پاسخ : متن کامل کتاب ((بیست گفتار)) شهید مطهری هست يا نيست ؟ نه اينكه آيا اين حق به آنها میرسد يا خير ؟ صورت مسأله بكلی عوض میشود . مثلا میگوييم " سربازی " تكليف است نه حق لهذا میگوييم " سرباز وظيفه " نمیگوييم " حق سربازی " . اگر بنا شود از عناوين سوء استفاده نشود و خالص عمل شود ، معلوم میشود همه اينها تكليف است نه حق . شرايط تكليف هم غير از شرايط حق است . برای علی كه هيچ گونه سوء استفادهای از خلافت نمیكرد ، خلافت و حكومت تكليف بود نه حق . اگر بنا شود از تكليف و وظيفهای استفادههای نامشروع بشود هر تكليفی را میشود به غلط نام حق رويش گذاشت . اگر نماز خواندن كه صددرصد تكليف است مورد سوء استفاده واقع شود و منبع درآمد زندگی كسی بشود از نظر آن شخص استفاده جو نماز خواندن يا امامت جماعت حق است نه تكليف ، بزرگترين حقها هم ممكن است باشد ، اما حقيقت اين طور نيست . وقتی علی مرتضی ( ع ) را میبينيم كه حتی حاضر نيست اين قدر از عنوان خود استفاده كند كه وقتی چيزی میخواهد بخرد از كسی میخرد كه او را نشناسد - مبادا به احترام مقام خلافت به او ارزانتر بفروشد - بايد بگوييم حتی خلافت هم تكليف است نه حق ، چه تكليفی ، كه بالاتر از آن تكليفی نيست ، از تكليف هم بالاتر است ، رياضت است . در روزهای گرم میآمد بيرون دارالاماره و در سايه مینشست ، مبادا مراجعه كنندهای بيايد و در آن هوای گرم به او دسترسی پيدا نكند . اين در واقع رياضت بود ، پر مشقتترين تكليفها بود . در نامهای به قثم بن عباس كه از طرف خودش والی حجاز بود مینويسد : " « و اجلس لهم العصرتين ، و أفت المستفتی ، و علم الجاهل ، و ذاكر العالم ، و لا يكن لكإلی الناس سفيرإلا لسانك ، و لا حاجبإلا وجهك » " ( 1 ) . به مالك اشتر مینويسد : " « و اجعل لذوی الحاجات منك قسما تفرغ لهم فيه شخصك ، و تجلس لهم مجلسا عاما فتتواضع فيه لله الذی خلقك ، و تقعد عنهم جندك و أعوانك من أحراسك و شرطك حتی يكلمك متكلمهم غير متعتع ، فانی سمعت رسول الله صلی الله عليه و آله يقول فی غير موطن : لن تقدس أمة حتی يؤخذ للضعيف فيها حقه من القوی غير متعتع » " ( 2 ) . باز درباره منع احتجاب مینويسد : " « فلا تطولن احتجابك عن رعيتك فان احتجاب الولاه عن الرعية شعبة من الضيق » " ( 3 ) . سعدی در همين مضمون در بوستان میگويد : تو كی بشنوی ناله دادخواه به كيوان برت كله خوابگاه چنان خسب كايد فغانت به گوش اگر دادخواهی بر آرد خروش پاورقی : . 1 در هر بامداد و شام ساعتی برای رسيدگی به امور رعيت معين كن و به سؤالات آنها شخصا جواب ده و نادان و گمراهشان را متوجه ساز . با دانشمندان در تماس باش . جز زبانت واسطهای بين خود و مردم قرار مده و جز چهرهات حاجبی . ( نهج البلاغة ، نامه 67 ) . . 2 برای ارباب رجوع وقتی مقرر كن و خود شخصا به گرفتاريهايشان برس و برای اين موضوع ، مجلسی عمومی تشكيل ده و در آن مجلس برای خدايت كه ترا آفريده و اين مقام داده فروتنی كن . و در اين موقع ارتش و مأموران و پاسبانان را از جلوی چشم مردم دور كن تا بدون پروا و هراس با تو سخن گويند ، زيرا مكرر از رسول خدا شنيدم كه میفرمود : هرگز ملتی به قداست و پاكی نخواهد رسيد مگر آنكه در ميان آنها حق ضعفا از اقويا و نيرومندان بدون لكنت و پروا گرفته شود . ( نهج البلاغة ، نامه 53 ) . . 3 خود را از رعيت زياد در پنهان مدار كه اين پنهان داشتن ، خود نوعی فشار و تنگی است . ( همان نامه ) .
