كه بر معاويه وارد
شد . معاويه برای اينكه بلكه بتواند با يادآوری كردن داغ فرزندان عدی او
را وادار كند كه درباره علی ( ع ) مطابق ميل معاويه حرفی بزند به او گفت‏
: " أين الطرفات ؟ " ( پسرانت طرفه و طريف و طارف چه شدند ؟ ) .
عدی با كمال متانت و خونسردی گفت : " قتلوا بصفين بين يدی علی بن‏
أبی‏طالب ( ع " ( در صفين پيشاپيش علی شهيد شدند ) . مخصوصا كلمه "
پيشاپيش علی " را اضافه كرد كه رضايت و افتخار خود را برساند . معاويه‏
گفت : " ما أنصفك ابن أبی‏طالب‏إذ قدم بنيك و أخر بنيه " ( علی‏
درباره تو انصاف را رعايت نكرد كه پسران تو را پيشاپيش جبهه فرستاد تا
كشته شدند و پسران خود را در پشت جبهه نگه داشت كه زنده ماندند ) . عدی‏
گفت : " بل أنا ما أنصفت عليا

إذ قتل و بقيت " ( بلكه من درباره علی انصاف را رعايت نكردم كه او
كشته شد و من زنده ماندم ) .
معاويه ديد از نقشه خود نتيجه نمی‏گيرد ، لحن خود را عوض كرد و گفت :
" صف لی عليا " ( اوصاف علی را برای من بگو ) . عدی گفت : مرا معذور
بدار . گفت : ممكن نيست . عدی گفت :
كان و الله بعيد المدی ، شديد القوی ، يقول عدلا و يحكم فضلا ، تنفجر
الحكمة من جوابيه ، و العلم من نواحيه ، يستوحش من الدنيا و زهرتها ، و
يستأنس بالليل و وحشته . و كان و الله غزير الدمعة ، طويل الفكره ،
يحاسب نفسه‏إذا خلا ، و يقلب كفيه علی ما مضی . و كان فينا كأحدنا :
يجيبناإذا سألناه و يدنيناإذا أتيناه ، و نحن مع تقريبه لنا و قربه منا لا
نكلمه لهيبته ، و لا ترفع أعينناإليه لعظمته ، فان تبسم فعن اللؤلؤ
المنظوم ، يعظم أهل الدين ، و يتحبب‏إلی المساكين ، لا يخاف القوی ظلمه ،
و لا ييأس الضعيف من عدله ، فاقسم لقد رأيته ليلة و قد مثل فی محرابه و
أرخی الليل سرباله ، و دموعه تتحادر علی لحيته و هو يتململ السليم و يبكی‏
بكاء الحزين ، فكأنی ا×ن أسمعه و هو يقول : يا دنياإلی تعرضت ، أم‏إلی‏
اقبلت ؟ . . .
قال : فوكفت عينا معاوية و جعل ينشفهما بكمه ثم قال : يرحم الله‏
أباالحسن كان كذلك ، فكيف صبرك عنه ؟ قال كصبر من ذبح ولدها فی حجرها
فهی لا ترقأ دمعتها ، و لا تسكن عبرتها ( 1 ) .

پاورقی :
. 1 سفينة البحار ، ج 2 ، ص 170 ، با حذف برخی فقرات .

 

پاسخ : متن کامل کتاب ((بیست گفتار)) شهید مطهری

به خدا قسم علی ژرف نظر و نيرومند بود ، به عدالت سخن می‏گفت و با
قاطعيت فيصله می‏داد ، علم و حكمت از اطرافش می‏جوشيد : از زرق و برق‏
دنيا متنفر و با شب و تنهايی شب مأنوس بود ، زياد اشك می‏ريخت و
بسيار فكر می‏كرد ، در خلوتها از نفس خود حساب می‏كشيد و برگذشته دست‏
ندامت می‏شود ، لباس كوتاه و زندگی فقيرانه را می‏پسنديد ، در ميان ما كه‏
بود مانند يكی از ما بود ، اگر چيزی از او می‏خواستيم می‏پذيرفت و اگر به‏
حضورش می‏رفتيم ما را نزديك خود می‏برد و از فاصله نمی‏گرفت ، با اين همه‏
كه هيچ به خودبندی نداشت آنقدر با هيبت بود كه در حضورش جرأت تكلم‏
نداشتيم و آنقدر عظمت داشت كه چشمها را به طرفش بلند نمی‏كرديم ، وقتی‏
كه لبخند می‏زد دندانهايش مانند يك رشته مرواريد به نظر می‏آمد ، اهل‏
ديانت و تقوا را احترام می‏كرد و نسبت به بينوايان مهر می‏ورزيد ، نه‏
نيرومند از او بيم ستم داشت و نه ناتوان از عدالتش نوميد می‏شد . به خدا
قسم يك شب به چشم خود ديدم كه در محراب عبادت ايستاده بود در حالی كه‏
شب ، تاريكی خود را همه جا كشيده بود ، اشكهايش بر ريشش می‏غلطيد ،
مانند مار گزيده به خود می‏پيچيد و مانند مصيبت ديده‏ها می‏گريست . الان‏
مثل اين است كه آوازش را با گوشم می‏شنوم كه می‏گفت : ای دنيا ! آيا
متعرض من شده‏ای و به من رو آورده‏ای ؟ برو ديگری را بفريب وقت تو
نرسيده است . ترا سه طلاقه كرده‏ام و رجوعی در كار نيست . لذت تو ناچيز
و اهميت تو اندك است . آه آه از توشه اندك و سفر طولانی و انيس كم .
سخن عدی كه به اينجا رسيد اشك معاويه سرازير شد " فجعل ينشفهما بكمه‏
" شروع كرد با آستين خود اشك خود را پاك كردن . آنگاه گفت : خداوند
رحمت كند علی را ، همينطور بود كه گفتی . اكنون بگو حالت تو در فراق او
چگونه است ؟ گفت : مانند زنی كه فرزندش را در دامنش سربريده باشند .
معاويه گفت : آيا هيچ فراموشش می‏كنی ؟ و عدی گفت : مگر روزگار می‏گذارد
فراموشش

