پاسخ : متن کامل کتاب ((بیست گفتار)) شهید مطهری شرايط امر به معروف در امر به معروف شرايطی هست كه فقهای شيعه و فقهای سنی ذكر كردهاند ، از اين رو فقها برای هر كسی جايز نمیدانند به عنوان امر به معروف و نهی از منكر متعرض ديگران بشود ، خصوصا اگر آن تعرض شديد باشد و پای مزاحمت و زد و خورد و خونريزی باشد كه آن وقت شرايط زيادی دارد . دو شرط از شرايط امر به معروف و نهی از منكر ، از شرايط اوليه است كه در همه موارد لازم است و خوارج فاقد هر دو شرط بودند ، بلكه منكر يكی از اين دو شرط بودند . آن دو شرط يكی بصيرت در دين است و يكی بصيرت در عمل . بصيرت در دين يعنی اطلاع كافی و صحيح در امور دينی داشته باشد ، حلال را از حرام ، واجب را از غير واجب تشخيص بدهد ، و اينها نداشتند ، لهذا يك آيه قرآن را كه میفرمايد : " « إن الحكمإلا لله يقص الحق و هو خير الفاصلين »" ( 1 ) دست آويز قرار دادند و جمله " لا حكمإلا لله " را شعار خود ساختند ، در صورتی كه اين آيه ربطی ندارد به موضوعاتی از قبيل موضوع حكميت و امثال آن . اما بصيرت در عمل . در باب امر به معروف و نهی از منكر شرطی ذكر میكنند تحت عنوان احتمال اثر ، و شرطی ذكر میكنند تحت عنوان عدم ترتب مفسده ، يعنی امر به معروف و نهی از منكر برای اين است كه معروف رواج بگيرد و منكر محو شود ، پس در جايی بايد امر به معروف و نهی از منكر كرد كه احتمالا اين كار اثر پاورقی : . 1 انعام ، . 57 داشته باشد و اگر میدانيم كه قطعا بی اثر است واجب نيست . ديگر اينكه اين عمل برای اين است كه يك مصلحتی انجام شود ، پس در جايی بايد صورت بگيرد كه مفسده بالاتری بر آن مترتب نشود . لازمه اين دو شرط ، بصيرت در عمل است . آدمی كه در عمل بصيرت ندارد نمیتواند پيش بينی كند كه آيا اثری بر اين كار مترتب هست يا نيست و آيا مفسده بالاتری هست يا نيست ؟ اين است كه امر به معروفهای جاهلانه همان طوری كه در حديث آمده افسادش بيش از اصلاحش است . در مورد ساير تكاليف گفته نشده كه شرطش اين است كه بدانی يا احتمال بدهی اين كار تو فايده دارد ، اگر احتمال فايده میدهی بكن و اگر احتمال نمیدهی نكن ، و حال آنكه در هر تكليفی چنانكه قبلا عرض كردم فايدهای و مصلحتی منظور شده ، زيرا تشخيص آن مصلحتها بر عهده مردم گذاشته نشده . درباره نماز گفته نشده اگر ديدی به حالت مفيد است بخوان و اگر ديدی مفيد نيست نخوان . حتی در روزه هم گفته نشده اگر احتمال میدهی فايده دارد بگير و اگر احتمال نمیدهی نگير ، در روزه گفته شده اگر ديدی به حالت مضر است نگير ، همچنين در حج يا زكات يا جهاد اين طور قيدی نشده ، اما در باب امر به معروف اين قيد هست كه ببين چه اثری و چه عكس العملی دارد و آيا كار تو و عمل تو در جهت صلاح اسلام و مسلمين است يا نه ؟ در اين تكليف ، هر كسی حق دارد بلكه واجب است كه منطق را و عقل را و بصيرت در عمل را و توجه به فايده را دخالت دهد . اين عمل كه به نام امر به معروف و نهی از منكر خوانده میشود تعبدی محض نيست .
