نام کتاب: شرق بهشت نویسنده : فریده راهنما انتشارات : فروغ قلم تعداد صفحات: ۶۴۳ من و تو در شرق بهشت ایستاده بودیم . درست در جایی که انوار طلائی خورشیدش خوابت از طلوع آفتاب خوشبختی مان را داد . اما همین که تابش نور درخشانش لبخند را بر روی لبانمان نشاند به ناگهان از آنجا رانده شدیم و به غروبش رسیدیم . لحظه ها از قطره چکان زندگی چکه چکه فرو می افتادند و در بی کران زمان گم می شدند . هوای فرودگاه دم کرده و خفه بود ، معجون درهم آمیخته با بوی عرق تن و بوی انواع و اقسام عطر و ادکلن های پاریسی که در فضا پراکنده میشد ، نفس کشیدن را مشکل می کرد. زنها با این تصور که طولانی بودن لحظات انتظار آرایش صورتشان را کمرنگ کرده ، هر چند لحظه یکبار بی توجه به نگاه کنجکاو اطرافیان ، بر رنگ و روغن چهره و قرمزی لبها می افزودند . طره گیسووانشان را که از زیر روسری کوچک چهار گوش بیرون بود ، با انگشت تاب میدادند تا جلوه بیشتری داشته باشد و در نگاه اول در چشم مسافرشان اثر مطلوبی به جای بگذارند . از آن همه ازدحام و سر و صدا داشتم سرسام می گرفتم . لحظات به کندی می گذشت و انتظار ، زجر آور و کشنده بود. پاهای ناتوانم یک بار دیگر قدرت جوانی را بازیافتند و همراه با هیجانات درونی ام به تقلا افتادند . به زحمت از میان جمعیت راه باز کردم و خودم را به مسافران خسته و خواب الودی که از گمرک وارد سالن فرودگاه میشدند رساندم تا به راحتی با نگاه دیدگان کم سوی از نزدیک تماشایشان کنم و به انتظارم پایان بخشم . چطور میتوانستم بین آن همه مسافر پیدایش کنم ؟ بعد از آن همه سال دوری ، بعد از آن همه نقش و نگاری که زمانه در گذر ایام بر روی چهره هایمان کشیده ، بعید میدانستم تصویر دست نخورده و بدون روتوش جوانی مان از پشت آن ماسک های پرچن و چروک قابل رویت باشد .
پاسخ : رمان شرق بهشت اثر فریده رهنما... هیچ وقت برایم مفهوم آن چند شاخه گل سرخ یا گلایولی که مستقبلین برای هدیه به مسافران خود می آوردند ، قابل درک نبود . چون همین که به هم می رسیدند ، آنقدر در آغوش هم فشرده می شدند که غنچه گل سرخها یک وری کج میشد ، می پلاسید و شاخه گلایول ها از وسط می شکست . چشمها همیشه گریان بود ، چه در موقع استقبال و چه در موقع بدرقه . فقط مفهوم اشک ها فرق می کرد . گاه از شوق دیدار بود و گاه از غم نزدیکی فراغ. کم کم پاهایم به گز گز افتادند . درد کمرم می داد . به دنبال صندلی خالی گشتم . اکثر صندلی ها در اشغال جوان ها بود و جایی برای نشستن از توان افتاده ای چون من نبود . مسافران یکی پس از دیگری می آمدند . در اسارت حلقه ای از نزدیکان قرار می گرفتند و همراه با آنان به طرف در ورودی کشانده می شدند .پس مسافر من کجا بود ! چرا نمی آمد ؟ نکند آمده بود و من ندیدمش ؟ حتی چه بسا از مقابلم عبور کرده و همدیگر را به جا نیاورده ایم . یعنی این قدر تغییر کرده ام که قابل شناسایی نیستم ؟ به هوس افتادم ادای جوان ها را در بیاورم . دزدکی سرم را داخل کیف دستی ام فرو بردم و به تماشای چهره ام در آینه کوچک دستی پرداختم . حسرتهایم را بر سر سفره نگاهم چیدم . خط های دور لب و گوشه چشم ، چین پلیسه های روی پیشانی که در موقع اخم پر چین می شد . من به دنبال جوانی ام می گشتم ، نه تصویر کنونی که در حین گریز از آن عین سگ هار دنبالم می کرد . برای اولین بار احساس پیری کردم . تا همین دیروز به مرحله این باور نرسیده بودم . هر وقتی در موقع خرید فروشنده ای مادر صدایم میزد از شنیدن این کلمه که مفهومش پیری بود ، احساس نفرت از مخاطب وجودم را فرا می گرفت . آغاز پیری دو مرحله ایست . مرحله اول زمانی است که اطرافیان آن را حس میکنند و دومی با فاصله چند سال ، زمانی که خود شخص بر این باور میرسد . باید همان موقع که اولین چین بر روی پیشانی ام افتاد می فهمیدم که جوانی ام تعادلش را از دست داده و تلو تلو خوران در آستانه سقوط در سراشیبی است . مالیدن کرم های ضدّ چروک ، گذاشتن آن ماسک های زیبایی مسخره همراه با شکنجه نیم ساعت بی حرکت نگاه داشتن عضلات صورت ، هیچ دردی دوا نمی کرد و هیچ کدام قادر به از بین بردن اثر جای پای زمان که سخت و سنگین از روی چهره ام می گذشت نبود .