كنم ؟ !
شيخ مفيد در ارشاد می‏نويسد مدت امامت اميرالمؤمنين بعد از پيغمبر سی‏
سال بود كه از آن جمله فقط پنج سال و شش ماه متصدی امر خلافت بود . در
اين مدت كم مشغول زد و خورد با اهل نفاق و عده‏ای ظاهر مسلمان بود . تا
آنجا كه می‏گويد وفات اميرالمؤمنين شب جمعه بيست و يكم ماه رمضان‏
نزديك طلوع فجر واقع شد و آن حضرت در اثر شمشير پسر ملجم مرادی از دنيا
رفت .
در كافی پس از آنكه وصيت مشروح و معروف اميرالمؤمنين را ذكر می‏كند
همان وصيتی كه خطاب بود به فرزندان و اصحاب و ساير مردمی كه آن وصيت‏
تا روز قيامت به آنها می‏رسد می‏نويسد : در پايان آن وصيت گفت : "
« حفظكم الله من أهل بيت ، و حفظ فيكم نبيكم » " ( 1 ) يعنی خداوند شما
اهل بيت را محفوظ بدارد و با محفوظ و محترم بودن شما در ميان امت ،
احترام پيغمبر را محفوظ بدارد . " « أستودعكم الله » " همه شما را به‏
خدا می‏سپارم .
در كافی می‏نويسد : از اين پس يكسره كلمه " « لاإله‏إلا الله » " از
زبانش قطع نشد تا روح مقدسش به عالم اعلی شتافت . صلوات الله عليه و
علی آله الطاهرين .

پاورقی :
. 1 كافی ، ج 7 ، ص 52 ، كتاب الوصايا .

 

پاسخ : متن کامل کتاب ((بیست گفتار)) شهید مطهری

4 احترام حقوق و تحقير دنيا
از مجموع مقرراتی كه اسلام در باب خيانتها و مظالم افراد درباره يكديگر
و درباره عدل و ظلم و وظايف حاكم و سايس ، و درباره قضاوت و وظايف‏
قاضی و دشواری وظيفه قاضی ، و درباره شاهد و در موارد ديگر دارد معلوم‏
می‏شود كه از نظر اين دين چه اندازه حقوق مردم نسبت به يكديگر محترم و
واجب الرعايه است .
اينجا سؤالی و شبهه‏ای در ذهنها پيدا می‏شود كه چطور می‏شود در اسلام‏
اينقدر حقوق محترم باشد و حال آنكه منطق اسلام همان طوری كه معلوم است‏
براساس تحقير دنيا و متاع دنياست . حقوق مردم بر يكديگر مربوط به شؤون‏
زندگی همين دنياست ، مثلا مربوط به اين است كه كسی مال ديگری را نبرد و
نخورد ، و اگر چيزی از نظر كسی بی قيمت باشد اموری هم كه از توابع اوست‏
بی قيمت خواهد بود . پس وقتی كه خود دنيا و زندگی دنيا از نظر اسلام بی‏
ارزش و بی احترام است ، بايد حقوقی هم كه مربوط به اين

زندگی بی ارزش است ارزش و احترام نداشته باشد .

ارزش ذاتی و ارزش نسبی ​

پاسخ اين است كه اولا بی ارزش بودن دنيا در نظر دين بايد روشن شود كه‏
به چه معنی است . ابهام اين مطالب منشأ خيلی شبهه‏ها و سؤالها از اين‏
قبيل می‏شود . ارزش داشتن و نداشتن يك چيز اگر از نظر خود آن چيز ملاحظه‏
شود همه چيز با ارزش است ، يعنی هر چيزی خودش برای خودش با ارزش‏
است ، زيرا هر چيزی مرتبه‏ای از هستی است و هستی يك چيز برای خود آن‏
چيز عين ارزش است ، و به تعبير فلاسفه وجود مساوی با خير است . اما اگر
يك چيز را نه از نظر خود آن چيز بلكه از نظر رابطه‏اش با چيز ديگر و از
نظر تأثيرش در يك هستی ديگر در نظر بگيريم : اين است كه ممكن است‏
چيزی نسبت به چيزی بی ارزش باشد ، تأثيری در سود و زيان او نداشته باشد
، و ممكن است تأثير منفی يا مثبت داشته باشد . اگر تأثير مثبت داشته‏
باشد می‏گوييم اين چيز برای آن چيز ديگر با ارزش است . اين نوع ارزش كه‏
ارزش نسبی است يعنی ارزش چيزی برای چيزی است باز دو گونه است : يك‏
وقت ارزش آن شی‏ء به تنهايی در نظر گرفته می‏شود مثلا می‏گوييم پول برای‏
انسان با ارزش است و يك وقت ارزش آن شی‏ء برای يك شی‏ء در مقايسه با
ارزش يك شی‏ء سوم در نظر گرفته می‏شود ، مثلا ارزش پول برای انسان در
مقايسه با ارزش سلامت يا علم يا اخلاق برای انسان چه ارزشی است ؟
اكنون می‏گوييم ارزش يك مشت ريگ يا يك پشه يا يك مگس از نظر يك‏
نفر انسان هيچ نيست ، زيرا بود و نبود او تأثيری به ​

 