پاسخ : متن کامل کتاب ((بیست گفتار)) شهید مطهری عقيده خوارج در امر به معروف اين جهت كه اعمال بصيرت در امر به معروف و نهی از منكر واجب است مورد اتفاق جميع فرق اسلامی است به استثنای خوارج . خوارج روی همان جمود و خشكی و تعصب خاصی كه داشتند میگفتند امر به معروف و نهی از منكر تعبد محض است ، شرط احتمال اثر و عدم ترتب مفسده ندارد ، نبايد نشست در اطرافش حسابگری كرد ، تكليفی است كه بايد چشم بسته انجام داد . خوارج طبق همين عقيده با علم به اينكه كشته میشوند و خونشان هدر میرود و با علم به اينكه هيچ اثر مفيدی بر قيامشان مترتب نيست قيام میكردند ، ترور میكردند ، شكم پاره میكردند ، و لهذا اينها نه فقط در عمل بصيرت نداشتند بلكه منكر بصيرت در عمل در باب امر به معروف و نهی از منكر بودند و از اين راه مصيبتی بزرگ برای عالم اسلام به وجود آوردند . مصائبی كه خوارج برای اسلام به وجود آوردند چه مصيبتی بالاتر و بزرگتر از قتل علی بن ابی طالب ؟ علی مرتضی ( ع ) به دست آنها كشته شد . عبدالرحمان بن ملجم خارجی مذهب بود . همان طوری كه خود اميرالمؤمنين فرمود هيچ گونه كدورت شخصی و نارضايتی بين او و اميرالمؤمنين نبود ، اميرالمؤمنين احسانها به او كرده بود ، ولی اين مرد جاهل بيباك طبق عقيده خارجی خود معتقد شده بود كه علی كافر شده و يكی از سه نفری است كه موجب فتنه و آشوب ميان مسلمين شده ، لهذا در مكه با دو نفر ديگر همعهد شدند كه مجموعا علی و معاويه و عمروعاص را در يك شب بكشند و آن شب را هم شب نوزدهم رمضان يا هفدهم رمضان معين كردند . چرا اين شب را معين كردند ؟ ابن ابی الحديد میگويد بيا و تعجب كن از تعصب در عقيده كه اگر توأم با جهالت شود چه میكند ؟ میگويد اينها اين شب را انتخاب كردند چون شب عزيز و مباركی بود و شب عبادت بود ، خواستند اين جنايت را كه از نظر آنها عبادت بود در شب عزيز و مباركی انجام دهند . جمله " لا حكمإلا الله " شعار اينها شد . علی ( ع ) چون میدانست اينها بدبخت و بيچارهاند و فقط به اشتباه افتادهاند ، با آنكه هميشه مزاحمش بودند با آنها سختگيری نمیكرد و حتی دستور داد بعد از من خوارج را نكشيد " « لا تقتلوا الخوارج بعدی ، فليس من طلب الحق فأخطاه كمن طلب الباطل فأدركه » " ( 1 ) بعد از من اينها را نكشيد ، اينها با معاويه و اصحابش فرق دارند ، اينها حق و ديانت را میخواستند و چون جاهل و بی تميز بودند به اشتباه افتادند . اما معاويه و عمروعاص و يارانشان از اول دنبال دنيا طلبی رفتند و به دنيای خود هم رسيدند . با اينكه اينها رسما علی را تكفير میكردند ولی او به همين جهت كه اينها جاهلند سهميه آنها را از بيت المال قطع نكرد . در مسجد میآمدند و در گوشه و كنار مینشستند . گاهی كه حضرت خطبه میخواند در وسط خطبه فرياد میكردند " لا حكم إلا لله " ( 2 ) يا پاورقی : . 1 نهج البلاغه ، خطبه . 60 . 2 نهج البلاغه ، خطبه 40 ، و حكمت . 189
پاسخ : متن کامل کتاب ((بیست گفتار)) شهید مطهری میگفتند " الحكم لله لا لك يا علی " . يك وقت علی ( ع ) نماز به جماعت میخواند و مشغول قرائت بود . در اين حال ، يكی از اينها كه در مسجد حضور داشت اين آيه قرآن را خواند : " « و لقد اوحی اليك وإلی الذين من قبلك لئن أشركت ليحبطن عملك »" ( 1 ) كنايه از اينكه تو كافر شدی و مشرك . علی ( ع ) به حكم اينكه وقتی قرآن تلاوت میشود بايد خاموش بود ، خاموش شد تا او آيه را تمام كرد ، بعد مشغول شد . بار دوم آن شخص همان آيه را خواند . باز علی ( ع ) به احترام آيه قرآن خاموش شد تا او تمام كرد ، آنگاه مشغول قرائت شد . بار سوم باز آن شخص همان آيه را خواند . باز هم علی ( ع ) خاموش شد . همينكه تمام كرد علی ( ع ) اين آيه را از آخر سوره روم خواند : " « فاصبرإن وعد الله حق و لا يست*****ك الذين لا يوقنون »" (2) ديگر آن مرد تكرار نكرد . اينها در اثر شدت عملی كه به خرج میدادند وحشت عجيبی ايجاد كرده بودند . جمله " لا حكمإلا لله " دلها را پر از وحشت میكرد . عبدالرحمن بن ملجم به كوفه آمد و دو نفر ديگر هم از هم عقيدهها و هم مسلكان خود پيدا كرد و شب موعود را در مسجد بسر بردند . آن وقتی كه ضربت به فرق مبارك علی ( ع ) وارد شد فريادی شنيده شد و برقی در آن تاريكی به چشمها خورد : فرياد ، فرياد " لا حكمإلا لله " بود و برق ، برق شمشير . پاورقی : . 1 زمر ، . 65 . 2 روم ، . 60