پاسخ : رمان شرق بهشت اثر فریده رهنما... چهره ای را که در آینه میدیدم نمی شناختم ، اما با تصویری که نگاهم داشت فلاش میزد و آن را به جای آن چهره می نشاند سالها زندگی کرده بودم . شیشه عمر لحظات زندگی دست ماست . بعضی از آنها را به راحتی زمین میزنیم تا بشکند ، نابود شود و اثری از خود باقی نگذارد . اما شیشه عمر بعضی از آنها را عزیز تر از جان میداریم ، در محل امنی در ذهن مان جای میدهیم و در حریمش جای برای اغیار نیست . وقتی دوباره میدیدمش چه باید می گفتم ؟ کدام جمله و کدام کلمه قادر به بیان احساسم در آن لحظه بود ؟ خیلی " سال است که همدیگر را ندیده ایم . چقدر ! چقدر تغییر کرده ای ، انتظار نداشتم این قدر تغییر کرده باشی ، بنظرت چطور میام؟" نه ، این جملات آنقدر سرد و بی معنی بود که از شنیدنش وا می رفت .کلماتی که میتوانست احساس را بیان کند ، فقط زمانی بر زبان جاری می شد که در لحظه موعود ایستاده باشم . نه نیاز به دیکته کردن داشت و نه نیاز به تمرین . برق نگاهی که بعد از سال ها خاموشی دوباره درخشان می شد . پاهای ناتوانی که ناگهان توان جوانی را باز می یافت و به سویش میدوید ، خون تازه ای که ناگهان در رگهای یک قلب مرده چون چشم های می جوشید و فوران می کرد ، به تنهای گویای هزاران نکته بود . عقربه های ساعت بی شتاب و به کندی می گذاشتند و من برخلاف مستقبلینی که در گروه های پنج و شش نفری سرگرم گپ زدن بودند همدستی برای کشتن لحظات سخت انتظار نداشتم . کاش ساعت زمان می شکست و لحظه جدایی از کار می افتاد . چه سالهایی را به امید چنین روزی لگد مال کردم و از رویشان گذشتم . صدای پسر جوانی به گوشم رسید که میگفت : _مادر شما خسته شدید ، بفرمائید جای من بنشینید .
پاسخ : رمان شرق بهشت اثر فریده رهنما... باز هم این کلمه و باز هم این خطاب . جمله مودبانه اش دلم را شکست . فقط با یک کلمه داشت واقعیتی را بیان میکرد که میخواستم از آن غافل باشم . خسته تر از آن بودم که دعوتش را نپذیرم . تشکر کردم و نشستم . تازه چشمم به تابلوی مقابل افتاد که ساعت ورود پروازهای مختلف را نشان میداد . آن موقع بود که فهمیدم هواپیمای مورد نظرم دو ساعت دیگر به زمین خواهد نشست . بین ترتیب چند ساعت دیگر باید در آنجا منتظر می ماندم تا مسافرم از گمرک بیرون بیاید . چشمهایم را بر روی زمان حال بستم . به گذشته برگشتم و در ذهنم به جستجوی لحظاتی از زندگیام گشتم که شیشه عمرشان در جای امنی پنهان بود و هنوز در خاطرم جان داشتند . کند ذهن شده بودم . انگار خاطره ها هم با من قصد قایم موشک بازی را داشتند . عین پسر بچه بازی گوشی دنبالشان کردم . در جستجوی شان به گوشه کنار مغزم سرک کشیدم و به محض یافتنشان سُک سُک کنان گوش به همهمه و سر و صدایشان دادم .