پاسخ : متن کامل کتاب ((بیست گفتار)) شهید مطهری

حال او ندارد ، البته همچو چيز بی ارزشی حقی هم كه به او تعلق دارد بی‏
ارزش است . اما پول برای انسان با ارزش است ، چون می‏تواند مفيد به‏
حال انسان واقع شود و كارگشای او گردد ، اما همين پول در مقايسه با سلامت‏
يا شرافت و مناعت ، ارزش خود را از دست می‏دهد و شيئی بی ارزش می‏شود
نه كم ارزش ، بلكه بی ارزش يعنی چنين نيست كه مبلغ پول اگر زياد باشد
با شرافت ولو جزئی باشد قابل مقايسه باشد ، لهذا اگر كسی پول را دوست‏
داشته باشد و از طرفی ديگر همين شخص طبعی منيع و نفسی كريم داشته باشد ،
همچو شخصی تا آنجا در پی تحصيل پول می‏رود كه شرافت و حيثيت و آبرويش‏
محفوظ بمانند ، اما همينكه پای لطمه خوردن به شرافت و مناعت به ميان‏
آمد از پول می‏گذرد چه كم باشد و چه زياد ، تمام ثروت دنيا را هم كه به‏
او بدهند حاضر نيست به بهای شرافت و كرامت نفس بپذيرد . در نظر اين‏
شخص پول يا مقام ارزش دارد ، اما نه در برابر آبرو و حيثيت و شرف ،
در اين مقام ، بكلی ارزش خود را از دست می‏دهد . نه اينكه كمش برابری‏
نمی‏كند ولی زيادش برابری می‏كند ، نه ، حتی زياد او با كم اين هم برابری‏
نمی‏كند .
علی ( ع ) حالت خودش و روحيه خودش را اين طور شرح می‏دهد :
" « و الله لو أعطيت اعقاليم السبعة بما تحت أفلاكها علی أن أعصی‏
الله فی نملة أسلبها جلب شعيره ما فعلته » " ( 1 )
به خدا قسم اگر تمام آنچه در زير قبه آسمان است به من بدهند برای‏

پاورقی :
. 1 نهج البلاغة ، خطبه . 215
اينكه به يك مورچه ظلم كنم به اينكه پوست جوی را از او بگيرم نمی‏كنم.
يعنی تمام دنيا در نظر من آن مقدار ارزش ندارد كه به يك مورچه ظلم‏
بكنم .
علی در اين جمله خود ارزش دنيا و ملك دنيا را پايين نياورده ، ارزش‏
حق و عدالت را بالا برده . نمی‏خواهد بگويد دنيا و آنچه در زير آسمان است‏
چون خيلی بی قيمت است من آن را در ازای يك عمل كوچك كه ظلم به مورچه‏
است نمی‏خواهم ، بلكه می‏خواهد بفرمايد كه ظلم اينقدر بزرگ است كه تمام‏
ملك دنيا با كوچكترين افراد ظلم كه ظلم به مورچه است به گرفتن پوست‏
جوی از دهانش ، برابری نمی‏كند .
سعدی در همين مضمون می‏گويد :

دنيا نيرزد آنكه پريشان كنی دلی
زنهار بد مكن كه نكرده است عاقلی سعدی هم نمی‏خواهد بگويد كه دنيا اينقدر كم ارزش است كه به يك پريشان‏
كردن دل كه چيز كوچكی است نمی‏ارزد ، می‏خواهد بگويد پريشان كردن دل آنقدر
مهم است كه به بهای تمام دنيا هم نبايد قبول كرد . اين معنی بی ارزشی‏
مقايسه‏ای است .
دنيا كه از نظر دين بی ارزش است به معنی بی ارزشی مقايسه‏ای است ،
يعنی دنيا ارزش ندارد كه شما به خاطر او اصول اخلاقی و اجتماعی و معنی‏
انسانيت و بزرگواری را از دست بدهيد ، به خاطر منافع دنيوی و مادی دروغ‏
بگوييد ، خيانت بكنيد ، پيمان شكنی بكنيد ، ظلم بكنيد ، حقوق ديگران را
پايمال بكنيد ، ارزش ندارد كه به خاطر مطامع و منافع دنيا دلها را
پريشان كنيد يا حتی حق مورچه‏ای را پامال كنيد .

منطق عالی انسانی ​

اين منطق ، منطق بسيار خوب و منطق بسيار عالی است . اين غلط است كه‏
بگوييم دين گفته دنيا آنقدر بی قيمت است كه حتی يك دروغ هم برايش‏
نبايد گفت ، يك خيانت و ظلم هم برايش نبايد كرد . تفسير صحيحش اين‏
است كه دين اينقدر به اصول و به حقوق و به عقيده و به ايمان و به اخلاق‏
اهميت می‏دهد كه می‏گويد به خاطر اينها از دنيا و ما فيها بايد گذشت .
واقعا هم همين است . اگر انسان و انسانيت و ارزشهای معنوی را درك‏
كنيم جز اين نبايد بگوييم . در همه دنيا حتی مادی مسلكها ناچارند به اصول‏
و حقوق اهميت بدهند ، مطامع و منافع مادی را در مقابل عقيده و مسلك و
اصول و حقوق كوچك بشمارند . اين مطلب را در زبان دين كه زبان مخصوصی‏
هست به بی ارزشی و بی اهميتی دنيا تعبير می‏شود . تنها با مبانی دين اين‏
منطق را می‏توان به بشر داد و می‏توان بشر را معتقد كرد كه عقيده و مسلك و
اصول و حقوق ، فوق منافع و مطامع است . اگر مبانی دين را از بشر بگيريم‏
پايه و مبنايی برای اين حقيقت كه انسانيت برتر از منافع است ، باقی‏
نمی‏ماند . دنيا را اگر فی حد نفسه در نظر بگيريم قطع نظر از اينكه‏
بخواهيم به خاطر دنيا گناهی مرتكب شويم ، اصولی را مخالفت كنيم ، حقوقی‏
را پايمال كنيم ، از اين نظر دنيا برای ما بسيار با ارزش است . به‏
تعبير رسول اكرم ( ص ) " « الدنيا مزرعة ا×خره » " (1) ( دنيا مزرعه و

پاورقی :
. 1 كنوز الحقائق ، مناوی ، باب دال .