پاسخ : متن کامل کتاب ((بیست گفتار)) شهید مطهری 3 مبانی اوليه حقوق از نظر اسلام اين سخنرانی در شب 21 رمضان 81 ايراد شده است . شب بيست و يكم رمضان است . هم شب عبادت است و هم شب شهادت ، شب شهادت مولای متقيان ، عبد خالص و مخلص خدا ، اميرالمؤمنين علی ( ع ) و شب قدر و احياء و شب زندهداری . از خداوند متعال سعادت و توفيق عبادت و تجديد پيمان عبوديت همگی را در اين شبهای عزيز مسئلت میكنم . سخن ما در اصل عدل بود كه يكی از اصول و اركان دين اسلام است . عرض كردم اين اصل تاريخچهای در جهان اسلام دارد ، و هر چند ابتدا مسأله عدل الهی مطرح بوده اما خود به خود دامنهاش تا مسأله عدل اجتماعی هم كشيده شده و منتهی شده به اينجا كه عدالتی كه اسلام امر كرده و دستور داده كه روابط مردم با يكديگر براساس عدالت و حفظ حقوق و عدم تجاوز به حقوق يكديگر بوده باشد و كسی به كسی ظلم و تجاوز نكند ، آيا به خودی خود حقيقتی دارد نه ؟ آيا مردم طبعا و با قطع نظر از اينكه شارع اسلام دستوری بدهد و بيان كند ، يك حقوق واقعی دارند و اسلام بيان كننده و توضيح دهنده حقوق واقعی آنهاست و عدالت عبارت است از رعايت و حفظ حقوق واقعی مردم ؟ و يا اينكه در واقع و قطع نظر از دستورهای دين حقی و عدالتی فرض ندارد ، حق و عدالت معلول و مولود دستورهای دين است . هرچه را كه دين ، حق و عدالت قرارداد او حق و عدالت است و هر چه را ظلم و ناحقی و تجاوز قرار داد و به اين عنوان او را معرفی كرد او ناحق و ظلم است ؟ گفتم عدهای در ميان مسلمين پيدا شدند كه منكر اصل عدل شدند ، قانون خدا را هم در نظام تكوين و خلقت و هم در نظام تشريع فوق عدل دانستند و گفتند فعل خدا و امر خدا هرگز از قانونی پيروی نمیكند ، هيچ حساب و قاعدهای در كار نيست ، آنچه خداوند میكند عدل و حق است نه اينكه خداوند آنچه حق و عدالت است میكند ، و همچنين آنچه خداوند در دين دستور میدهد . حق و عدل است ، نه اينكه دين به آنچه حق و عدل است دستور میدهد . و نتيجه گرفتند كه در نظام عالم هيچ مانعی ندارد كه يك نفر مطيع ، در عين كمال اطاعت و نيكی و نيكوكاری در آخرت معذب گردد و يك نفر عاصی ، در عين كمال عصيان و تمرد به بهشت برده شود و متنعم گردد ، و همچنين مانعی ندارد كه اسلام دستور بدهد عدهای بدون موجبی از همه موهبتهای اين عالم بهرهمند شوند و عدهای ديگر محروم بمانند ، و چون عدل و ظلم ، واقعی و عقلی نيست بلكه شرعی است و تابع دستور شرع است ، همين دستور عين عدل میشود . گفتم اين فكر چون ظاهرش اين بود كه شرع تابع عقل و مقيد به قانون عقل نيست ، در نظر عوام الناس يك نوع اهميت و عظمت برای شرع تلقی میشد و جنبه عوام پسندی خوبی داشت ، و به همين
پاسخ : متن کامل کتاب ((بیست گفتار)) شهید مطهری دليل موجی عظيم در عالم اسلام به وجود آورد . نتيجه اساسی بحث عدل نتيجه بزرگی كه اين بحث دارد اين است كه بنابر نظريه اول كه دستورهای اسلام تابع حسن و قبح واقعی است و حق و عدالت واقعيت دارند و اسلام واقعی بودن اينها را به رسميت شناخته است ما میتوانيم يك فلسفه اجتماعی اسلامی و يك رشته مبانی حقوقی اسلامی داشته باشيم و میتوانيم بنشينيم و حساب كنيم ببينيم اسلام چه مبانی حقوقی دارد ؟ چه اصولی در اين زمينه دارد ؟ چه چيزی را مبنای ذی حق بودن میداند و بر طبق چه مبنا قانون وضع كرده ؟ و آن وقت میتوانيم اينها را در بسياری از موارد راهنمای خودمان قرار دهيم ، ولی بنابر نظريه دوم اسلام فلسفه اجتماعی ندارد و اصول و مبانی حقوقی ندارد بلكه منكر اصول و مبانی حقوقی است ، تعبد محض حكمفرماست . اصل عدل در مذهب شيعه برای ما از آن نظر كه شيعه هستيم اصل عدل احتياج به اثبات ندارد ، زيرا اين اصل يكی از اصول اوليه و از ضروريات تشيع است . اين جمله از قديم معروف بوده : " العدل و التوحيد علويان ، و الجبر و التشبيه امويان " . اصل عدل و اصل توحيد علوی ، و جبر و تشبيه اموی هستند . منظور از عدل همان است كه گفتم و مقصود از توحيد منزه دانستن خداوند است از صفات اجسام و از مغايرت ذات با صفات ، و اما جبر به معنی مجبور بودن