پاسخ : رمان شرق بهشت اثر فریده رهنما... جمعه که می شد ، از صبح دامن مادرم را می گرفتیم و به هر طرف می رفت دنبالش می کردیم . آن قدر زبان می ریختیم ، التماسش می کردیم تا بالاخره او و پدر راضی می شدند ما را به بوت کلاب ببرند . امروز بوت کلاب یک نام فراموش شده است ، حتی هم سنّ و سال های من هم به زحمت به یادش می آورند . چه بسا باید خیلی به مغزشان فشار بیاورند تا بتوانند خاطره ای را که در زمان کودکی در آنجا داشتند در ذهنشان زنده کنند ، ولی آن زمان دنیا بچه ها بود . فقط کافی ست کنترل مغزم را فشار بدهم تا به راحتی خاطره هایی که از شهر بازی آن زمان داشتم ، در مقابل دیده گانم رژه بروند . محلش خیابان پهلوی بالاتر از سینما رادیوسیتی بود . سر در آن کله حیوانی شبیه دیو نصب کرده بودند که ماسک وحشتناکی داشت . در دهان گشاد حیوان ذره بینی کار گذاشته بودند که تصویر استخر داخل محوطه در آن دیده می شد . و مردم در حین عبور از جلوی در ، به راحتی میتوانستند فضای داخل و بچه هایی را که در استخر سرگرم قایق سواری بودند ببینند . برای سوار شدن به قایق میبایستی ساعتی در صاف طولانی نوبت و تهیه بلیت می ایستادیم . خوب به یاد دارم یک بار که سیما بینا خواننده برنامه کودک آن زمان رادیو برای تفریح به آنجا آمده بود ، برو بچههای هم سنّ و سال من توی قایق به دورش جمع شده بودند و هم صدا با او آهنگ هایش را زمزمه میکردند و دست میزدند . یک طرف استخر بساط شعبده بازی بر پا بود . یک بار موقعی که شعبده باز به طور نمایشی بدن دختری را با اره از وسط به دو نیم می کرد ، من که آن موقع هشت سال داشتم ، چشمهایم را بستم تا آن صحنه را به چشم نبینم . خواهر چهار ساله ام ژیلا گریه افتاد و هق هق کنان از مادر پرسید " مگه این طفلی چه گناهی کرده که دارن میکشنش ؟" برادر شش ساله ام عطا بادی در غبغب انداخت و به جای مادرم پاسخش را داد و گفت :" گریه نکن ژیلا ، اون نمرده ، زنده ست . اینها همش شعبده بازیه . نترس "
پاسخ : رمان شرق بهشت اثر فریده رهنما... کمی دورتر از استخر ، تعدادی صندلی در چند ردیف پشت سر هم مقابل پرده سینما چیده شده بود و تماشای قیلم نیاز به خرید بلیت نداشت . اولین قیلم سینمایی که در آنجا دیدم ، مار کبری نام داشت که هنوز خاطره آن فیلم و هنر پیشه اش " ماریا مونتز " را که با مار میرقصید ، از یاد نبرده ام . در حال لیس زدن به الاسکای چوبی ، روی یکی از صندلی ها مینشستم و چشم به پرده سینما میدوختم . بعد از آلاسکا نوبت ساندویچ بود و لیموناد خنک و آخر شب ، چشم های نیمه خواب مان را سواری بر روی سبهای چوبی ، یا چرخ و فلک و تیر اندازی باز نگاه میداشت و خواب را از سرمان می پراند . اکثر اوقات پسر خاله ام مهران که هم سنّ عطا بود و در بیشتر تفریحات به اتفاق خاله و مادر بزرگم بی بی ما را همراهی می کرد ، برای اثبات عشقش به من الاسکای پرتقالی اش را به من می بخشید و وقت و بی وقت کنار گوشم زمزمه سر میداد و با زبان کودکانه اش ازم می پرسید :" " بزرگ شدیم زن من میشیً یا نه ؟" و من با نازی دخترانه پاسخ میدادم : " نمیدونم حالا کو تا بزرگ شیًم ." و بعضی اوقات که هنوز در رویای آرتیست فیلمی که دیده بودم سیر می کردم می گفتم :" " اگه اون موقع مث آرتیست این فیلم خوشگل بودی ، حتما زنت میشم