پاسخ : متن کامل کتاب ((بیست گفتار)) شهید مطهری 2 اصل عدل در اسلام . 1 اين سخنرانی در شب بيستم رمضان 81 ايراد شده است علت اصلی انحراف مسلمين از عدل اسلامی وقتی اين سؤال مطرح میشود كه چرا با اينكه در اسلام اين قدر به اصل عدالت توصيه شد ، به آن عمل نشد ، و بلكه طولی نكشيد كه جامعه اسلامی سخت دچار بی عدالتی شد و انواع بی عدالتيها و تبعيضها به وجود آمد ، وقتی كه اين سؤال مطرح میشود ، آن چيزی كه در درجه اول و زود به فكر همه میرسد اين است كه مسؤول اين كار عدهای از خلفا بودند و آنها سبب شدند كه اين دستور خوب ، اجرا و تنفيذ نشد ، زيرا اجرای اين دستور ، اول بايد از طرف خلفا و زعمای مسلمين بشود و آنها سوء نيت داشتند و شايستگی آن مقام بزرگ را نداشتند و مانع اجرا و تنفيذ اين اصل شدند و در نتيجه در جامعه اسلامی انواع بی عدالتيها و تبعيضها به وجود آمد . اين جواب درست است ، اما به اين معنی كه يكی از علتها اين بود كه آنها كه میبايست اجرا كنند اجرا نكردند و بر ضد آن عمل كردند ، تاريخ خلفای اموی و عباسی گواه صادق اين مطلب است . بد تفسير شدن عدالت اما تمام علت اين نيست . يك علت مهم ديگر هم هست كه اثرش از علت اول اگر بيشتر نباشد كمتر نيست . امشب میخواهم در اطراف اين علت بحث كنم . آن علت اين است كه اصل عدل در اسلام از طرف عدهای از پيشوايان و علمای اسلام بد تفسير و توضيح داده شد و با آنكه عده ديگری در مقابل آنها مقاومت كردند ، فايدهای نكرده و دسته اول پيش بردند . يك قانون خوب و عالی در درجه اول بايد خوب تفسير شود و در درجه دوم بايد خوب اجرا و تنفيذ گردد . اگر خوب تفسير نشود ، فرضا آنها كه متصدی اجرا و تنفيذ هستند بخواهند خوب اجرا كنند ، فايده ندارد ، زيرا همانطوری اجرا ميكنند كه تفسير شده ، و اگر هم قصد خوب اجرا كردن نداشته باشند برای آنها چه بهتر ، وقتی متصديان تفسير قانون ، مطابق با نيات سوء اجرا كنندگان تفسير كردند ، عملا و نتيجتا خدمتی به آنها كردهاند و آنها را از زحمت و دردسر مردم نجات دادهاند ، خواه آنكه تفسير كنندگان از اول قصدشان اين باشد كه به قانون و مردم خيانت كنند ، و يا همچون قصدی نداشته باشد ، فقط روی كج فهمی بد تفسير كنند . در تفسير اصل عدل همين طور شد . غالبا و شايد همه كسانی كه منكر اين اصل در اسلام شدند - به شرحی كه عرض خواهم
پاسخ : متن کامل کتاب ((بیست گفتار)) شهید مطهری 2 اصل عدل در اسلام . 1 اين سخنرانی در شب بيستم رمضان 81 ايراد شده است علت اصلی انحراف مسلمين از عدل اسلامی وقتی اين سؤال مطرح میشود كه چرا با اينكه در اسلام اين قدر به اصل عدالت توصيه شد ، به آن عمل نشد ، و بلكه طولی نكشيد كه جامعه اسلامی سخت دچار بی عدالتی شد و انواع بی عدالتيها و تبعيضها به وجود آمد ، وقتی كه اين سؤال مطرح میشود ، آن چيزی كه در درجه اول و زود به فكر همه میرسد اين است كه مسؤول اين كار عدهای از خلفا بودند و آنها سبب شدند كه اين دستور خوب ، اجرا و تنفيذ نشد ، زيرا اجرای اين دستور ، اول بايد از طرف خلفا و زعمای مسلمين بشود و آنها سوء نيت داشتند و شايستگی آن مقام بزرگ را نداشتند و مانع اجرا و تنفيذ اين اصل شدند و در نتيجه در جامعه اسلامی انواع بی عدالتيها و تبعيضها به وجود آمد . اين جواب درست است ، اما به اين معنی كه يكی از علتها اين بود كه آنها كه میبايست اجرا كنند اجرا نكردند و بر ضد آن عمل كردند ، تاريخ خلفای اموی و عباسی گواه صادق اين مطلب است . بد تفسير شدن عدالت اما تمام علت اين نيست . يك علت مهم ديگر هم هست كه اثرش از علت اول اگر بيشتر نباشد كمتر نيست . امشب میخواهم در اطراف اين علت بحث كنم . آن علت اين است كه اصل عدل در اسلام از طرف عدهای از پيشوايان و علمای اسلام بد تفسير و توضيح داده شد و با آنكه عده ديگری در مقابل آنها مقاومت كردند ، فايدهای نكرده و دسته اول پيش بردند . يك قانون خوب و عالی در درجه اول بايد خوب تفسير شود و در درجه دوم بايد خوب اجرا و تنفيذ گردد . اگر خوب تفسير نشود ، فرضا آنها كه متصدی اجرا و تنفيذ هستند بخواهند خوب اجرا كنند ، فايده ندارد ، زيرا همانطوری اجرا ميكنند كه تفسير شده ، و اگر هم قصد خوب اجرا كردن نداشته باشند برای آنها چه بهتر ، وقتی متصديان تفسير قانون ، مطابق با نيات سوء اجرا كنندگان تفسير كردند ، عملا و نتيجتا خدمتی به آنها كردهاند و آنها را از زحمت و دردسر مردم نجات دادهاند ، خواه آنكه تفسير كنندگان از اول قصدشان اين باشد كه به قانون و مردم خيانت كنند ، و يا همچون قصدی نداشته باشد ، فقط روی كج فهمی بد تفسير كنند . در