و اختيار نداشتن انسان در كارها است ، چون يكی از فروع اصل عدل ، اختيار است و از فروع انكار عدل ، جبر است . مقصود از تشبيه يعنی خدا را شبيه ممكنات دانستن و صفات ممكنات را برای خدا دانستن . مبانی اوليه حقوق اسلامی به هر حال ، مطابق مسلك عدليه كه شيعه نيز اهل اين مسلك است ، بلكه ركن اصلی اين مسلك است اسلام يك سلسله مبانی حقوقی دارد و در اين زمينه اصولی دارد و قوانين خود را براساس آن اصول و مبانی وضع كرده است ، و چون عدالت عبارت است از " إعطاء كل ذی حق حقه " يعنی رساندن هر حقی به صاحبش ، بايد ببينيم مطابق اصولی كه از قرآن كريم و دستور پيشوايان دين استنباط میشود مبانی اولی حقوق اسلامی چيست ؟ چطور میشود كه بين انسان و بين يك شیء ديگر علاقه خاصی پيدا میشود كه نام آن حق است ، و اگر كسی آن چيز را از دست او بگيرد گفته میشود حق او را از او سلب كرده ؟ موجد اين علاقه چيست ؟ گفتم موجد اين علاقه چيست . موجد يعنی به وجود آورنده ، يعنی علت و سبب . نظام عالم نظام علت و معلول و سبب و مسبب است . موجد ، يا علت يا سبب يا هر اسمی میخواهيد رويش بگذاريد بر دو قسم است : يا فاعلی است يا غايی . يعنی چيزی كه سبب به وجود آمدن چيزی میشود يا از آن جهت است كه فاعل او و كننده
پاسخ : متن کامل کتاب ((بیست گفتار)) شهید مطهری اوست مثلا انسان كه تكلم میكند فاعل كلام خويش است ، و البته اگر اين فاعل نبود آن فعل يعنی كلام و سخن هم نبود ، يا از آن جهت است كه غايت و مقصد آن فعل است و آن فعل مقدمه و وسيله است برای به وجود آمدن آن غايت و مقصد . باز مثل همان كسی كه سخن میگويد كه يك مقصد معينی از سخن خود دارد ، میخواهد طرف را قانع كند و وادار كند به يك كاری ، يا يك مطلبی را میخواهد به اطلاع او برساند ، يا میخواهد چيزی از او بپرسد و امثال اينها ، اگر اين مقصد و اين هدف نبود و اگر نبود اينكه اين سخن وسيلهای است برای آن مقصد ، هرگز اين سخن گفتن به وجود نمیآمد . پس سخنی كه كسی میگويد يك علاقه با خودش دارد كه علاقه فعل با فاعل است ، يك علاقه هم با مقصدش دارد كه علاقه وسيله و مقدمه با مقصد و ذی المقدمه است ، هر كدام از اين دو سبب اگر نبود اين عمل يعنی سخن گفتن به وجود نمیآمد ، پس هر كدام از اينها موجد و به وجود آورنده او هستند . در باب حق و ذی حق كه میگوييم يك نوع علاقه خاص بين بشر و مخلوقات اين عالم پيدا میشود و بشر در اين عالم حقوقی برای خود قائل میگردد ، بايد ببينيم اين علاقه از كجا پيدا میشود و چه رابطهای بين آن دو تا هست ؟ آيا از نوع علاقه وسيله و مقصد و مقدمه و ذی المقدمه است ، يا از نوع علاقه فعل با فاعل است ؟ رابطه حقوق و جهان بينی بدون شك عقايد كلی يك مكتب در باب انسان و عالم و حيات و هستی تأثير دارد در اعتقاد به نوع علاقه حقوقی كه بين انسان و ساير موجودات پيدا میشود . مثلا بنابر فلسفههای مادی معنی ندارد كه بگوييم علاقه غايی بين انسان و مواهب عالم است . چون علاقه غايی اين است كه بگوييم مواهب عالم كه به وجود آمده برای انسان و به خاطر انسان بوده و اين فرع بر اين است كه قبول كنيم يك نوع شعور كلی بر نواميس عالم حكمفرماست و آن شعور كلی چيزی را برای چيزی و به خاطر چيز ديگر به وجود میآورد و اگر آن چيز ديگر و به خاطر آن چيز ديگر نبود اين چيز به وجود نمیآمد ، مثل اينكه میگوييم دندان در دهان به وجود آمده برای مضع و جويدن ، برای اينكه غذا به كمك جويدن و ترشحات غدههای زير زبان يك مرحله هضم را در دهان پيدا كند و برای مراحل بعدی وارد معده و روده بشود . اما بنابر فلسفههای مادی هيچ نوع علاقه غائی بين اشياء وجود ندارد ، هيچ نمیشود گفت كه فلان چيز به خاطر فلان چيز ديگر به وجود آمده ، هيچ چيزی برای هيچ چيز به وجود نيامده ، هيچ چيزی مقدمه و وسيله چيز ديگر نيست ، اگر احيانا يك موجود از موجود ديگر استفاده میكند ، نه از آن جهت است كه آن يكی برای اين يكی به وجود آمده بلكه تصادفا آن يكی برای استفاده اين يكی مفيد واقع شده . ما فعلا روی عقايد كلی ساير روشها كار نداريم . میخواهيم ببينيم روی عقايد كلی اسلامی چه بايد بگوييم ؟ علاقه غائی بيان حق و ذی حق طبق عقايد كلی و طرز جهان بينی اسلامی در باب انسان و عالم و حيات و هستی ، بين انسان و مواهب عالم علاقه غائی وجود دارد ، يعنی بين انسان و مواهب عالم در متن خلقت و در نقشه كلی خلقت علاقهای و رابطهای است ، بطوری كه اگر انسان جزء اين نقشه نبود حساب اين نقشه حساب ديگر بود . در قرآن كريم مكرر تصريح میكند كه به حسب اصل خلقت ، مواهب عالم برای انسان آفريده شده ، پس از نظر قرآن كريم قبل از آنكه بشر بتواند فعاليتی بكند و دست به كاری بشود و قبل از آنكه دستورهای دين به وسيله پيغمبر به مردم اعلام شود يك نوع علاقه و ارتباط بين انسان و مواهب خلقت هست و اين مواهب مال انسان و حق انسان است ، مثل اينكه میفرمايد : " « خلق لكم ما فی اعرض جميعا »" ( 1 ) خدا هر چه در زمين است برای شما و به خاطر شما آفريد . يا در سوره اعراف در مقدمه داستان خلقت آدم میفرمايد : " « و لقد مكناكم فی اعرض و جعلنا لكم فيها معايش قليلا ما تشكرون " ( 2 ) ما شما را در زمين جا داديم و مستقر كرديم و در اين زمين برای شما موهبتهايی قرار داديم كه مايه تعيش و زندگی شماست ، اما شما كم قدر اين نعمت را میشناسيد و كم شكر اين نعمت را بجا میآوريد . شكر هر نعمت يعنی از او همان استفاده را بكنند كه برای آن استفاده آفريده شده . بسياری از آيات قرآن اين حقيقت را بيان پاورقی : . 1 بقره ، . 29 . 2 اعراف ، . 10
پاسخ : متن کامل کتاب ((بیست گفتار)) شهید مطهری میكند . قطع نظر از تصريحی كه قرآن كريم فرموده ، اگر در خود نظام عالم دقت كنيم و فكر كنيم حس میكنيم و میفهميم كه يك نوع رابطه غايی بين جماد و نبات و همچنين بين هر دوی اينها با حيوان و همچنين بين جماد و نبات و حيوان و بين انسان هست . در اين زمين از يك طرف يك سلسله مواد غذايی هست و از طرفی حيوانها طوری هستند كه با آن مواد غذايی فقط میتوانند زندگی كنند ، اگر آن مواد غذايی نباشد نمیتوانند به حيات خود ادامه دهند . حال آيا میشود گفت در نظام كلی كائنات هيچ علاقه و ارتباطی بين مواد غذايی اين عالم و بين طرز ساختمان جهازات تغذيه انسان يا ساير حيوانها وجود ندارد و تصادفا موافقتی بين اينها و آنها هست ؟ علمای معرفة الحياه كه میگويند به هيچ وجه نمیتوان اصل علت غائی را در مورد موجودات زنده انكار كرد . همچو علاقه و ارتباطی هست ، خواه آنكه بگوييم آن مواد غذايی متناسب با اين احتياجات ساخته شده و خواه آنكه بگوييم ساختمان جهازات تغذيه طوری ساخته شده كه بتواند از مواد غذايی موجود استفاده كند . به هر حال ، علاقه غائی هست و ايندو به يكديگر تطبيق داده شدهاند . چه فرق میكند كه بگوييم اگر انسان يا حيوان با اين نوع احتياجات نبود آن مواد غذايی به وجود نمیآمد و يا بگوييم اگر آن مواد غذايی به اين نحو نبود ساختمان انسان طور ديگر بود ؟ به هر حال ، نظام خلقت نشان میدهد اينها برای يكديگر آفريده شدهاند . پس اين حق را قانون خلقت و آفرينش كه مقدم بر قانون شرع است قرار داده و چون هر دو از جانب خداوند است ، خداوند قانون دين را هماهنگ قوانين فطرت و خلقت مقرر فرموده ، قانون خلقت را طوری و قانون شرع را طوری ديگر مقرر نفرموده . هماهنگی آندو را صريحا در يك آيه قرآن ذكر میكند : " « فأقم وجهك للدين حنيفا فطره الله التی فطر الناس عليها لا تبديل لخلق الله »" ( 1 ) چهره خود را به سوی اين دين ثابت نگهدار . اين دين مبنايی محكم و خلل ناپذير دارد و آن فطرت و سرشتی است كه خداوند مردم را بر آن سرشت آفريده . قانون آفرينش تغيير ناپذير است . پس گذشته از بيان قرآن كريم ، خود نظام خلقت گواه صادقی است بر اينكه آفرينش ، انسان و اين مواهب را برای يكديگر آفريده است . نوزاد را كه تازه از مادر متولد میشود در نظر بگيريد . اين نوزاد در چه حالی است ؟ چقدر میتواند خودش برای خودش تلاش كند ؟ چه غذايی را میتواند بخورد ؟ معده او چه نوع غذايی را كه میتواند هضم كند ؟ از آن طرف ببينيد خداوند دو منبع غذايی به نام دو پستان روی سينه مادر قرار داده و همينكه تولد طفل نزديك میگردد ، تدريجا با وضع حيرت انگيزی بهترين ماده مناسب با جهاز هاضمه كودك در آنجا ساخته میشود و همينكه متولد شد از غذای آماده استفاده میكند . آيا میتوان گفت در قانون خلقت هيچ رابطهای بين كودك و احتياجات كودك از يك طرف و بين ساختمان عجيب پستان و شير از طرف ديگر ، و حتی بين دكمه مخصوص سرپستان و بين لبهای كوچك كودك ، نيست ؟ آيا آن شيرها مال آن طفل نيست ؟ پاورقی : . 1 روم ، . 30 اين استحقاق و اين حق را چه كسی قرار داده ؟ : قانون خلقت . چه علاقه و رابطهای بين كودك و بين آن شير موجود است ؟ : رابطه غائی . يعنی آن شير و آن دستگاه و كارخانه شير سازی برای كودك و به خاطر كودك به وجود آمده ، پس خود خلقت آن شير را حق طفل قرار داده . غدههای پستان كه ترشح میكند برای كودك ترشح میكند نه برای چيز ديگر و نه بی جهت . حكما اصطلاحی دارند در مورد موجودات و مخلوقات اين عالم . آنها از مجموع موجودات طبيعت تعبير میكند به " آباء سبعه " و " امهات اربعه " و " مواليد ثلاثه " . يعنی هفت پدر و چهار مادر و سه فرزند . مقصودشان از هفت پدر ، افلاك است كه قدما قائل بودند ، مقصود از چهار مادر ، عناصر اوليه است كه عقيده قدما اين بود كه عناصر و بسائط چهارتاست : آب و خاك و هوا و آتش ، مقصود از سه فرزند ، مركبات اين عالم است كه به سه قسمت كلی تقسيم میشود : جماد ، نبات ، حيوان ( انسان هم جزء حيوان است ) . از اين جهت تعبير به پدر و مادر و فرزند میكردند كه میگفتند از اثر تأثير عوامل فلكی در عناصر چهارگانه كه عوامل فلكی ، فاعلند و عناصر ، قابل مركبات ( يعنی جمادات و نباتات و حيوانات ) پيدا میشود . پس مركبات فرزندان موجودات علوی و عناصر چهارگانه میباشند . اين تعبير از نظر مركبات بسيار تعبير درستی است ، چه آنكه چهار مادر يعنی چهار عنصر در عالم باشد يا صد مادر يعنی صد عنصر ، و چه افلاكی به آن ترتيب و چه نباشد ، به هر صورت مركبات فرزندان اين زمين و اين آب و اين هوا و اين نور و گرماست .
پاسخ : متن کامل کتاب ((بیست گفتار)) شهید مطهری انسان همان فرزند ارشد اين پدران و مادران است . فرزند طبعا برعهده پدر و مادر حقوقی دارد . همان طوری كه در وجود ما در تعبيههايی شده برای مدتی كه بايد در رحم باشد و تعبيههايی شده برای وقتی كه هنوز نوزاد است و در دامن مادر است ، در وجود اين مادر بزرگ كه نامش جهان است نيز تعبيههايی شده و همه آنها روی عنايت صورت گرفته . مثلا نوزاد وقتی كه میخواهد متولد بشود دستگاه پستان به فعاليت میافتد ، غدهها شروع میكنند به ترشح كردن و همه اينها به خاطر و برای نوزاد است . همين طور است اين نظام چهار فصل زمين و حركت ابرها و ريزش بارانها و پيدايش فصل بهار و غيره . اين بارانها همان ترشحاتی است كه مقدمتا پستان ما در جهان برای فرزندانش میكند . در سوره مباركه نحل آيه 10 و 11 میفرمايد : " « و هو الذی أنزل من السماء ماء لكم منه شراب و منه شجر فيه تسيمون 0 ينبت لكم به الزرع و الزيتون و النخيل و اععناب و من كل الثمراتإن فی ذلك لاية لقوم يتفكرون »" اوست كه از بالای سر شما بر روی زمينهای شما آب میپاشد . از اين آب ، هم آب آشاميدنی برای شما تهيه میشود و هم از آن ، درختها برای شما میروياند و از برگهای آن درختها استفاده میكنيد . با آن آب كشتها و زراعتها و درختها از زيتون و از نخل و از انگور میروياند و انواع ميوهها را در اختيار شما قرار میدهد ، و همه اينها آيتهاست برای كسانی كه بخواهند به انديشه و تفكر بپردازند . آيات قرآن در اين زمينه كه يك نوع ارتباط و پيوستگی و هماهنگی بين گردش كلی اوضاع زمين و احتياجات انسان وجود دارد زياد است . از علی ( ع ) نقل شده كه فرمود : " « لكل ذی رمق قوت و لكل حبة آكل » " ( هر صاحب رمق و حياتی ، قوتی و هر دانهای ، خوردندهای دارد ) . منظور اين است كه بين خورنده و ماده خوردنی علاقه و ارتباطی در متن خلقت هست ، وجود آنها در متن خلقت به يكديگر مربوط است . اين يك نوع علاقه و ارتباط كه از نظر اصول كلی و جهان بينی عمومی اسلامی بين حق و ذی حق هست . علاقه فاعلی ميان حق و ذی حق نوع ديگر از علاقه ، علاقه فاعلی است ، يعنی اينكه ذی حق ، مورد حق را خودش برای خودش به وجود آورده باشد ، فاعل او و به وجود آورنده او باشد . مثلا كسی درختی به زمين میكارد و آن درخت را مراقبت میكند و آبياری میكند تا آن درخت ميوه میدهد . رابطهای كه بين اين شخص و آن ميوه هست رابطه فعل و فاعل است . يعنی فعاليت او سبب شده است كه اين ميوه