 

پاسخ : متن کامل کتاب ((بیست گفتار)) شهید مطهری

كشتگاه آخرت است ) ، به تعبير اميرالمؤمنين ( ع ) " « مسجد أحباء الله‏
، و مصلی ملائكة الله و مهبط وحی الله ، و متجر أولياء الله » " ( 1 )
است ، كشتارگاه آخرت است ، مركز عبادت خداست ، محل هبوط و نزول وحی‏
الهی است ، تجارتخانه اوليای خداست . همچو جايی را كه نمی‏شود گفت جای‏
بی فايده و بی ارزشی است .
دين با اين منطق عالی خود ارزش دنيا را از آنچه هست و همه می‏فهمند
پايين نياورده ، ارزش معنويت و تقوی و فضيلت و حقوق اجتماعی را كه‏
كمتر مردم به آن پی می‏برند معرفی كرده و بالا برده است . پس بی ارزشی‏
دنيا بی ارزشی مقايسه‏ای است . بی ارزشی مقايسه‏ای با محترم بودن حقوق‏
مربوط به زندگی دنيا منافات ندارد ، بلكه عين احترام به حقوق است .
همان طوری كه عرض كردم همين مقررات حقوقی محكم اسلام دليل است بر اينكه‏
بی ارزشی دنيا بی ارزشی مقايسه‏ای است ، اين اولا .

منطق اجتماعی ​

ثانيا در جواب آن سؤال عرض می‏كنم اسلام مگر نمی‏خواهد جامعه اسلامی باقی‏
بماند ؟ البته واضح است كه می‏خواهد . حالا كه می‏خواهد باقی بماند مگر
ممكن است كه جامعه‏ای بدون اينكه بر محور عدالت بچرخد و حقوق مردم در آن‏
جامعه محفوظ باشد باقی بماند ؟ مگر پيغمبر بزرگوار ما خودش نفرمود : "
« الملك يبقی مع الكفر ، و لا يبقی مع الظلم » " ؟ يعنی اگر يك جامعه ،
عادل و متعادل باشد

پاورقی :
. 1 نهج البلاغة ، حكمت . 126
قابل بقا هست هر چند مردمش كافر باشند . اگر ظلم و اجحاف در نتيجه‏
تفاوتها و پست و بلنديها و ناهمواريها در جامعه‏ای پيدا شد آن جامعه باقی‏
نمی‏ماند هر چند مردمش به حسب عقيده مسلمان باشند . قرآن پر است از
آياتی كه می‏فرمايد سبب هلاك فلان قوم و فلان قوم ظلم آنها بوده . در يك‏
جا می‏فرمايد : " « و ما كان ربك ليهلك القری بظلم و أهلها مصلحون »"
( 1 ) يعنی خداوند مردمی را اگر مصلح باشند هرگز آنها را به سبب يك ظلم‏
هلاك نمی‏كند . مفسرين اغلب گفته‏اند اين ظلم مقصود شرك است ، چون شرك‏
يكی از انواع ظلم است . " « إن الشرك لظلم عظيم »" ( 2 ) يعنی خدای‏
تبارك و تعالی مردم را به سبب كفر و شرك هلاك نمی‏كند اگر خود آنها از
لحاظ روابط اجتماعی و حقوق اجتماعی مردمی عادل بوده باشند .

نقش حق و عدالت اجتماعی در امور معنوی ​

ثالثا فرض می‏كنيم كه بی ارزشی دنيا نسبی و بالمقايسه نيست ، فرض‏
می‏كنيم دنيا از نظر دين شر مطلق است ، ولی در هر چيزی اگر ترديد كنيم در
يك چيز نمی‏توانيم ترديد كنيم و آن اينكه پيغمبران خدا برای چه هدف و چه‏
مقصدی آمدند . آنها آمدند برای تعليم يك سلسله عقايد پاك ، برای پاكيزه‏
كردن روح مردم " « بعثت لاتمم مكارم اعخلاق » " ( 3 ) ، برای اينكه مردم‏
را به اعمال خوب تشويق كنند و برای اينكه مردم را از كارهای زشت باز
بدارند . از نظر

پاورقی :
. 1 هود ، . 117
. 2 لقمان ، . 13
. 3 احياء العلوم ، ج 2 ، ص . 249 دين يك رشته چيزها خوب است ، پيغمبران آمدند برای دعوت به آن خوبها ،
يك رشته چيزها بد است ، پيغمبران آمدند برای مبارزه با آن بديها .
دستورهای دينی مجموعا سه قسم است : اعتقادات ، اخلاقيات ، دستورهای‏
عملی . دستورهای اعتقادی از قبيل ايمان به خدا ، ايمان به سفرای الهی و
پيغمبران خدا و اوليای خدا ، ايمان به معاد و پاداش و كيفر . دستورهای‏
اخلاقی مثل اينكه ما بايد عفت و تقوی داشته باشيم ، راضی و شاكر و صابر
باشيم ، عفو و حلم و گذشت داشته باشيم ، با يكديگر الفت و محبت داشته‏
باشيم ، اتحاد و اتفاق داشته باشيم ، روح ما پاكيزه باشد ، حسادت نداشته‏
باشيم ، كينه نداشته باشيم ، جبن و بخل نداشته باشيم ، ظالم و بدخواه‏
نباشيم . دستورهای عملی هم واضح است ، دستورهايی به عنوان عبادات مقرر
شده . نماز ، روزه ، حج ، جهاد ، امر به معروف و غير اينها ، و
دستورهايی در باب معاشرت هست از قبيل احسان ، صله ارحام ، از قبيل‏
اينكه دروغ نگوييم ، غيبت نكنيم ، فحش ندهيم ، قتل نفس نكنيم ، دستور
رسيده به ترك شراب و قمار و ربا و ريا و غيره .
بالاخره اگر در هر چيزی شك و ترديد كنيم در اينها نمی‏توانيم شك و
ترديدی داشته باشيم ، در اينكه شارع اسلام آنچه را كه خوب می‏داند ،
می‏خواهد آنها واقع شود و آنچه را بد می‏داند می‏خواهد هر طور است آنها
واقع نشود ، حرفی نيست .
حالا حساب كنيم ببينيم آيا اگر حقوق مردم محفوظ ، و جامعه عادل و
متعادل باشد و تبعيض و محروميت و احساس مغبونيت در مردم نباشد ،
عقايد پاك و اخلاق پاك و صفای قلب و اعمال خوب بيشتر پيدا می‏شود و
زمينه برای وقوع معاصی و اخلاق رذيله و شيوع عقايد ناپاك كمتر است ، يا
اگر متعادل نباشد و هر چه افراط و

