طبيعي است که هر فردي در مقطعي از زندگي خود دچار احساس ياس، نااميدي و افسردگي شود و آرامش خود را از دست بدهد.اما افرادي وجود دارند که همواره جنبه هاي منفي زندگي را مي نگرند که اين امر تاثير منفي بر روحيات فرد مي گذارد. به جز افراد بدبين که همواره افکار منفي دارند و به بدترين چيزها در زندگي فکر مي کنند و در واقع منتظر وقوع اتفاقات ناخوشايند هستند، عده اي هم وجود دارند که به خود ملامت گري معروف اند.دراين افراد نوعي لذت بردن از رنج دادن و ملامت کردن خويش وجود دارد.آن ها دايم با تکرار جملاتي نظير «من خوب نيستم»، «بازهم کارهارا خراب کردم»، «هيچ کاري را درست انجام نمي دهم» بر رنج دروني خود صحه مي گذارند. اصولا سرزنش و ملامت کردن خود و ديگران يکي از عادات نادرستي است که نگرش مثبت به زندگي را تحت الشعاع قرار مي دهد و باعث مي شود فرد نتواند از زندگي لذت ببرد. براي آشنايي بيشتر با اين اختلال رواني پاي صحبت هاي دکتر شهرام ناصري روان پزشک و مشاور خانواده نشستيم.«خود ملامت گري» جزو دسته بيماري هاي اضطرابي است زيرا فرد دايم مضطرب است، احساس گناه زيادي دارد، از اشتباه کردن مي ترسد و براي کوچک ترين خطايي خود را سرزنش مي کند. دکتر ناصري ادامه مي دهد: در واقع اين افراد بازتابي از واکنش هاي ديگران نسبت به خود هستند زيرا در کودکي با سرزنش و انتقادهاي زيادي بزرگ شده اند. بيشتر آن ها والدين خودشيفته اي داشته اند که براي بي تقصير جلوه دادن خود با ابراز خشم و سرزنش کردن فرزندان، خود را تخليه مي کردند. دسته اي از آن ها والدين کمال گرايي داشتند که به چيزي کمتر از ايده آل مطلق رضايت نمي دادند. اين والدين هرگز از موقعيت فرزند خود ابراز رضايت نمي کردند و اين نارضايتي دايمي پس از مدتي دروني شده و لذت را از فرد گرفته است.والديني با اين ويژگي ها دايم پيام هايي نظير «درست عمل کن»، «اين چه طرز رفتاره»، «کارهايت خوب نيست» را به فرزندشان منتقل مي کردند و حالا والد درون همين پيام ها را روزانه و به طور دايم تکرار مي کند. در واقع در اين افراد بين ۲ قسمت از شخصيت فرد هميشه تعارض و گفت وگوي دروني وجود دارد.سيستمي که اين فرد در آن رشد کرده، هميشه مقصر مي خواسته و کسي بايد بار گناه را به دوش مي گرفته است و از آن جا که مسئول احساسات ما کودک درون است، احساسات همواره سرکوب شده و پنهان باقي مانده است.اين افراد پس از ورود به جامعه به ۲ شيوه، واکنش نشان مي دهند. ممکن است تسليم اين واقعيت دروغين شوند که «همواره تقصير من است».در اين حالت فرد به انزوا و گوشه گيري متمايل مي شود. از همه چيز دوري مي کند و اعتماد به نفس اندکي دارد و با انتظار شکست کاري را آغاز مي کند. اين فرد از ورود به مسائل جديد مي ترسد و تا حد ممکن از کارهاي جديد دوري مي کند.در حالت دوم فرد به همانندسازي با والد مهاجم مي پردازد و نسخه بدل او مي شود.او به يک انسان خودشيفته تبديل مي شود که هيچ تقصيري را به گردن نمي گيرد و همواره از ديگران انتقاد مي کند.او در واقع با مهاجم همانندسازي مي کند تا از دست او در امان باشد. طرحواره دکتر ناصري بازي ها يا الگوهاي تکرارشونده در افکار و احساسات انسان را طرحواره تعريف مي کند و توضيح مي دهد: طرحواره ها در واقع يک قالب يا يک بسته فکري است که ما به طور ناخودآگاه و بدون اين که بدانيم، آن را انتخاب مي کنيم. اين الگو ناخودآگاه از ذهن آغاز و به رفتار تبديل مي شود و ممکن است در زندگي خانوادگي، محيط کار،روابط زناشويي و رابطه با دوستان تکرار شود.مبتلايان به اختلال خودملامتگري طرحواره انکار يا جبراني را در پيش مي گيرند و به صورت ناخودآگاه به دنبال مقصر هستند و حاضر نيستند مسئوليت رفتارهاي خود را بپذيرند و همواره به خود مي گويند تقصير من نيست، من مقصر نيستم. اين طرحواره نقطه مقابل احساسي است که فرد طي آن همواره خود را سرزنش مي کند. او در واقع از خودملامتگري شديد به ملامت کردن ديگران مي رسد و از در انکار همه چيز در مي آيد.