آشنایی با انواع ضد عفونی کننده ها و روش استفاده در آبزی پروری:

ضدعفونی در مزارع آبزي پروري
بسياري از ميكروارگانيسم ها در صورت عدم استفاده از روش هاي موثر و مناسب جهت ضدعفوني و پاك سازي محيط و يا به علت وجود مواد آلي مانند كثافات ،جلبكها و بقاياي مدفوع قادرند با به كارگيري روشهاي طبيعي مانند توليد هاگ به بقاي خود ادامه دهند.بعضي از اين ميكروارگانيسم ها نيز قادرند چندين ماه حدت و قدرت بيماريزايي خود را حفظ نمايند.باكتريها جهت حفظ تعادل اكولوژيك خود اقدام به تشكيل لايه هاي ميكروبي مي نمايند و با استقرار در كف ، ديواره استخرها و كانالهاي آب خود را از شرايط سخت خارجي مانند اشعه ماوراء بنفش ، عوامل شيميائي و ..... حفظ نمايند.
ضدعفوني و گندزدايي استخرهاي پرورش ماهي نه تنها از نقطه نظر پيشگيري از بروز مشكلات بهداشتي ضروري مي باشد، بلكه باعث افزايش بهره وري و ارتقاء كيفيت توليدات مي گردد. به طور كلي ضدعفوني ، شامل مجموعه عملياتي است كه با هدف نابودي ميكروارگانيسم هاي محيطي و كليه عوامل بيماريزا صورت مي گيرد.ضدعفوني بايد باكتريها ، ويروس ها ،قارچها و انگلهاي محيطي را به حدي برساند كه تاثير نامطلوب آنها روي سلامتي ماهيان به حداقل برسد.
در ضدعفوني مزارع پرورش ماهي سه دسته عوامل مكانيكي ، طبيعي و شيميائي دخالت دارند كه مفصلا" در باره آنها بحث خواهد شد.
عوامل مكانيكي :
اثر اين عوامل بيشتر تسهيل در كار مواد ضدعفوني كننده مي باشد و عبارت از جاروب نمودن ، برس كشيدن ، پاك كردن و زدودن كليه جلبكها ، كثافات و مواد باقيمانده در كف و ديواره ها ي استخرها با استفاده از آب تحت فشار را شامل مي شود.پس از نظافت كامل استخرها لازم است كه مواد آلاينده را در يك گوشه مزرعه براي از بين بردن دپو نمود. بدون شك ،انجام عمليات مزبور در كاهش آلودگي و انتشار بيماري موثر مي باشد ولي اجرام عفوني را بكلي از بين نخواهد برد.بنا بر اين به كار بردن مواد ضدعفوني كننده بعد از انجام عوامل مكانيكي براي پيشگيري از عفونت كاملا" ضروري است.
عوامل طبيعي :
در طبيعت عواملي وجود دارند كه در از بين بردن ميكروارگانيسم هاي بيماريزا داراي نقش بسزايي مي باشند كه مهمترين اين عوامل نور خورشيد مي باشد.در صورتي كه نور آفتاب با شدت و ميزان كافي به استخرهاي خشك مزارع پرورش ماهي بتابد مي تواند عمل ضدعفوني را به طور موثري انجام دهد.خاصيت ضدعفوني نور خورشيد بواسطه داشتن اشعه ماوراء بنفش مي باشد.اين اشعه از شيشه معمولي قابل عبور نبوده و اثر آن در هواي مه و دود آلود و همچنين در صبح زود و يا غروب خيلي كم خواهد بود. بايد توجه داشت كه خاصيت از بين بردن ميكروبها بوسيله نور سطحي بوده و بدين ترتيب اگر عوامل عفونت زا در زير جلبكها و مواد چسبيده به كف و ديواره هاي استخرها قرار گيرند ، تحت تاثير نور از بين نخواهند رفت.
تاثير ضدعفوني نور به كندي صورت مي پذيرد و از اين رو براي كنترل بيماريها بايد از مواد ضدعفوني کننده قوي استفاده نمود. بهر حال عواملي كه در تاثير ضدعفوني كنندگي نور خورشيد موثرند عبارتند از : شدت و مدت تابش ، موقعيت جغرافيائي ، تغييرات فصلي ، پوشش ابر ، نوع باكتريهاي موجود در مزرعه ،تركيبات و حضور عناصر مغذي در محيط كه موجب حمايت از رشد و تكثير ميكروارگانيسمهاي مختلف مي گردند.