 

پاسخ : متن کامل کتاب ((بیست گفتار)) شهید مطهری

تفريط و اجحاف و مغبونيت و ناهمواری و اختلاف و تفاوت بيشتر باشد ،
برای تزكيه نفس و صفای روح بهتر است ؟ كداميك از اينها ؟ يا شق سومی‏
هست و آن اينكه اوضاع اجتماعی هر جور باشد هيچ تأثيری در اين امور
ندارند و حساب اين امور بكلی جداست .
هيچ عاقلی نخواهد گفت كه هر چه جامعه از لحاظ حق و عدالت آشفته‏تر
باشد ، زمينه برای عقايد پاك و تزكيه نفس و عمل صالح بهتر است .
حداكثر اين است كه كسی بگويد بود و نبود عدالت و محفوظ بودن و نبودن‏
حقوق در اين امور تأثيری ندارد . عقيده بسياری از متدينين ما فعلا شايد
همين باشد كه دو حساب است و ربطی به يكديگر ندارند .
اگر كسی هم اين طور خيال كند بايد به او گفت زهی تصور باطل ، زهی خيال‏
محال ! مطمئنا اوضاع عمومی و بود و نبود عدالت اجتماعی در اعمال مردم و
اخلاق مردم و حتی در افكار و عقايد مردم تأثير دارد . در هر سه مرحله‏
تأثير دارد ، هم مرحله فكر و عقيده ، هم مرحله خلق و ملكات نفسانی ، هم‏
مرحله عمل .

تأثير عدالت اجتماعی در افكار و عقايد ​

اما در مرحله فكر و عقيده ، ما وقتی كه به ادبيات خودمان مراجعه‏
می‏كنيم و آثار ادبی و انديشه‏های شعرای عاليقدر خودمان را می‏بينيم ،
می‏بينيم كه آنها در عين اينكه حقايق شناس بودند ، به حكمتهايی پی‏
برده‏اند ، افكار لطيفی داشته‏اند ، در عين حال در بعضی موارد ترشحاتی از
مغز و فكر اينها پيدا شده كه باعث تعجب است . مثلا می‏بينيم به مسأله‏
بخت و شانس اهميت فراوان داده‏اند ،
چيزی كه بيشتر از هر چيز ديگر از آن دم زده‏اند بختت و شانس است ،
گفته‏اند خودت بخواب بختت بيدار باشد . در نظر اينها نام بخت كه به‏
ميان می‏آيد ديگر همه چيز از ارزش می‏افتد : علم ، عقل ، سعی و كوشش ، فن‏
و هنر و صنعت ، زور باز و همه هيچ اندر هيچ‏اند ، می‏گويند : از بخت كار
ساخته است نه از عقل .

اوفتاده است در جهان بسيار
بی تميز ارجمند و عاقل خوار بخت خوب باشد ، هنرمندی و لياقت و كاردانی چه اثری دارد ؟

اگر به هر سر مويت دو صد هنر باشد
هنر به كار نيايد چو بخت بد باشد سعی و عمل و كوشش چيست ؟ اصل كار ، بخت است .
دولت نه به كوشيدن است چاره كم جوشيدن است .

از اين بوالعجب‏تر حديثی شنو
كه بی بخت كوشش نير زد دو جو
چندانكه جهد بود دويديم در طلب
كوشش چه سود چون نكند بخت ياوری بخت و شانس خوب باشد ، از زور بازو چه كاری ساخته است ؟

چه كند زورمند وارون بخت
بازوی بخت به كه بازوی سخت به رنج بردن بيهوده گنج نتوان يافت كه بخت راست فضيلت نه زور
بازو را
همه سخن او بخت است . حالا اگر از همين گويندگان انديشمند عاليقدر
بپرسيم " آقا ! اين بخت چيست ؟ او را تعريف كنيد . شما كه اينقدر اسم‏
بخت را می‏بريد ! لابد او را شناخته‏ايد ،

 

پاسخ : متن کامل کتاب ((بیست گفتار)) شهید مطهری

اثری و نشانه‏ای از او داريد ، برای ما تعريف كنيد " ، جوابی ندارند .