تفسير اصل عدل همين طور شد . غالبا و شايد همه كسانی كه منكر اين اصل در اسلام شدند - به شرحی كه عرض خواهم كرد - سوء نيتی نداشتهاند ، فقط روی قشری فكر كردن و متعبد مابانه فكر كردن ، مسلمانان را به اين روز انداختند . اين بود كه برای اسلام دو مصيبت پيش آمد : يكی مصيبت سوء نيت در اجرا و تنفيذ ، كه از همان اوايل در اثر قرار نگرفتن چرخ خلافت روی محور اصلی خود ، به صورت تفضيل نژاد عرب بر غير عرب و تفضيل قريش بر غير قريش و به صورت آزاد گذاشتن دست عدهای در حقوق و اموال و محروم كردن عده ديگر پيش آمد ، و قيام علی ( ع ) در خلافت بيشتر برای مبارزه با اين انحراف بود و بالاخره هم منجر به شهادتش شد ، و بعد هم در زمان معاويه و ساير خلفا شدت يافت . مصيبت ديگر از طرف عدهای قشری ماب و متعبد ماب وارد شد كه روی يك سلسله افكار خشك ، به يك نوع توضيحها و تفسيرهای كج و معوج پرداختند كه آثارش هنوز هم باقی است . ريشه كلامی توضيح اينكه اين اصل اجتماعی يك ريشه كلامی دارد . علم كلام از نيمه دوم قرن اول هجری پيدا شد ، عدهای به بحث در اصول دين و به مباحث مربوط به توحيد و صفات خداوند و تكليف و معاد پرداختند . اينها به نام متكلمين خوانده شدند . در اينكه چرا اينها به اين اسم خوانده شدند مورخين وجوهی ذكر كردهاند . بعضی گفتهاند علت اين بود كه مهمترين مسألهای كه فكر اينها را مدتی مشغول كرده بود ، بحث در حدوث و قدم قرآن مجيد بود كه كلام الله است . بعضی گفتهاند اينها خودشان اسم كلام را
پاسخ : متن کامل کتاب ((بیست گفتار)) شهید مطهری برای فن خودشان در مقابل اسم منطق كه تازه رايج شده بود انتخاب كردند و خواستند اسمی مرادف با اسم منطق انتخاب كنند ، چون منطق به معنی نطق است ، اينها اسم كلام را انتخاب كردند كه به معنی سخن است . بعضی گفتهاند چون زياد به مجادله و مباحثه میپرداختند متكلم خوانده شدند . به هر حال ، همچو دستهای پيدا شدند . عدل الهی يكی از مسائلی كه در علم كلام مورد بحث واقع شده مسأله عدل الهی بود ، كه آيا خداوند عادل است يا نه ؟ اين مسأله خيلی اهميت پيدا كرد و شاخهها و متفرعات زياد پيدا كرد و دامنهاش قهرا به مسأله اصل عدالت اجتماعی كه مورد بحث ماست نيز كشيده شد . اين مسأله از مسأله حادث بودن و قديم بودن كلام الله هم با آنكه آن مسأله فتنهها به پا كرد و خونها برايش ريخته شد بيشتر اهميت پيدا كرد ، بطوريكه به واسطه نفی و اثبات در اين مسأله يعنی مسأله عدل ، متكلمين دو نحله شدند : عدليه و غير عدليه . عدليه يعنی طرفداران اصل عدل الهی ، و غير عدليه يعنی منكرين اصل عدل الهی . متكلمين شيعه عموما از عدليه هستند ، و به همين جهت از همان زمان قديم معمول شد كه شيعه بگويد اصول دين اسلام پنج تا است : توحيد ، عدل ، نبوت ، امامت ، معاد . يعنی از نظر اسلام شناسی شيعی اصول اسلام پنج تا است . در مسأله عدل الهی در دو قسمت بحث شد : يكی اينكه آيا خلقت و تكوين عالم از آسمان و زمين ، از جماد و نبات و حيوان ، از دنيا و آخرت ، بر موازين عدالت و موافق عدالت است و در خلقت و آفرينش به هيچ موجودی ظلم نمیشود و اين عالم به عدل برپاست ؟ آيا " « بالعدل قامت السموات و اعرض » " ؟ يا اينكه خداوند چون اراده و مشيتش مطلق است و هيچ چيز نمیتواند اراده او را محدود كند ، فعال ما يشاء است " يفعل ما يشاء و يحكم ما يريد " خلقتش تابع هيچ ميزان و هيچ قاعده و قانونی نمیتواند باشد و هر چه او بكند عدل است نه اينكه هر چه مقتضای عدل است او میكند . لهذا در جواب اين سؤال كه " آيا خداوند در قيامت بر وفق موازينی كه موازين عدل است رفتار میكند و طبق حساب و قاعدهای يكی را به بهشت میبرد و ديگری را به جهنم ؟ يا اينطور نيست ؟ " آنها گفتند اين طور نيست ، هيچ قانون و ناموسی نمیتواند حاكم بر فعل حق باشد ، هر قانون و ناموسی تابع فعل او و امر اوست ، عدل و ظلم هم تابع فعل اوست ، اگر او مطيع را به بهشت ببرد و عاصی را به جهنم ، باز هم چون او كرده عدل است ، اراده او و فعل او تابع ميزانی و خاضع در برابر قانونی نيست ، همه قوانين و موازين تابع اراده او هستند . اين يك قسمت درباره اصل عدل كه راجع به اساس خلقت موجودات و نظام عالم بود كه آيا موافق با ميزان عدل است يا نه ؟ قسمت ديگری مربوط به نظام تشريع است ، مربوط به دستورهای دينی است ، مربوط به اين است كه دستورهای الهی كه به وسيله پيغمبر اكرم ( ص ) رسيده و به نام شريعت و قانون اسلامی خوانده میشود چطور ؟ آيا نظام تشريع تابع ميزان عدل است يا نه ؟ آيا پاورقی : . 1 تفسير صافی ، ذيل آيه 7 ، از سوره الرحمن .