به وجود آيد . اگر او فعاليت نمیكرد آن ميوه به وجود نمیآمد . خود اين رابطه ، ايجاد حق میكند . رابطه غائی موجب حق بالقوه است رابطه اول ، يعنی رابطه غائی ميان انسان و مواهب عالم خلقت ، يك رابطه كلی و عمومی است . از آن نظر كسی بالفعل حق اختصاصی ندارد . همه مردم چون مخلوق خدا هستند و فرزند اين زمين و اين آب و خاك هستند حقی به عهده اين زمين دارند ، و چون همه بالقوه حق دارند كسی نمیتواند به يك عنوان مانع استيفای ديگران بشود و همه را به خود اختصاص دهد . اما اينكه اين حقوق را به چه نحو استيفاء كند مرحله دوم است . در اين مرحله است كه تكليف و حق ضميمه يكديگر میشوند و حقوق در اثر انجام تكليف و وظيفه ، فعليت پيدا میكند و هر كسی به حق اختصاصی خود میرسد . اول آيهای كه در اين زمينه از قرآن میخوانم . در سوره هود میفرمايد : " « هو أنشأكم من اعرض و استعمركم فيها فاستغفروه » " ( 1 ) اوست كه شما را از زمين آفريده و از شما خواست كه زمين را آباد كنيد . پس از سركشی باز گرديد و توبه كنيد و آمرزش گناهان خود را بخواهيد . در اينجا اولا نفرموده " أنشأكم فی اعرض " يعنی نفرموده شما را در زمين آفريده ، فرمود " « أنشأكم من اعرض »" يعنی شما را از زمين آفريد ، شما را از شكم زمين بيرون آورد . مثل اينكه اشاره است به همان معنی كه زمين ما در دوم شماست . ثانيا فرمود : " « و استعمركم فيها " از شما عمران و آبادی اين زمين را میخواهد . يعنی تنها فرزند زمين بودن كافی نيست كه حق شما به فعليت برسد و ذی حق بشويد ، حق شما مفروض و جدا شناخته شود ، چيز ديگر لازم است و آن عمل و فعاليت و عمران و احيای زمين است . تا اين تكليف عملی نشود آن حق به فعليت نمیرسد و محرز و مفروض نمیگردد . چرا ؟ چون پاورقی : . 1 هود ، . 61
پاسخ : متن کامل کتاب ((بیست گفتار)) شهید مطهری به انسان عقل و اراده و اختيار داده شده و عقل و اختيار است كه وسعت دايره عمل او را زياد كرده . نقش عقل و اختيار در دو مرحلهای شدن حق انسان نظام زندگی انسان با زندگی ساير جانداران فرق دارد . آنها به حكم غريزه زندگی میكنند ، فرزند زمين بودن كافی است كه حق آنها را مسلم كند . اما انسان عقل و اراده دارد و با نيروی تكليف و عقل و اراده بايد كار كند ، لهذا تا تكليف خود را انجام ندهد نمیتواند از حق خدادادی خود استفاده كند . بلی ، تا مرحله مرحله غريزه است و تكليفی در كار نيست حق هم ثابت و مسلم است . طفل بر پستان مادر بدون ضمانت هيچ تكليفی حق دارد و شير پستان حق اوست ، اما آنگاه كه انسان میخواهد از پستان مادر زمين شير بخورد شير به آن آمادگی نيست ، بايد با عمل و عمران و احياء و فعاليت ، آن را آماده كند ، لذا در مقابل حقی كه برعهده مادر زمين دارد ، يك مسؤوليتی هم در برابر او دارد ، بلكه میتوان گفت يك حقی هم اين مادر يعنی زمين برعهده او دارد و آن اينكه زمين را آباد كند و عمران نمايد . حق زمين بر انسان علی ( ع ) در همان روزهای اول خلافت جملهای فرمود به مردم : " « إنكم مسؤولون حتی عن البقاع و البهائم ، » " ( 1 ) شما مسؤوليت داريد و پاورقی : . 1 نهج البلاغة ، خطبه . 166 مكلفيد و حقوقی برعهده شما هست حتی نسبت به چارپايان و نسبت به زمين . نه تنها در برابر خدا و مردم مسؤوليد . بلكه درباره حيوانات و زمينها هم مسؤوليد . خيال نكنيد كه اين حيوان باركش شما بدليل اينكه ملك شماست هر طور رفتاری كه بخواهيد میتوانيد بكنيد ، هر اندازه بار و لو فوق قدرت آن حيوان میتوانيد پشتش بگذاريد ، اگر خواستيد علوفه بدهيد و اگر نخواستيد ندهيد ، تشنه ماند ماند ، گرسنه ماند ماند ، زخم شد شد ، شما هيچ مسؤول سير كردن و آب دادن و حفظ سلامت آن حيوان نيستيد . خير اين طور نيست . ديگر اينكه شما مسؤول اين زمينها هستيد كه آنها را ويرا ن نگذاريد و آباد كنيد . خداوند متعال آبادی آن را از شما خواسته . باز علی ( ع ) در فرمان معروف مالك اشتر ، عنوان كلی كه به فرمان خود میدهد اين است : " « هذا ما أمر به عبدالله علی أميرالمؤمنين مالك بن الحارث اعشتر فی عهدهإليه حين ولاه مصر جباية خراجها ، و جهاد عدوها ، و استصلاح أهلها ، و عماره بلادها » " ( 1 ) يعنی اين دستوری است كه بنده خدا علی اميرمؤمنان برای مالك بن حارث معروف به اشتر مینويسد ، هنگامی كه استانداری مصر را به او میدهد كه در آنجا خراج و ماليات را جمع كند ، امنيت ايجاد ، و دشمنان مصر را سركوب كند و مردم مصر را از لحاظ تربيت و اخلاق و غيره به صلاح آورد ، و ديگر اينكه سرزمينهای آنجا را آباد كند . پاورقی : . 1 نهج البلاغة ، نامه . 53