اشعه ماوراء بنفش :
اين اشعه از طريق نور خورشيد و از لامپهاي تبخیر جيوه توليد مي شود و با آسيب به DNA ميكروارگانيسم ها موجب تخريب آنها مي گردند.با توجه به اينكه اشعه فوق قدرت نفوذ در بسياري از مواد و عمق را ندارد ، تنها براي ضدعفوني سطوح و گاهي آب مزارع پرورش ماهي بكار مي رود. لامپهاي توليد كننده اشعه داراي اثرات محدودي بوده و مي بايستي مرتبا" تعويض شوند و نظر به هزينه سرسام آور اين اشعه عملا" كمتر در مزارع استفاده مي شود.اشعه مزبور به پوست و چشمهاي انسان نيز صدمه مي رساند.
عوامل شيميايي :
اصولا" مواد ضدعفوني كننده هنگامي بهترين اثر را خواهند داشت كه كاملا" در تماس با ميكروارگانيسمهاي پاتوژن (بيماريزا)قرار گيرند . لذا لازم است استخرها قبل از ضدعفوني بطور كامل تميز و اجرام اضافي تخليه گردند.
صابونها و پاک کننده ها : صابونها که برای شستشو بکار می روند سبب حل شدن چربی روی پوست و دیگر سطوح شده و بدین ترتیب اثر مواد ضدعفونی بهتر صورت می پذیرد.صابون را بایستی بعنوان یک ماده پاک کننده در نظر گرفت زیرا خاصیت ضدعفونی آن چندان نیست.مواد پاک کننده (Detergents)نیز از نظر ضدعفونی دارای اثر خوبی نیستند ولی چون سطوح را از مواد چربی پاک می نمایند بنا بر این خاصیت زدودن چربی و میکروب را دارا می باشند.از مواد شوینده قوی در دسترس Shift می باشد که برای شستشوی دیواره و کف استخرهای مزارع با بهره گیری از تجهیزات شستشوی با فشار می توان به حداکثر بازدهی در استفاده از فراورده دست یافت.
قلیا ها :
یون هیدروکسیل موجب از بین بردن بسیاری از باکتریها و ویروسها در PH بالای 9 می گردد.هیدروکسید سدیم یا سود سوز آور یکی از ضدعفونی کننده های موثر است و در تماس با پوست به شدت موجب سوزش می گردد.کاربرد آنها نیاز به لباس محافظتی و دستکش و عینک دارد.از دیگر مواد قلیایی هیدروکسید کلسیم است .اگر به آهک تازه مقداری آب اضافه گردد هیدروکسید کلسیم یا شیر آهک بدست می آید.این ماده دارای خاصیت ضدعفونی قوی است ولی بایستی در مخازن پوشیده قرار گیرد زیرا در مقابل هوا به جسم بی اثری تبدیل می گردد.گرد آهک که روی کف مرطوب استخرها پاشیده شود به عنوان ماده ضدعفونی خوبی عمل می نماید.هنگامی که هیدروکسید کلسیم با آب مخلوط شود ،با تشکیل یونهای هیدروکسیل حرارت آزاد می شود.خاصیت ضدعفونی آهک در مورد شکل مقاوم میکروبها چندان قابل اطمینان نمی باشد.
هالوژنها :
کلر برای ضدعفونی وسایل و تجهیزات مزرعه بکار میرود ، اما نظر به تخریب شبکه ها و احتراز از مرگ ماهیان می باید ابتدا خنثی و یا به حد کافی شستشوشود.کلر به صورت گاز،مایع یا جامد برای ضدعفونی کردن توریها ،حوضچه ها و سایر ادوات تکثیر سالهاست که مورد استفاده قرار می گیرد.استفاده از این ماده برای غیرفعال کردن عوامل بیماریزای ماهی در مراکز تکثیر متداول می باشد.هنگامی که قصد داریم حجمهای زیاد آب نظیر پسابهای تخلیه شده از مراکز تکثیر و پرورش ماهی را ضدعفونی کنیم،تقریبا" همیشه کلر اقتصادی ترین ماده برای انجام این کار می باشد. برای حجمهای کمتر ،نظیر مخازن حمل ماهی مستقر بر روی کامیون و یا مخازن ضدعفونی کردن توریها ،معمولا" نمکهای هیپوکلریت نظیر هیپوکلریت کلسیم به کار می رود.