ريشه پيدايش انديشه بخت ​

بلی ، يك اثر و يك نشانه مبهم و يك جای پای مبهم ديده‏اند ، از
همانجا اعتقاد به بخت در آنها پيدا شده . چه ديده‏اند ؟
در جامعه‏ای زندگی می‏كرده‏اند كه افراد و اشخاص عمری به سعی و عمل می‏
گذرانده‏اند ، اما با محروميت بسر می‏برده‏اند . در عوض ، بيكارها و
عزيزهای بلا جهت می‏ديده‏اند برخوردار و مرفه . هرچه ديدند ، بی تميز را
ارجمند و عاقل را خوار ديدند ، هرچه ديدند اين بود كه بين هنر و لياقت و
كاردانی با حظ و حق و نصب و بهره تناسب نيست . چون هرچه در جامعه‏
خودشان ديده‏اند اين طور بوده ، كم كم اين مطلب كه از مشهودات اجتماعی‏
آنها گرفته شده است ، شكل يك فلسفه به خود گرفته به نام فلسفه بخت .
نام همه اين بی نظميها و مظالم را ، فهميده يا نفهميده ، بخت گذاشته‏اند
و گاهی آن را به باد ناسزا گرفته‏اند . فكر بخت و فلسفه بخت هيچ علتی‏
ندارد جز مظالم و ناهمواريها و بی عدالتيهای اجتماعی . الهام كننده اين‏
فكر شيطانی ، هرج و مرجها و بی عدالتيهای اجتماعی است .
از اين يك منبع كه بگذريم ما دو منبع الهام ديگر بيشتر نداريم : يكی‏
دين است كه شعرا گاهی از آيات قرآن و كلمات رسول اكرم و گاهی از
كلمات ائمه اطهار الهام می‏گرفتند . در همه قرآن و كلمات پيغمبر و ائمه‏
نامی از بخت و شانس نمی‏بينيم . منبع ديگر عقل و علم و فلسفه است .
كتب فلسفه از قديم هر وقت از بخت و اتفاق بحث كرده‏اند به عنوان يك‏
موهوم از آن ياد كرده‏اند . پس
اين خيال درباره بخت با آن قدرت خارق العاده و عظيم از كجا پيدا شد كه‏
تصور شده قدرت بخت از عقل ، از علم ، كار ، كوشش ، هنر ، صنعت ، زور
از همه چيز بالاتر است ؟
مبداء الهام بخش اين فكر شيطانی چيزی جز بی نظميها و پستی و بلنديهای‏
بی جهت و اولويتهای بلا استحقاق نيست . هر وقت عدالت اجتماعی متزلزل‏
شود ، استحقاقها رعايت نشود ، حقوق مراعات نگردد ، در تعويض مشاغل‏
حسابهای شخصی و توصيه و پارتی مؤثر باشد ، فكر بخت و شانس و امثال‏
اينها قوت می‏گيرد و توسعه پيدا می‏كند ، چون معنی بخت اين است كه هيچ‏
چيز شرط هيچ چيز ديگر نيست .
چقدر فرق دارد كه كسی برای سعی و كوشش اثر قائل باشد ، ايمان داشته‏
باشد به اينكه " « ليس للانسان‏إلا ما سعی »" ( 1 ) و بين كسی كه بگويد
هر چه زحمت بكشی از كيسه‏ات رفته ، هيچ چيز شرط هيچ چيز نيست . چقدر
فرق است بين اعتقاد " « إن الله لا يغير ما بقوم حتی يغيروا ما بأنفسهم‏
" ( 2 ) و بين اعتقاد به بخت . اين يك مثال .

بدبينی روزگار ​

باز در آثار ادبی خودمان منطقی می‏بينيم تحت عنوان شكايت از روزگار .
چه فحشها و دشنامها كه به روزگار داده نشده : غدار خوانده شده ، ظالم و
ستمگر خوانده شده . هر نام زشتی كه حكايت از جور و جفا و غدر و مكر و
فريب بكند به روزگار داده‏اند ،

پاورقی :
. 1 نجم ، . 39
. 2 رعد ، . 11
تا آنجا كه برای روزگار يك نوع كينه و دشمنی مخصوصی نسبت به خوبان و
نيكان قائل شده‏اند .
اين روزگار مورد اعتراض ، چرخ و فلك و زمين و زمان نيست ، بلكه‏
روزگار همان گوينده ، يعنی محيط اجتماعی اوست ، محيط خاص همان گوينده‏
است نه روزگار بزرگ . اين گفته‏ها همه انعكاس حالات شخصی و روحی و
درونی گوينده است . يك شاعر آنچه می‏گويد تنها زبان حال شخصی و احساسات‏
شخصی خودش هم نيست ، زبان حال جامعه و زبان عصر خودش هست . وقتی كه‏
كسی در اطراف خود هر چه ببيند ظلم ببيند ، غدر ببيند و علت اصلی را
تشخيص ندهد يا تشخيص بدهد و نتواند بگويد ، عقده دلش را روی چرخ كج‏
مدار و فلك كج رفتار خالی می‏كند . در نتيجه اين اوضاع و احوال يك نوع‏
بدبينی و سوء ظن نسبت به دستگاه خلقت و آفرينش پيدا می‏شود . اين خيال‏
قوت می‏گيرد كه بنای روزگار بر ظلم نسبت به خوبان و نيكان است و يك‏
نوع عداوت و كينه ديرينه‏ای بين روزگار و مردم خوب است . مردم قهرا به‏
روزگار بدبين می‏شوند ، به خلقت و آفرينش بلكه به مبدأ كائنات اظهار
بدبينی می‏كنند ، مثل ابن راوندی می‏گويند :

كم عاقل عاقل أعيت مذاهبه
و جاهل جاهل تلقيه مرزوقا
هذا الذی ترك اعوهام حائره
و صير العالم النحر يرزنديقا يعنی چقدر عاقلهای خيلی عاقل و فهميده كه راههای زندگی آنها را عاجز
كرده ، هر چه می‏روند به سعادت و خوشی نمی‏رسند ، و چقدر جاهلهای احمق كه‏
می‏بينيد صاحب همه چيزند . اين است آن چيزی كه عقلها را پريشان كرده و
يك دانای

 

پاسخ : متن کامل کتاب ((بیست گفتار)) شهید مطهری

باريك بين را زنديق و بی دين كرده است .
به هر حال ، اثر مستقيم به هم خوردن تعادل اجتماعی و تبعيضها و
تفاوتهای بی جهت يكی به هم خوردن نظم فكری و اعتقاد به هرج و مرج و بی‏
اثر بودن عوامل واقعی سعادت يعنی علم و عقل و تقوی و سعی و عمل و هنر و
لياقت است كه به عنوان فلسفه بخت ظهور می‏كند و ما در ادبيات خودمان‏
اثر آن را می‏بينيم و يكی ديگر بدبينی و سوء ظن به آفرينش و مبدأ مقدس‏
خلقت است . اين اثر بی عدالتيهاست در عقيده و فكر .

عدالت اجتماعی و اخلاق فردی ​

اما اثر شيوع بی عدالتيهای اجتماعی در فساد اخلاق و ناراحتی‏های روحی .
اخلاق خوب و بد هم مثل همه چيزهای ديگر دنيا سبب و علت دارد ، بی جهت‏
پيدا نمی‏شود . سرشت و طينت مؤثر است ، اوضاع محيط و تلقينات محيط
مؤثر است ، يكی از اموری هم كه قطعا تأثير دارد در فساد اخلاق و روحيه را
مسموم و بيمار می‏كند ، محروميتها و احساس مغبونيتهاست . حسادتها ،
كينه‏ها ، عداوتها ، بدخواهيها همه از همين جا پيدا می‏شود .