پاسخ : متن کامل کتاب ((بیست گفتار)) شهید مطهری حسن و قبح عقلی اين بود كه دو دسته در ميان علمای اسلامی به وجود آمدند : يك دسته طرفدار حسن و قبح عقلی شدند و گفتند فرمان شارع تابع حسن و قبح و صلاح و فساد واقعی اشياء است ، و دسته ديگر منكر حسن و قبح عقلی اشياء شدند و گفتند حسن و قبح اشياء تابع دستور شرعی است . درباره عدل و ظلم هم كه مربوط به حقوق و حدود مردم است و يك موضوع اجتماعی است ، اين حساب پيش آمد . مطابق نظر عدليه در واقع و نفس الامر حقی هست و ذی حقی ، و ذی حق بودن و ذی حق نبودن خودش يك واقعيتی است . قبل از آن هم كه دستور اسلام برسد حقی و ذی حقی بود ، يكی به حق واقعی خود میرسد و يكی محروم میماند . اسلام آمد و دستورهای خود را طوری تنظيم كرد كه هر حقی به ذی حق خود برسد . اسلام دستورهای خود را مطابق حق و عدالت تنظيم كرد ، عدالت يعنی " إعطاء كل ذی حق حقه " . حق و عدالت امری است كه اگر اسلام هم دستور نمیداد باز حقيقتی بود و حقيقت بودنش طوری نمیشد . و مطابق نظر دسته دوم حق و ذی حق بودن و ذی حق نبودن و همچنين عدل و ظلم حقيقت ندارد ، تابع اين است كه شارع اسلام چگونه قانون وضع كند . به عقيده اين دسته همان طوری كه نظام تكوين به موجب اينكه فعل حق و مولود اراده مطلقه و مشيت مطلقه خداوند است نسبت به هيچ قانونی و قاعدهای خاضع و تابع نيست ، نظام تشريع هم به همين موجب تابع هيچ اصلی نيست و نسبت به هيچ قانونی خاضع نيست . هر چه قانون اسلام وضع بكند حق است ، يعنی حق میشود ، و هر طور كه او قرار دهد عدالت است . اگر دستور اسلام اين طور میبود كه همه مردم هر چه زحمت میكشند ، و رنج میبرند و توليد میكنند هيچيك از آنها حق ندارند و ذی حق را يك نفر ديگر كه هيچ رنجی نبرده و زحمتی نكشيده معرفی كند ، واقعا هم اين طور خواهد بود ، ذی حق واقعی آنها نيستند بلكه اين است . اثر عملی و اجتماعی بحث حسن و قبح ممكن است گفته شود كه اين بحث چه ثمره عملی دارد ؟ به هر حال ، هر دو دسته درباره قوانين موجود اسلامی معتقدند كه مقرون به صلاح و موافق حق و عدالت است ، چيزی كه هست يك دسته معتقدند اول حسن و قبح و صلاح و فساد و حق و ناحقی بود و بعد شارع اسلام دستورهای خود را طبق آنها تنظيم كرده ، و دسته ديگر میگويند كه اينها از اول نبودهاند و به دنبال دستورهای دين پيدا شدهاند . يك عدهای میگويند حسن و قبح و حق و ناحق و عدالت و ظلم ، مقياس دستورهای دين است ، يك عده میگويند دين مقياس اينها است ، حالا چه خواجه علی و چه علی خواجه ، نتيجه يكی است . لهذا علمای هر دو دسته كه وارد مسائل فقه و اصول شدهاند در اطراف مصلحت احكام و تقديم مصلحتی بر مصلحت ديگر ، بحث كردهاند . در جواب عرض میكنم خير ، اين طور نيست ، اثر عملی مهمی دارد و آن مسأله دخالت عقل و علم در استنباط احكام اسلامی است . اگر نظريه اول را بپذيريم كه حقی و عدالتی بوده و حسن و قبح واقعی بوده و شارع اسلام هميشه آن واقعيات را منظور میداشته
پاسخ : متن کامل کتاب ((بیست گفتار)) شهید مطهری قهرا در مواردی كه بر ميخوريم به حكم صريح عقل و علم كه مقتضای حق چيست و مقتضای عدالت چيست ؟ صلاح كدام است و فساد كدام ؟ ناچاريم اينجا توقف كنيم و عقل را به عنوان يك راهنما در مواردی كه ميتواند صلاح و فساد را درك كند ، بپذيريم و قاعدهای را كه عدليه گفتهاند كه " كل ما حكم به العقل حكم به الشرع " يا گفتهاند " الواجبات الشرعية ألطاف فی الواجبات العقلية " به كار ببنديم ، گيرم ظاهر يك دليل نقلی خلاف آن باشد ، زيرا روی آن مبنا ما برای احكام اسلامی روحی و غرضی و هدفی قائليم ، يقين داريم كه اسلام هدفی دارد و از هدف خود هرگز منحرف نمیشود ، ما به همراه همان هدف میرويم ، ديگر در قضايا تابع فرم و شكل و صورت نيستيم ، همينكه مثلا فهميديم ربا حرام است و بی جهت هم حرام نيست ، میفهميم هر اندازه كه بخواهد تغيير شكل و فرم و صورت بدهد باز حرمتش جايی نمیرود ، ماهيت ربا ربا است ، و ماهيت ظلم ظلم ، و ماهيت دزدی دزدی ، و ماهيت گدايی و كل بر اجتماع بودن گدايی است ، خواه آنكه شكل و فرم و صورتش همان شكل ربا و ظلم و سرقت و گدايی باشد يا آنكه شكل و قيافه را عوض كند و جامه حق و عدالت بر تن نمايد . اما بنابر نظريه دوم ، عقل به هيچ وجه نمیتواند راهنما باشد ، قوانين و مقررات اسلامی يك روحی و معنايی ندارد كه ما اين روح و معنی را اصل