از دیگر ترکیبات کلر ،کلرآمین – تی است که جهت درمان انگلهای خارجی و به عنوان ضد عفونی کننده پوست در ماهیان بسیار با ارزش می باشد.
ید نیز ماده ضدعفونی قوی است که در پزشکی و دامپزشکی دارای مصرف زیادی می باشد.امروزه از ترکیبات ید به صورت یدوفور (پویدون آیداین) استفاده میشود.در امریکا از یدوفور برای ضدعفونی تخمها و پاشویه های سالن هچری استفاده می کنند.این ضدعفونی در کاهش انتقال باکتری آئروموناس سالمونیسیدا و یرسینیا راکری از مولدین به لاروها موثر است.در مراکز تکثیر امریکا از 100 میلی گرم در لیتر یدوفور جهت ضدعفونی تخمهای قزل آلا استفاده می شود و چون در آبهای سبک تخمها قادر به تحمل ضدعفونی نمی باشند،غلظت یدوفور را به 50 میلی گرم در لیتر تقلیل می دهند.به هر حال ضدعفونی سطوح تخمها از انتقال ویروس IPN که درون تخمهاست،جلوگیری نمی کند.
عوامل اکسید کننده:
پراکسید هیدروژن(آب اکسیژنه)به عنوان یک اکسید کننده قوی جهت ضدعفونی و استریل نمودن بکار می رود.پراکسید هیدروژن با تولید رادیکالهای آزاد هیدروکسیل به غشای لیپیدی ،DNA و سایر اجزای اساسی سلول میکروارگانیسمها آسیب رسانده و موجبات تخریب آنها را فراهم می نماید.محلول 2% آن کشنده سریع باکتریها بوده و فاقد اثرات سمی برای انسان و محیط زیست می باشد.در بازار محلول ضدعفونی کننده سانوسیل Sanosil حاوی پراکسید هیدروژن و یون نقره می باشد که برای ضدعفونی سطوح استخرها و وسایل و تجهیزات و حوضچه های ورودی مزرعه بکار می رود.برای ضدعفونی استخرها، یک لیتر سانوسیل غلیظ را در 49 لیتر آب مخلوط کرده و بر روی سطوح اسپری گردد.برای وسایل و تجهیزات و حوضچه های ورودی نیز با همین اندازه استفاده شود.زمان پایداری محلول رقیق شده سانوسیل با آب معمولی یک هفته و در هنگام کار با محلول غلیظ لازم است از دستکش لاستیکی و حتی المقدور عینک و ماسک استفاده شود.
ویرکن اس Virkon S :
ویرکن اس وسیع الطیف ترین ضدعفونی کننده موجود می باشد که بر علیه ویروسها ، باکتریها و قارچها موثر است.این ماده به صورت پودر صورتی رنگی است که به راحتی در آب حل شده و مایعی یکنواخت و شفاف به همین رنگ ایجاد می کند.ویرکن اس ترکیبی پایدار و یکنواخت از پراکسیژن ، سورفاکتانت ،اسیدهای آلی و سیستم بافر غیر آلی می باشد.این محصول عمدتا" از نمکهای غیر آلی تشکیل شده که پس از مصرف تجزیه شده و به مواد جانبی بی ضرر تبدیل می شوند و چنانچه با رقت های توصیه شده مصرف گردد، هیچگونه تاثیر زیانباری بر محیط زیست ،اکوسیستم های آبی و سیستم های بازیافت فاضلاب نخواهد داشت.این ماده ضدعفونی کننده مناسبی دراستخرهای پرورش ماهی و تجهیزات مزرعه و حوضچه های ضدعفونی می باشد.ویرکن اس با رقت 1 به 100 تا 200 جهت حوضچه های ضدعفونی و استخرها بکار می رود و محلول داخل حوضچه ضدعفونی را هفته ای یکبار و در صورت استفاده زیاد به دفعات بیشتر بایستی تعویض نمود.