افراد استثنائی ​

البته افراد استثنايی هستند كه مظلوميت و محروميت در آنها تأثير
ندارد ، اما آنها به همين دليل فوق العادگی دارند كه اين جور مصونيتهای‏
روحی در آنها هست . ايمان قوی جلوی تأثير بسياری از عاملها را در روح می‏گيرد . افراد استثنايی در حدی بالاتر از حد افكار عموم‏
هستند . در اينجا برای توضيح مطلب مثالی عرض می‏كنيم :
پدر و مادری در ميان فرزندانشان هستند . در آن خانه غذا و ميوه و
شيرينی و لباس ميان اهل خانه تقسيم می‏شود . فكر و قضاوت بچه‏ها و
تأثيراتی كه در اين گونه موارد پيدا می‏كنند با فكر و قضاوت پدر و مادر و
نوع تأثيری كه به آنها دست می‏دهد فرق دارد ، در يك سطح نيست ، در دو
سطح است .
اما آن احساسی كه بچه‏ها نسبت به يكديگر دارند : از بچه‏ها هر كدام‏
ببيند سهم او از ميوه يا غذا يا شيرينی يا لباس از سهم ديگری كمتر است‏
ناراحت می‏شود ، قهر می‏كند ، گريه می‏كند ، و چون احساس مظلوميت و
محروميت می‏كند ، در صدد انتقام بر می‏آيد . لهذا لازم است پدران و
مادرانی كه به سعادت فرزندانش علاقمند هستند ، ميل دارند بچه‏هايشان از
كودكی روحيه سالم داشته باشند ، از اول هيچگونه تبعيضی بين آنها قائل‏
نشوند . تبعيض تخم اختلاف كاشتن است ، تخم حسادت كاشتن است ، تخم‏
انتقام كاشتن است . تبعيض موجب می‏شود هم روح آن بچه محروم فشرده و
زرده و ناراحت بشود ، و هم آن بچه عزيز كرده ، متكی به غير ، ضعيف‏
النفس ، زود رنج ، لوس و ننر بار بيايد . پدران و مادران اگر بچه‏هايشان‏
از لحاظ جسم بيمار بشوند به طبيب مراجعه می‏كنند ، اما توجه به سلامت روح‏
و حفظ الصحه روحی فرزندانشان ندارند ، اينها را كوچك می‏شمارند ، در
صورتی كه اهميت بهداشت و سلامت روح بچه از سلامت تن و بدنش كمتر نيست‏
، بلكه به مراتب بيشتر است .
غرض اين است بچه‏ها چون در يك سطح فكر می‏كنند قهرا محروميت يكی‏
نسبت به ديگری در آنها اثر سوء می‏گذارد ، اما پدر و

مادر كه فكر و عقلشان در سطحی بالاتر است نوع ديگر فكر می‏كنند و نوعی‏
ديگر محبت دارند . آنها از اين جور محروميتها و كم و زيادها رنج نمی‏برند
، از اينكه ميوه و شيرينی و غذا به آنها نرسد يا كمتر برسد ناراحت‏
نمی‏شوند ، احساس حقارت نمی‏كنند .
در اجتماع هم عينا همين طور است . افراد استثنايی كه پدر امت‏اند تحت‏
تأثير محروميتها واقع نمی‏گردند ، مظلوميت و محروميت در آنها تأثير
ندارد ، در عين مظلوميت و محروميت ، مثل همان پدری كه هميشه خير
فرزندان خودش را می‏خواهد باز آنها خير امت را می‏خواهند .
رسول اكرم ( ص ) در احد در حالی كه سنگ به پيشانی مباركش زده بودند
، دندانش را شكسته بودند ، دست به دعا برداشته و می‏گفت :
" « اللهم اهد قومی فانهم لا يعلمون » " ( 1 )
خدايا قوم من را هدايت كن و آنها را ببخش كه آنها جاهل‏اند .
علی مرتضی ( ع ) در موضوع فدك می‏فرمايد :
" « فشحت عليها نفوس قوم و سخت عنها نفوس قوم آخرين . . . و ما
أصنع بفدك و غير فدك ، و النفس مظانها فی غد جدث ، تنقطع فی ظلمته‏
آثارها » " ( 2 ) .

آن كه رست از جهان فدك چه كند
آن كه جست از جهت فلك چه كند
پاورقی :
. 1 مناقب ابن شهرآشوب ، ج 1 ، ص . 192
. 2 نهج البلاغة ، نامه 45 :
گروهی در آن طمع بستند و گروهی زهد ورزيدند ، و من با فدك و يا غير
فدك چه كنم در حالی كه فردا اين بدن جايگاهش گور است و در آن تاريكی‏
آثارش از هم گسيخته گردد .

 