وي با اشاره به اين که تيپ شخصيتي ملامتگر خودشکن در دسته دوم اختلالات شخصيتي طبقه بندي مي شود، مي گويد: اين افراد يا دچار اضطراب و خودکم بيني شديد مي شوند و يا به شيوه خودملامتگري و خودويرانگري رو مي آورند. دسته ديگري هم تسليم مي شوند و با خود مي گويند حال که همه چيز تقصير من است، مستحق مجازات و رنج کشيدن هستم. اين عده خود را از لذت هاي عادي محروم مي کنند.در واقع والد بيروني آن ها که همواره با شلاق سرزنش، انتقاد و ملامت با آن ها برخورد مي کرده است کم کم دروني مي شود و والد درون به وسيله رنج کشيدن و تنبيه نسبت به خود بي رحمي مي کنند. درمان اختلال خودملامتگري دکتر ناصري با تاکيد بر اين که درمان اين اختلال زمان بر است، مي گويد: در اين بيماري در واقع از شخصيت صحبت مي کنيم و شخصيت هم از باورها و عقايدي تشکيل شده که در فرد نهادينه شده است. اگر مراجعه کننده کودک است والدينش بايد درمان شوند و اگر بزرگسال است خود فرد تحت درمان قرار مي گيرد. البته خانواده درماني بخش مهمي از فرآيند درمان را شامل مي شود و در بزرگسالان بايد ۳ شخصيت دروني فرد يعني والد، بالغ و کودک درون را به ۳ شيوه مختلف درمان کنيم.والد مرتب نصيحت مي کند و خوب و بد را متذکر مي شود، درست مثل پدر و مادرها، بالغ عينک منطق به چشم زده است و دائم استدلال هاي منطقي و بدون احساس ارائه مي کند و کودک درون فقط با احساسات زندگي مي کند و گوش به نصيحت يا منطق والد و بالغ نمي کند. اين ۳ وجه شخصيت در درون همه ما در تعامل با يکديگر است و در يک فرد مبتلا به خودملامتگري هر ۳ آسيب ديده است. وجه والد ما بدون درک و فکر درباره گزينش مکتب يا مرامي، ارزش ها و خوب و بدها را به ارث برده است و فرد خودملامتگر به تاسي از والدينش تا جايي به اخلاق پاي بند است که خودش گناهکار نباشد اما زماني که مجبور شد مسئوليت کاري را به عهده بگيرد، اخلاق را کنار مي گذارد.وجه بالغ چنين افرادي دچار خطاهاي شناختي مي شود زيرا نمي تواند توانمندي هاي خود را ببيند. تصوري که از خود دارد بسيار ايده آل و دست نيافتني است و علت آن اهداف بزرگ و غيرقابل دسترسي است که والدينش براي او تعيين کرده اند. تصوير چنين فردي از خودش بسيار مخدوش و ضعيف است به همين علت است که همواره خود را بابت يک اشتباه کوچک يا بزرگ ماه ها و حتي سال ها سرزنش مي کند. او ياد گرفته است که اشتباهات شخصي يک فرد را به حساب کل شخصيتش بگذارد. در صورتي که هر کسي حق اشتباه دارد و اعمال افراد کل شخصيت آن ها را نمي سازد. او تصور مي کند که ديگران به واسطه اشتباهاتشان مستحق مجازات هستند و به همين علت است که خود را مجازات مي کند.بايد به اين فرد آموزش داد که ريشه اشتباهاتش را که ممکن است باورها و عقايد نادرست باشد، شناسايي کند. در بسياري از مواقع انسان بايد اشتباه کند، آزمون و خطا کند تا راه خود را بيابد. او بايد مهارت رو به رو شدن با ناکامي ها را ياد بگيرد و ناکامي را بخش بزرگي از زندگي که بسيار تاثيرگذار و حياتي است، به رسميت بشناسد.اين روان پزشک به کودک درون افراد خودملامتگر اشاره مي کند و توضيح مي دهد: اين بخش از شخصيت افراد ملامتگر آسيب جدي ديده است. کودکي را تصور کنيد که در گوشه اي کز کرده است، دست هايش را به هم فشار مي دهد، چشمانش مملو از اشک و بسيار غمگين است، بغض کرده و آماده گريه کردن است و خود را مقصر مي داند، اين کودک هم بايد شفا پيدا کند، مورد حمايت قرار بگيرد، نوازش شود، صحبت هايش شنيده شود تا احساس امنيت و آرامش خاطر کند و يک بار ديگر بتواند با نشاط و شادمان شود.همچنين ليلا خواصي، روان پزشک درباره درمان اين اختلال به ايسنا مي گويد: نوازش خويش قبل از اين که از محيط بيرون آغاز شود بايد از خود فرد آغاز شود، به علاوه اين که با شناسايي ارزش هاي دروني، کم کم صداي کودک درون و صداي بالغ حمايتگر ذهن شنيده خواهد شد. وقتي فرد رضايت دروني بالاتري نسبت به خود پيدا کرد، مي تواند به زواياي تاريک ذهن، خاطره ها و باورهايش سرک بکشد و آماده تحرک حقيقي باشد. نگاه مثبت و خوب، ثمره اين تغيير مسير و خودباوري است که در اين صورت فرد، ديگران را نيز خوب خواهد ديد و نگاه سرزنش گر ديگران تاثيري روي وي نخواهد گذاشت.