آلدئید ها :
آلدئید ها در برابر باکتریها و ویروسها و حتی اسپور باکتریها بسیار موثرند. فرم آلدئيد به شكل گاز است كه حدود 37 تا 40 در صد آن در آب حل مي شود.محلول محتوي گاز بدين ترتيب بنام فرمالين يا محلول فرم آلدئيد ناميده مي شود.اگر فرم آلدئيد در شرايط مناسب،حرارت و رطوبت بكار برده شود ،يك ماده ضدعفونی قوي است و محلول فوق به فلزات و رنگ اشياء آسيبي نمي رساند.
فرمالین جهت درمان عفونتهای قارچی و انگلی خارجی پوست و آبششهای ماهیان بسیار سودمند است و باید مراقب بود که در اثر ماندن به پارافرمالدئید تبديل نشود.پارافرمالدئيد رسوب سفید رنگی را در ته بطری ایجاد می کند که برای ماهی بسیار سمی است.فرمالین اکسیژن را از حالت محلول در آب خارج می سازد و این اثر با گذشت حدود 24 ساعت پس از افزودن آن به استخر به اوج خود می رسد.در صورتی که اندکی پس از درمان امکان محو کامل فرمالین از آب استخر وجود نداشته باشد،باید میزان اکسیژن محلول را در حدی نگه داشت که ماهیان دچار کمبود اکسیژن نشوند ، یک راه حل مناسب استفاده از هواده است.توسط بعضی از موسسه های تحقیقاتی نشان داده شده که استنشاق گاز فرمالدئید در انسان ممکن است خطر سرطانزایی داشته باشد.
به غیر از فرمالین ،محلول ضدعفونی کننده دسپاداک Despadac و GPC8 نیز در داروخانه های دامپزشکی وجود دارد.وجود ترکیبات قوی در دسپاداک (آمونیوم چهار تایی ،گلوتارآلدئید و فرمالدئید)سبب شده تا علیه طیف بسیار وسیعی از باکتریها،اسپورها،قارچها،م خمرها،جلبکها و ویروسها موثر باشد.برای ضدعفونی سطوح استخرها 0.5 لیتر دسپاداک در 99.5 لیتر آب مخلوط کرده و در 10 متر مربع به صورت اسپری مصرف شود.برای ضدعفونی وسایل و تجهیزات مزرعه یک لیتر دسپاداک را در 99 لیتر آب مخلوط کرده و با غوطه وری به مدت 10 دقیقه عمل گردد.جهت حوضچه های ورودی مزرعه با استفاده از محلول 1% به مدت 7 تا 10 روز استفاده شود.با توجه به اینکه دسپاداک قابل اشتعال می باشد، باید از مواد قابل احتراق دور نگه داشته شود.
ترکیب GPC8 محتوی گلوتارآلدئید و آمونیوم چهارتایی و اسید فسفریک بوده و بر روی طیف وسیعی از باکتریها ، ویروسها و قارچها موثر است.گلوتارآلدئید در PH اسیدی ترکیب با ثبات و تا کمتر از 9 فعال است و در PH بالای 9 تجزیه می گردد.هر چند که مواد آلی موجود در استخرها تاثیر ناچیزی بر روی خاصیت ضدعفونی گلوتارآلدئید دارند ولی لازم است ابتدا کلیه سطوح را با یک شوینده قوی شسته و سپس با محلولی به نسبت یک به 50 تا یک به 200 تهیه و تمامی سطوح را با فشار کم اسپری نمائید تا ضدعفونی تمام سطوح را بپوشاند.
سورفاکتانت ها یا عوامل کشش سطحی :
فرمول شیمیایی این مواد بطور قابل ملاحظه ای تغییر پذیر است.این مواد کشش سطحی مایعات را کاهش می دهند،بدین ترتیب در صورت اختلاط با مایعات سبب انتشار بیشتر آنها روی سطوح می گردند.سورفاکتانت های کاتیونیک شامل ترکیبات آمونیوم چهارتایی هستند که علاوه بر خاصیت ضدعفونی برای نظافت و شستشو نیز بکار می روند.