پاسخ : متن کامل کتاب ((بیست گفتار)) شهید مطهری تلازم حق و تكليف درباره تلازم تكاليف و حقوق میفرمايد : " « لا يجری لاحدإلا جری عليه ، و لا يجری عليهإلا جری له » " ( 1 ) حقی برای كسی نيست مگر آنكه به عهدهاش هم حقی هست و به عهده كسی حقی نيست مگر آنكه برای او ؟ و به نفع او هم هست . يعنی تكليف و حق از يكديگر جدا نيستند . اگر كسی حقی دارد تكليفی هم همراه آن حق دارد . چرا پيغمبر فرمود : " « ملعون من ألقی كله علی الناس » " ( 2 ) از رحمت خدا دور و مشمول لعنت خداوند است آن كس كه سنگينی خود را روی دوش مردم بگذارد ، از حقوق عمومی استفاده بكند و تكليفی انجام ندهد ؟ در اينجا مطلبی ذكر كنم كه مؤيد مطالب گذشته است و ضمنا جواب سؤال و شبههای كه ممكن است پيش بيايد نيز هست . حق ضعفا در اسلام واقعا برای فقرا و عجزه و ضعفا حقی در اموال ديگران منظور شده. در سوره اسراء میفرمايد : " « و آت ذاالقربی حقه و المسكين و ابن السبيل »" ( 3 ) حق خويشاوندان و فقرا و بيچارگان را بده . پاورقی : . 1 نهج البلاغة ، خطبه . 207 . 2 كافی ، ج 5 ، ص . 72 . 3 اسراء ، . 26 و در سوره معارج میفرمايد : " « و الدين فی أموالهم حق معلوم 0 للسائل و المحروم »" ( 1 ) از برای سؤال كنندگان و محرومان بهرهای معين در اموال مؤمنين هست . ضعيفان و عاجزان و بينوايان كه قادر به كار و كسب نيستند . و يا كسب و كارشان وافی نيست ، مكلف به كار و زحمت نيستند ، يا بيش از آن اندازه كه كار میكنند و توانايی دارند مكلف نيستند ، پس تكليف از آنها ساقط است . از طرف ديگر ، درست است كه آنها توليد كننده نيستند و وظيفه كار و عمران را نمیتوانند انجام دهند اما نمیتوان آنها را محروم كرد ، زيرا به حكم اصل اولی و به حكم رابطه غائی كه بين آنها و مواد اين عالم است اين سفره كه پهن شد برای آنها هم پهن شده . " « و اعرض وضعها لعنام »" ( 2 ) يعنی خداوند اين زمين را برای همه ( نه برای بعضی ) قرار داده . اينها اگر قادر بودند و وظيفه خود را انجام نمیدادند جريمهشان اين بود كه از اين سفره محروم باشند ، ولی حالا كه قادر نيستند ، حق اولی آنها سر جای خود باقی است . واقعا ضعفا و فقرا و بينوايان در اموال اغنيا ذی حقاند . يك تفاوت اساسی فرق بين فلسفه اجتماعی و مبانی حقوقی اسلامی كه بر اصل علت غائی مبتنی است با مبانی حقوقی مادی ، يكی در همين جاست . مطابق مبانی حقوقی الهی اسلامی واقعا بينوايان پاورقی : . 1 معارج ، 24 - . 25 . 2 الرحمن ، . 10 ذی حقاند ، اما طبق مبانی حقوقی غير الهی ، حقوق فقط و فقط با فعاليت و توليد و كار و صنعت ايجاد میشود . در ضمن سخنانم جملهای از علی ( ع ) نقل كردم مبنی بر رابطه غائی بين انسان و مواد غذايی عالم كه فرمود : " « لكل ذی رمق قوت ، و لكل حبة آكل » " . يك جمله هم از آن حضرت نقل میكنم در رابطه فاعلی حق و ذی حق . شخصی از شيعيان حضرت آمد و از فیء و غنائم مسلمين كه سربازهای اسلامی با جانبازی به دست آورده بودند چيزی مطالبه كرد . حضرت در جواب فرمود : اين مال ، فیء مسلمين است ، اگر تو با آنها بودهای و مانند آنها رنجها و تعبها تحمل كردهای میتوانی شريك باشی و حقی داشته باشی " « وإلا فجناه أيديهم لا تكون لغير أفواههم » " ( 1 ) و گرنه محصول دستها و بازوهای آنها مال دهانهای خودشان است نه مال دهانهای ديگران . يعنی هر بازويی كه زحمت میكشد و رنج میبرد و از يك راه مشروع چيزی به دست میآورد طبيعی است كه مال دهان خودش است و تعلق به شخص خودش دارد ، معنی ندارد كه دستی و بازويی كار كند و چيزی را تحصيل كند و آنگاه دهان شخص ديگر با آن محصول بجنبد . حق اجتماع حق در اسلام خيلی محترم است ، حقوق مردم فوق العاده احترام دارد ، عدالت فوق العاده مقدس است . خيانت در حقوق بالاخص حقوق عمومی از نظر اسلام بالاترين خيانتهاست . علی پاورقی : . 1 نهج البلاغة ، خطبه . 223