پاسخ : متن کامل کتاب ((بیست گفتار)) شهید مطهری

آثار اخلاقی تبعيضها ​

اين در افراد استثنايی است ، اما ساير افراد مردم حالت همان فرزندان‏
خانواده را دارند . تبعيضها ، تفاوت گذاشتنها روح يك عده را كه محروم‏
شده‏اند فشرده و آزرده و كينه جو و انتقام كش می‏كند و روح يك عده ديگر
را كه به صورت عزيز بلاجهت در آمده‏اند لوس و ننر و كم حوصله و زود رنج‏
و بيكاره و اسراف كن و تبذير كن می‏كند . در ميان يك طبقه حسد و كينه و
انتقام و نفرت و دشمنی ، و در طبقه ديگر كم حوصلگی نسبت به كار ،
استقامت نداشتن ، اسراف و تبذير پيدا می‏شود . فكر كنيد مجموعا چه اوضاع‏
و احوالی در اثر بی عدالتی در ميان مردم پيدا می‏شود .
دعای معروفی هست از رسول اكرم كه با اين جمله شروع می‏شود : " « اللهم‏
اقسم لنا من خشيتك ما يحول بيننا و بين معصيتك » " ( 1 )
دعاهای اسلامی يكی از بهترين و آموزنده‏ترين تعليمات اخلاقی و معنوی است‏
. چه نكته‏ها و لطايف روحی و اجتماعی بزرگ كه با زبان دعا گفته می‏شود .
جمله‏ای در همين دعا هست كه " « و اجعل ثارنا علی من ظلمنا » " يعنی‏
خدايا ! انتقام ما را نسبت به آن كسان قرار بده كه به ما ظلم كردند .
اين جمله نكته لطيفی دارد . رسول اكرم نفرمود : خدايا ! از ستمگران ما
انتقام بكش ، فرمود : خدايا ! انتقامجويی ما را نسبت به آن كسان قرار
بده كه بر ما ظلم كردند .

پاورقی :
. 1 پروردگارا ! از خوف و خشيتت اين اندازه به ما نصيب ده كه ميان‏
ما و نافرمانی‏ات حائل گردد . ( غوالی اللئالی ، ج 1 ، ص 159 ، و در آن‏
معاصيك آمده است ) . " ثأر " يا " ثار " به معنی ميل به مكافات دادن است و به اصطلاح‏
حس انتقامجويی . می‏خواهد بفرمايد در اثر اينكه ظلمی بر ما مردم می‏شود
قهرا روح ما فشرده و آزرده و انتقامجو و " ثائر " می‏شود . همينكه اين‏
حالت در روح ما پيدا شد هر وقت باشد و هر جا باشد و به هر راه باشد اثر
خودش را خواهد كرد ، مثل يك آتش زبانه خواهد كشيد . امروز علمای معرفة
الروح ثابت كرده‏اند كه كينه‏ها و عداوتهايی كه در روح پيدا می‏شود ممكن‏
است موقتا به اعماق روح فرو برود و انسان به حسب شعور ظاهر خود آنها را
فراموش كند و از ياد ببرد ، اما واقعا محو نمی‏شود ، در همان اعماق روح ،
بی خبر از شعور ظاهر و عقل ظاهر ، مشغول فعاليت است كه راهی پيدا كند و
بيرون بيايد . رسول اكرم می‏گويد : خدايا ! اين آتش كه در دل ما هست و
روزی زبانه خواهد كشيد ، ديگری را نسوزد ، اگر می‏خواهد بسوزد همان كس را
بسوزد كه به ما ظلم كرده و سبب اين آتش شده است . اگر بنا بشود انسان‏
با عقل و اراده و شعور ظاهر خود انتقام بگيرد ، انتقام شخصی را از شخصی‏
ديگر نمی‏گيرد ، اگر در بلخ آهنگری گناه كرده باشد در شوشتر سرمسگری را
نمی‏برد ، اما وقتی كه انسان نه به فرمان عقل آزاد بلكه به فرمان آن‏
عقده‏ها و كينه‏های ته نشين شده در اعماق روح بخواهد انتقام بگيرد ، ديگر
اين ملاحظات در كار نيست .
رسول خدا می‏فرمايد : خدايا ! ما را طوری كن كه انتقامها و كينه‏های ما
همان قدر باشد كه دشمن را سركوب كنيم ، در اعماق روح ما در اثر بی‏
عدالتيها و مظلوميتها و ناتوانيها عقده‏ها و " ثأر " ها پيدا نشود كه‏
روح ما طبعا فشرده و آزرده و عاصی و سركش و بدخواه و ظالم بشود ، از ظلم‏
لذت ببرد ، از لگدمال كردن مردم لذت ببرد .

اخلاق متعادل در جامعه متعادل ​

اخلاق عالی عبارت است از اخلاق متعادل و موزون . مسلما و مطمئنا اگر
جامعه متعادل و موزون نباشد ، اگر سازمان اجتماعی و مقررات اجتماعی و
حقوق اجتماعی ، موزون و متعادل نباشد ، اخلاق شخصی و فردی موزون نخواهد
ماند . اثر عدم تعادل اجتماعی تنها در طبقه عامه مردم نيست كه محروم‏اند
، طبقه خاصه يعنی طبقه ممتاز كه مواهب را بيشتر به خود اختصاص داده‏اند
هم زيان می‏برند ، طبقه عامه فشرده و عصبی می‏شوند ، و اين طبقه بيكاره و
بی هنر و كم استقامت و نا شكر و كم حوصله و پرخرج .
علی ( ع ) درباره طبقه خاصه در فرمان معروف مالك اشتر می‏نويسد : برای‏
والی هيچ كس پرخرج‏تر در هنگام سستی ، كم كمك‏تر در هنگام سختی ، متنفرتر
از عدالت و انصاف ، پرتوقع‏تر ، ناسپاس‏تر ، عذر ناپذيرتر ، كم طاقت‏تر
در شدايد ، از طبقه خاصه نيست . همانا استوانه دين و نقطه مركزی واقعی‏
مسلمين و مايه پيروزی بر دشمن ، عامه مردم می‏باشند . توجه تو همواره به‏
عامه مردم معطوف باشد نه به خاصه .
علی ( ع ) چقدر خوب روحيه خاصه يعنی طبقه ممتاز را كه عزيزهای بی جهت‏
اجتماع‏ا ند توصيف و تشريح كرده است ( 1 ) .

پاورقی : . 1 " و ليس أحد من الرعية أثقل علی الوالی مؤونة فی الرخاء ، و
أقل معونة له فی البلاء ، و أكره للانصاف ، و أسأل بالالحاف ، و أقل شكرا
عند الاعطاء ، و أبطا عذرا عند المنع ، و أضعف صبرا عند ملمات الدهر ،
من أهل الخاصة . وإنما عمود الدين و جماع المسلمين و العده لععداء ،

العامة من اعمة . فليكن صغوك لهم و ميلك معهم » " . ( نهج البلاغه ،
نامه 51 ) .