بنزالکونیوم کلراید یکی از مشتقات ترکیبات چهارتایی آمونیوم است که در بهداشت بطور وسیعی استفاده می شود.از این ماده می توان برای ضدعفونی و پاکیزه نمودن استخرهای پرورش ماهی و تجهیزات مزرعه بطور گسترده استفاده نمود.از این ترکیبات بنزالکونیوم کلراید، بنزالیب ،وانوکوات VANOQUAT در داروخانه های دامپزشکی موجود است.در استخرهاي پرورش ماهي كه احتمال آلودگي به باكتري استرپتوكوكوس زياد است ،از وانوكوات براي اولين مرحله پاك سازي و شستشو استفاده مي شود.ابتدا بايد كف و ديواره هاي استخرها را تميز نموده و سپس محيط را با محلول يك در صد حجمي (يك ليتر وانوكوات در 100 ليتر آب)و فشار پمپ شستشو دهيد.بعد از خشك شدن سطوح مي بايست از يك ضدعفوني كننده قوي مانند GPC8 يا ويركون S استفاده گردد.
فلزات سنگین :
فلزات سنگین کمتر در ضدعفونی دامپزشکی مصرف می شوند،اما مصرف بعضی از آنها گاهی سودمند است.جیوه آلی دارای خاصیت از بین برنده باکتریها و کپکها است و نیترات نقره در سوختگیها بکار می رود.نمکهای روی با خاصیت آنتی سپتیک ملایم و نمکهای مس برای جلوگیری از عفونت کاربرد دارند ولی ماهیان حتی به میزان کمی از املاح مس بسیار حساس می باشند.
رنگها :
رنگها شامل تریپان قرمز،متیلن آبی و مالاشیت سبز بوده که از گذشته جهت مبارزه با میکروارگانیسمها مورد مصرف قرار می گرفتند.رنگهای آکریدین مانند پروفلاوین و آمیناکرین به عنوان آنتی سپتیک هستند ولی دارای فعالیت کند بوده و در برابر اسپور باکتریها غیر فعالند.از رنگ تری فنیل متان مانند کریستال ویوله و سبز درخشان (مالاشیت گرین)جهت ضدعفونی موضعی بکار می روند.
مالاشیت گرین در درمان عفونتهای قارچی بخصوص ساپرولگنیا و بیماری لکه سفید یا ایک بسیار موثر است.نظر به سرطانزا بودن مالاشیت مصرف آن در کشور ممنوع شده است.
کلرید سدیم(نمک)
برای درمان عفونتهای قارچی و انگلهای خارجی نمک بدون ید مورد استفاده قرار می گیرد و به میزان 1 تا 3 گرم در لیتر به صورت نامحدود و22 گرم در لیتر به مدت 30 دقیقه برای از بین بردن تک یاخته ها و قارچ توصیه می گردد.
پرمنگنات پتاسیم
پرمنگنات پتاسیم عامل اكسيد كننده قوي مي باشد ، ضمن اينكه اكسيژن گازي آزاد نمي كند. بر باكتريها و قارچها اثر كشنده دارد ولي به دليل احيا شدن سريع در حضور مواد آلي ، زمان تاثير آن كاهش مي يابد و رنگ محلول پرمنگنات پتاسيم از صورتي مايل به بنفش به قهوه اي تغيير پيدا مي كند.بنا بر اين قهوه اي شدن محلول نشانگر غير فعال شدن آن است.پرمنگنات پتاسیم به میزان 2 میلی گرم در لیتر آب به منظور ضدعفونی به کار می رود.
هشدار
بلع اتفاقي حدود 10 گرم از پرمنگنات پتاسيم در انسان كشنده است. ممكن است مرگ پس از يك ماه وقوع يابد. در صورت بلع لازم است شستشوي معده سريعا"انجام گيرد. محلولهاي غليظ و كريستالها را نبايد بدون دستكش جابجا نمود، زيرا ممكن است باعث تحريك و حتي سوختگي در محلهاي تماس شود.


منبع :انجمن صنفی مسئولین فنی و بازرسین بهداشتی