قرار دهيم ، هر چه هست همان شكل و فرم و صورت است و با تغيير شكل و فرم و صورت ، همه چيز عوض میشود . اصولا مطابق اين نظريه هر چند نام حق و عدل و نام مصلحت و تقديم مصلحتی بر مصلحت ديگر برده میشود ، اما يك مفهوم واقعی ندارد ، نام همان شكل و فرم و صورت را مصلحت و عدالت و حق و امثال اينها گذاشتهاند . پس مطابق نظريه اول ، ما به حق و عدالت و مصلحت به عنوان يك امر واقعی نگاه میكنيم ، اما بنابر نظريه دوم به عنوان يك فرض خيالی . يك سبب گمراهی مردم جاهليت همين بود كه قوه درك خوبی و بدی از آنها سلب شده بود و هر قبيح و زشتی را تحت عنوان دين قبول میكردند و نام امر دينی و شرعی روی آن میگذاشتند . قرآن كريم اين جهت را از آنها انتقاد میكند و میگويد شما بايد اينقدر بفهميد كه كارهای زشت در ذات خود زشتاند و ممكن نيست خداوند كار زشتی را تجويز كند و به او دستور دهد . زشتی يك چيز كافی است برای اينكه شما بفهميد خداوند به آن امر نمیكند . میفرمايد : " « وإذا فعلوا فاحشة قالوا وجدنا عليها آبائنا و الله أمرنا بها قلإن الله لا يأمر بالفحشاء أتقولون علی الله ما لا تعلمون قل أمر ربی بالقسط »" ( 1 ) . يعنی وقتی كه مرتكب فحشاء شوند دو دليل برای كار خود ذكر میكنند : يكی اينكه سنت آباء و اجدادی است ، ديگر اينكه میگويند دستور خدا همين است و خدا اجازه داده . به آنها بگو خداوند هرگز فحشاء را اجازه نمیدهد . خود فحشاء و عفاف حقيقتهايی هستند ، واقعيت دارند . با امر و نهی خدا فحشاء عفاف نمیشود و عفاف فحشاء نمیشود . خدا هرگز به فحشاء امر نمیكند . و آن را اجازه نمیدهد . خداوند به عدل و اعتدال و ميانه روی امر میكند . اين را خودتان بايد بفهميد و تشخيص دهيد و مقياس قرار دهيد و با اين مقياس ، تشخيص بدهيد كه خداوند به چه چيز امر میكند و از چه چيز نهی میكند . پاورقی : . 1 اعراف ، 28 - . 29 دليلهای چهارگانه اين بود كه علمای عدليه گفتند ادله شرعيه چهار است : قرآن ، سنت ، اجماع - يعنی اتفاق علمای اسلامی با شرايط مخصوص - چهارم عقل ، اما از نظر غير عدليه هيچ معنی ندارد كه عقل از ادله شرعيه شمرده شود و يك پايه از پايههای اجتهاد و استنباط احكام شرعی قرار گيرد . از نظر آنها تعبد محض حكمفرما است . استدلالهای شرمآور خيلی اسباب تعجب میشود اگر كسی بشنود در اسلام دستهای پيدا شدند كه واقعا مسلمان بودند بلكه خود را از ديگران مسلمانتر و مقدستر میشمردند و خيلی متعبد بودند و خود را صددرصد تابع سنت پيغمبر میدانستند . آن وقت همينها برای به كرسی نشاندن حرفهای خود مبنی بر انكار عدالت الهی ، هم در تكوينيات و هم در تشريعيات ، به استدلال پرداختند . از طرفی نمونهها به خيال خود از بی عدالتيها در خلقت و آفرينش ذكر كردهاند كه شرمآور است . به بيماريها و دردها مثال زدند ، خلقت شيطان را دليل آوردند ، گفتند اگر جريان عالم بر طبق عدالت میبود نمیبايست علی بن ابیطالب كشته شود و بعد جای او را زياد بن ابيه و حجاب بن يوسف بگيرند ، و امثال اين مثالها . اين در قسمت تكوينيات و نظام تكوين . در قسمت تشريعيات و نظام تشريع هم برای اينكه ثابت
پاسخ : متن کامل کتاب ((بیست گفتار)) شهید مطهری كنند قوانين اسلام تابع قاعده و قانون و صلاح و فساد و حسن و قبحی نيست ، گفتند بنای شرع بر جمع متفرقات و تفرقه مجتمعات است ، لهذا اين همه تناقض در دستورهای دين وجود دارد ، در بسياری موارد ديده میشود شارع اسلام يكجور حكم داده و حال آنكه مثل هم نيستند ، و در بسياری موارد ديده میشود برعكس ، دو چيز كه كمال مشابهت دارند و بايد يك جور حكم داشته باشند ، دو جور حكم دارند . گفتند چرا اسلام بين زن و مرد فرق گذاشته و برای مردان تا چهار زن را تجويز كرده و برای زنان بيش از يك شوهر اجازه نداده ؟ چرا درباره دزد گفته دست او را كه آلت جرم است ببرند ، اما برای دروغگو نگفته كه زبانش را كه آلت جرم است ببرند ؟ همچنين زناكار و . . . شرمآور است انسان در تاريخ بخواند عدهای پيدا شدند كه خود را تابع قرآن میدانستند و قرآن اين همه درباره عدل الهی ، هم در نظام تكوين و هم در نظام تشريع ، سخن گفته و اما اين دسته در نفی حكمت و بی عدالتی نظام آفرينش و در بی حكمتی دستورهای اسلام ، داد سخن دادهاند . پيروزی منكران عدل از آن شرمآورتر اينكه پس از يك قرن زد و خورد و مباحثه و مجادله و فتنهها و خونريزيها عاقبت پيش بردند و فائق آمدند ، سياست وقت آنها را جلو انداخت . اين كار به دست متوكل عباسی صورت گرفت . متوكل اين فكر را حمايت كرد ، يا از آن نظر كه موافق ميل و سياستش بود يا از آن نظر كه نفهميد . در مروج الذهب مسعودی مینويسد : " لما أفضت الخلافةإلی المتوكل أمر بترك النظر و المباحثة فی الجدال و الترك لما كان عليه الناس فی ايام المعتصم و الواثق ، و أمر الناس بالتسليم و التقليد ، و أمر الشيوخ المحدثين بالتحديث وإظهار السنة و الجماعة . " ( 1 ) يعنی همينكه كار به متوكل منتهی شد و به خلافت رسيد دستور داد جلوی بحثهای عقلی گرفته شود ، دستور داد مردم در مسائل دين تعبد صرف داشته باشند و حق فكر كردن و تعقل در دستورهای دين را از مردم گرفت ، دستور داد شيوخ اهل حديث كه منكر اصل عدل بودند به كار نقل حديث بدون اظهار نظر بپردازند و سنت و جماعت را اظهار كنند . متوكل از شيوع فلسفه نيز كه مدتی شايع شده بود به جرم اينكه بحث عقلی است جلوگيری كرد . واژه سنی اين نكته هم خوب است گفته شود : كلمه " سنی " كه فعلا در مقابل " شيعه " اصطلاح شده در سابق به اين معنی گفته نمیشد ، بلكه اين كلمه را به آنهايی میگفتند كه منكر اصل عدل و حسن و قبح واقعی اشياء بودند ، و چون عدليه منحصر بود به شيعه و معتزله ، و معتزله از زمان متوكل تحليل رفتند و به صورت يك مكتب مشخص نتوانستند قد علم كنند و تنها متكلمين شيعه بودند كه عقيده خود را حفظ كردند ، بعدها همه مسلمانان غير شيعه را اهل سنت و جماعت گفتند . اين نكته ديگر را هم بايد دانست : اين طور نيست كه همه پاورقی : . 1 مروج الذهب ، ج 4 ، ص . 86 علمای اهل سنت كه بعد آمدند مسلك اشعری را انتخاب كردند ، نه ، بسياری از علمای اهل سنت كه بعد آمدند ، اصل عدل را پذيرفتند . مثلا زمخشری كه از اكابر علمای اهل سنت است ، معتزلی است و اصل عدل را قبول دارد ، همچنين بسياری ديگر . كم كم مجادلات كلامی كاستی گرفت و عقايد هر دستهای در دسته ديگر راه يافت . فعلا مجال شرح اين قسمت نيست كه چطور عقايد عدليه در غير عدليه و عقايد غير عدليه در عدليه راه يافت و به چه شكلی درآمد و مصيبت عموميت پيدا كرد . عوام پسندی انديشه اشعری عامه مردم در آن زمان فكر غير عدليه را میپسنديدند ، چون اين فكر مبنی بر تسليم و تعبد و تبعيت محض بود . عوام الناس چون تفكر ندارند طبعا فكر و تعقل را خطرناك میدانند و از آن وحشت دارند . از نظر عوام الناس اگر بگوييم حكم شرع تابع قانون عقل نيست يك نوع عظمت و اهميتی است برای دين . به همين جهت ، اين عمل متوكل كه جلوی آزادی فكر را گرفت خيلی در نظر عامه مردم پسنديده آمد و به عنوان حمايت از دين و سنت پيغمبر تلقی شد . با اينكه متوكل مردی فاسق و شرير و ستمگر بود بسياری از مردم به او علاقهمند شدند ، محبوبيتی پيدا كرد و اشعاری در مدحش سرودند مبنی بر تشكر از اين عمل كه به عقيده آنها دين خدا را ياری كرد . عامه مردم آن روز كه در واقع روز فاجعه علمی و فكری اسلام بود و مصيبت بزرگی برای حيات عقلی اسلام بود جشن گرفتند و شاديها كردند .
پاسخ : متن کامل کتاب ((بیست گفتار)) شهید مطهری يكی از شعرا در مدحش گفت : " امروز ديگر سنت پيغمبر ، عزيز و محترم شد ، مثل اينكه خوار نشده بود . حالا ديگر سنت پيغمبر با كمال افتخار خودنمايی و تجلی میكند و نشانههای باطل و زور را از بالا به زمين میافكند . اين بدعتگزاران ( يعنی عدليه ) پشت كردند و به جهنم رفتند و ديگر بر نخواهند گشت . خداوند به وسيله خليفه متوكل كه تابع سنت پيغمبر و علاقهمند به سنت پيغمبر است ، داد دل مسلمانان را از اين بدعتگزاران گرفت . متوكل همان كسی است كه خليفه پروردگار من است ، پسر عموی رسول خداست و بهترين فرد خاندان عباسی است ، همان كسی است كه دين را ياری كرد و از تفرقه نجات داد . خداوند عمر او را زياد كند و سايه او را بر ما مستدام بدارد و او را سلامت نگه دارد و به پاداش اين ياری بزرگ كه از دين كرد ، او را در بهشت برين همنشين پيغمبر خود قرارش دهد " . اين بود مختصری از جريان تاريخی اين مسأله كه در اثر بحث از عدل الهی و پيروزی منكرين اصل عدل الهی و در اثر سرايت كردن افكار غير عدليه در عدليه ، اصل عدل اجتماعی اسلام هم به روزگار بدی افتاد و سرنوشت شومی پيدا كرد . اين اضطراب و تشويش فكری برای عالم اسلام گران تمام شد . اشعری گری اسلامی و سوفسطايی گری يونانی اين فكر كه در اسلام ميان دو دسته در موضوع حق پيدا شد كه آيا حق و عدالت مقياس دين است يا دين مقياس حق و عدالت است ، شبيه است به آنچه در ميان فلاسفه از قديم الايام درباره حقيقت پيدا شد : آيا حقيقتی در واقع و نفس الامر هست و ذهن ما يك ادراك حقيقی است ، و يا اينكه امر به عكس است و حقيقت تابع ذهن ماست ، هر طور كه ما درك بكنيم آن حقيقت است ، و چون اشخاص مختلف ممكن است به انحای مختلفه يك مطلب را درك كنند حقيقت نسبت به هر كدام از آنها يك چيز است غير آنچه برای ديگری است ، پس حقيقت نسبی است ؟ در يونان قديم گروههايی پيدا شدند كه انديشه انسان را مقياس حقيقت دانستند ، نه حقيقت را مقياس انديشه انسان و گفتند مقياس همه چيز انسان است . اينان در تاريخ فلسفه " سوفسطاييان " خوانده میشوند . آنها از لحاظ زمان مقدمند بر متكلمين اسلامی و دلايلی بر مدعای خود آوردهاند نظير دلايل منكرين اصل عدل در اسلام . منكرين اصل عدل به خيال خود تناقضها و جمع مختلفات و تفرقه متشابهاتی در دستورهای اسلامی پيدا كردند و گفتند به دليل اين تناقضات نمیشود صلاح و فساد واقعی مقياس دستورهای دينی باشد ، بلكه دستورهای اسلامی مقياس خوبی و بدی و صلاح و فساد است . آنها هم به دليل تناقضها و خطاهايی كه در عقل و حس پيدا میشود گفتند ممكن نيست حقيقت مقياس ذهن باشد ، بلكه ذهن مقياس حقيقت است . جوابهايی كه فلاسفه به آن شكاكان يونانی و غير يونانی كه
پاسخ : متن کامل کتاب ((بیست گفتار)) شهید مطهری در عصرهای اخير هم كم و بيش بودهاند دادهاند عينا شبيه جوابهايی است كه علمای عدليه به آن دسته ديگر كه خوب است آنها را شكاكان و سوفسطاييان دينی بخوانيم دادهاند . وارد تفصيل اين مبحث نمیشوم . جنگ جمود و روشن انديشی ديديم كه جريان عدليه و غير عدليه ، جنگ بين جمود و ركود فكری و بين روشن بينی و روشن انديشی و تعقل بود . متأسفانه جمود و ركود و تاريك انديشی فايق آمد و از اين راه خسارتها بر عالم اسلام وارد شد ، نه خسارت مادی بلكه خسارت معنوی . در آدمی حسی هست كه گاهی به خيال خود میخواهد در برابر امور دينی زياد خضوع كند ، آن وقت به صورتی خضوع میكند كه بر خلاف اجازه خود دين است ، يعنی چراغ عقل را دور مياندازد و در نتيجه راه دين را هم گم میكند . از رسول اكرم روايت شده : " « قصم ظهری رجلان : جاهل متنسك و عالم متهتك» " يا " « قطع ظهری اثنان : جاهل متنسك ، و عالم متهتك » " ( دو نفر پشت مرا و پشت دين مرا شكستند : نادان متعصب و زاهد ، و ديگر عالم لا ابالی ) . در حديث است : خداوند دو حجت دارد : يكی حجت باطن ، ديگر حجت ظاهر . حجت باطن ، عقل است و حجت ظاهر ، پيغمبران . پاورقی : . 1 رك : بحار اعنوار ، ج 2 ، ص 106 و . 111 علی ، قربانی جمودها داستان شهادت علی ( ع ) و اموری كه موجب شد آن حضرت شهيد شود از همين نظر كه امشب صحبت كردم ، يعنی از نظر انفكاك تعقل از تدين ، داستان عبرت انگيزی است . علی ( ع ) در مسجد ، در حالی كه مشغول نماز بود ، يا آماده نماز میشد ، ضربت خورد و در اثر همان ضربت شهيد شد . درست است كه " و قتل فی محرابه لشده عدله " آن تصلب و انعطاف ناپذيری در امر عدالت برايش دشمنها درست كرد ، جنگ جمل و جنگ صفين به پا كرد ، اما در نهايت ، دست جهالت و جمود و ركود فكری از آستين مردمی كه به نام " خوارج " ناميده میشدند بيرون آمد و علی ( ع ) را شهيد كرد . خوارج در صفين داستان حكميت پيش آمد ، يك دسته از ياران و اصحاب علی ( ع ) از اطاعتش سرباز زدند و مذهب خارجی را به وجود آوردند . شمشيری كه بر فرق علی خورد به دست يك مرد خارجی مذهب بود . خوارج از فرق اسلامی هستند ، گو اينكه طبق عقيده ما آنها كافرند ، اما آنها خود را مسلمان میدانستند بلكه فقط خودشان را مسلمان میدانستند و ديگران را بی دين و خارج از دين به حساب میآوردند . هيچ كس ادعا نكرده كه خوارج به اسلام عقيده نداشتهاند ، بلكه همه اعتراف دارند كه آنها شديدا و با تعصب زيادی به اسلام معتقد بودند . خصلت بارز اينها دوريشان از فكر و تعقل است . خود علی ( ع ) كه از آنها نام میبرد آنها را مردمی معتقد ولی جاهل و قشری معرفی میكند . مردمی بودند متعبد ، شب زندهدار و قاری قرآن ، اما جاهل و سبك مغز و كم تعقل ، و بلكه مخالف فكر و تعقل در كار دين. علی ( ع ) در آن اتمام حجتی كه با آنها فرمود به آنها گفت : " « و قد كنت نهيتكم عن هذه الحكومة ، فأبيتم علیإباء المخالفين المنابذين ، حتی صرفت رأيیإلی هواكم ، و أنتم معاشر أخفاء الهام ، سفهاء الأحلام » " ( 1 ) شما امروز به من اعتراض داريد در امر حكميت و میگوييد خطا بود و ما توبه كرديم و تو هم توبه كن و قرار را نقض كن . من اول كار به شما گفتم كه تسليم حكميت نشويم ، و شما آن وقت سخت ايستاديد و شمشير كشيديد و گفتيد ما به خاطر قرآن میجنگيم و اينها قرآن را جلو آوردهاند ، تا من كرها و اجبارا تن دادم و پيمان بستم ، حالا میگوييد غلط بود و به من تكليف میكنيد آن را نقض كنم . چطور نقض كنم و حال آنكه در قرآن فرموده " « أوفوا بالعقود »" پيغمبر با مشركين كه پيمان میبست هرگز نقض نمیكرد . جايز نمیدانست با طرف غدر و مكر شود و بر خلاف پيمان رفتار شود ، طرف هر كس بود ولو مشرك و بتپرست بود ، حالا شما بعد از عقد پيمان به من تكليف میكنيد نقض كنم . اين مطالب را علی ( ع ) در مواقع مختلف به آنها فرمود ، آن جملهای كه درد اصلی آنهاست همين بود كه فرمود : " « و أنتم معاشر أخفاء الهام ، سفهاء الأحلام » " شما گروهی هستيد سبك مغز و كم خرد و نادان . عيب كار شما هم همين است ، يك روز با شدت از حكميت طرفداری میكنيد و يك روز به اين شدت آن را كفر و پاورقی : . 1 نهج البلاغة ، خطبه . 36 . 2 مائده ، . 1
پاسخ : متن کامل کتاب ((بیست گفتار)) شهید مطهری ارتداد میخوانيد . تاريخ خوارج ، عجيب و عبرت انگيز است از اين نظر كه وقتی عقيده دينی ، با جهالت و نادانی و تعصب خشك آميخته شود چه میكند . ابن عباس وقتی كه به فرمان اميرالمؤمنين ( ع ) مأمور شد برود با آنها صحبت كند وضعی ديد كه حيرت كرد " رأی منهم جباها قرحة لطول السجود ، و أيديا كثفنات الابل ، عليهم قمص مرخصة و هم مشمرون " ( 1 ) گروهی را میبيند آثار سجده در پيشانيهای آنها ، كف دستهايشان مثل زانوی شتر پينه بسته، پيراهنهای شسته مندرس پوشيده و دامنها به كمر زده آماده كارزارند. مورخين نوشتهاند اينها مردمی بودند كه از گناهانی از قبيل دروغ پرهيز داشتهاند - حتی در حضور جبارانی مثل " زياد " عقيده خودشان را كتمان نمیكردند با اهل معصيت مخالف بودند ، بعضيها قائم الليل و صائم النهار بودند . از آن طرف ، عقايدی قشری و سطحی داشتند . در مورد خلافت معتقد بودند لزومی ندارد يك نفر خليفه باشد ، قرآن هست ، مردم به قرآن عمل كنند . ابن ابی الحديد میگويد بعد كه ديدند نمیتوانند بدون زعيم و رئيس باشند از اين عقيده عدول كردند و با عبدالله بن وهب راسبی كه از خودشان بود بيعت كردند . همان طوری كه مقتضای كم عقلی و سبك مغزی است بسيار در عقايد خودشان تنگ نظر بودند . اكثر خوارج همه فرق مسلمين را كافر میدانستند ، با آنها نماز نمیخواندند ، ذبيحه آنها را نمیخورد ند ، به آنها زن نمیدادند و از آنها زن نمیگرفتند ، عمل را پاورقی : . 1 رك : عقد الفريد ، ج 2 ، ص . 389 جزء ايمان میشمردند و همين جهت كه عمل را جزء ايمان میدانستند آنها را تنگ نظر كرده بود و به همين سبب از هر كس گناه كبيرهای میديدند میگفتند كافر شد ، میگفتند جز ما باقی همه كافر و اهل جهنماند . خوارج در حقيقت از نظر خودشان قيامشان برای امر به معروف و نهی از منكر بود . اولين اجتماعشان بعد از يأس از هم عقيده كردن علی ( ع ) با خودشان در يكی از خانههای كوفه شده است . در آن خانه يكی ايستاد و اين خطابه مهيج را ايراد كرد : " أما بعد ، فو الله ما ينبغی لقوم يؤمنون بالرحمن و ينيبونإلی حكم القرآن ان تكون هذه الدنيا آثر عنده من الأمر بالمعروف و النهی عن المنكر و القول بالحق وإن من و ضر ، فانه من يمن و يضر فی هذه الدنيا فان ثوابه يوم القيامة رضوان الله و الخلود فی جنانه ، فأخرجوا بناإخواننا من هذه القرية الظالم أهلهاإلی بعض كور الجبال أوإلی بعض هذه المدائن منكرين لهذه ابدع المضلة " ( 1 ) . يعنی سزاوار نيست برای مردمی كه به خدای رحمان ايمان دارند و مرجعشان قرآن است ، اينكه دنيا را بر امر به معروف و نهی از منكر و اظهار سخن حق ، مقدم بدارند ، هر چند اين امور سبب ضعف و ضرر گردد . هر كسی در اين دنيا ضعف و ضرری ببيند در قيامت پاداشش رضا و خشنودی حق است . پس برادران ! بيابيد از اين شهر كه كانون فساد و ستمگری است بيرون برويم و به دامنههای كوهها يا بعضی از نقاط و شهرهايی كه اين طور نيست برويم و با اين بدعتهای گمراه كننده مبارزه كنيم . پاورقی : . 1 الامامة و السياسة ، ص 121 ، كامل مبرد ، ج . 2