پاسخ : رمان شرق بهشت اثر فریده رهنما... آخر شبها در حین خروج از بوت کلاب پدرم غرلند کنان خطاب به مادرم میگفت :" پریرخ ، این بچه ها فقط بلدند جیب ما را خالی کنند ." مادر بزرگم بی بی چپ چپ نگاهش می کرد و می گفت : این چه حرفیه میزنی ، الهی همیشه داشته باشی و خرج این جوجه ها کنی ." از زمانی که خودم را شناختم بیبی با ما زندگی می کرد . بچه که بودم دلیلش را نمیفهمیدم . بزرگتر که شدم دانستم پدر بزرگم در موقع بازگشت از سفر حج که آن موقع ها تقریبا سفر بی بازگشتی بود و کمتر کسی پیدا می شد که خطرات این سفر پر مخاطره را پشت سر بگذارد و به سلامت به وطن بازگردد ، در راه مراجعت جان سپرده است . دنیای بچگی ، دنیای زیبایی ست که در آن جایی برای زشتی ها نیست . درست مانند دنیای کوچک بوت کلاب که در آن فقط زیبایی و صفا بود و خاطره های آن دوران با طنازی و بشکن زنان در مقابل دیده گانم صاف کشیده بودند . مزه شیرینشان را نه تنها زیر زبانم میچشیدم ، بلکه تمام وجودم غرق لذت می شد . در رویاهای کودکانه ام مهران نقش اول را به عهده داشت. ادا و اطوارهایم در مقابل او ، تقلیدی از حرکات هنرپیشه های فیلمهایی بود که در بوت کلاب میدیدم . لب های قلوه ای ام را غنچه می کردم و به موهای مدل خرگوشی ام با حرکت سر پیچ و تاب میدادم . هر وقت قرار بود به منزلمان بیایند ، دزدکی در مقابل آینه میز آرایش مادرم می ایستادم و به تقلید از وی ، گونه ها و لبهایم را با ناشی گری به طور مسخره ای قرمز می کردم و گاه به اشتباه به جای سایه ، به پشت چشمم روژگونه می مالیدم . حالا چقدر طول می کشید تا آن دو خط کج که در انتهای برجستگی گونه و در دو طرف لبهایم به ودود آمده ، عمق بیشتری یابد . چروک های دور چشمهایم گسترده تر شود و زمانی فرا رسد که دیگر نتوانم به چهره ام در آینه بنگرم و از خودم و تصویر درهم شکسته بیگانه ای می دیدم گریزان شوم؟ کاش گذشته چنگ انداختنی بود و کشیدنی ، به راحتی میشد به دامشان انداخت و اسیرشان ساخت تا برای همیشه در کنارمان بمانند و به همان شکل جلوه گر شوند . اما این گذشته ها هستند که ما را به عقب می کشاند ، هر وقت دلشان خواست به داممان می اندازند و با جلوه گری هایشان صدای حسرت ها را در می آورند .
پاسخ : رمان شرق بهشت اثر فریده رهنما... سر پر باد مادرم ، انباشته از رویاهای طلائی بود برای دختر دم بختش که تازه دیپلم گرفته . هر جا پسر اصل و نسب داری را نشان می کرد ، امان نمیداد پاتوقش آرایشگاه مادام اوبری بود . در یکی از کوچه های فرعی خیابان فردوسی که آنجا در جمع خانم های متشخص ، در وصف زیبایی و متانت دخترش معرکه می گرفت . از این اخلاقش خوشم نمی آمد . هر وقت بر خلاف میل قلبی ام ، مرا هم در موقع زیر ابرو برداشتن و رنگ کردن موهایش به بهانه های مختلف ، به آنجا می کشاند از شنیدن سخنان غلو آمیزش از خجالت آب می شدم و حاضر بودم زمین دهان باز کند و مرا درسته ببلعد . بخصوص وقتی خانوم ها با نگاه خریدارانه برندازم می کردند و پیچ پیچ کنان در گوشی حرف میزدند ، سخنان شماتت آمیز بی بی مادر پدرم در گوشم صدا می کرد که در مقابل این حرکات عروسش اختیار از کف میداد و خطاب به او میگفت : _ زمونه عوض شده ، اون موقعه ها وقتی کسی دختر دم بخت داشت مرد عزب به خونه اش راه نمیداد و دخترشم دنبال خودش راه نمی انداخت به این و اون نشون بده و انگشت نماش کنه . نور به قبرش بباره با آن چادر سفید و چادر گلدار همیشه سجاده نمازش گسترده بود و زیر لب دعا می خواند و تسبیح می گرداند ، هر از گاهی که گوش می ایستادم ، می شنیدم که داشت دعا می کرد معصیت دیگران دامن خانواده را نگیرد و گریبان گیرمان نشود.
پاسخ : رمان شرق بهشت اثر فریده رهنما... زمستان ها وسیله گرمایی کرسی بود که یکی دم دستی برای پدر و مادرم و دیگری در اتاق پذیرایی با پشتی های فرش بافت برای مهمانان و سومی مخصوص بچه ها و بی بی بر پا می شد . بچه که بودیم با قصه های شیرین و لالایی بی بی به خواب می رفتیم و گاه خر خر شبانه اش خواب از دیدگانمان می ربود . هر روز صبح زود نرگس در ایوان خانگ آتش گردان انباشته از زغال را در ایوان آن قدر چرخ می داد تا گداخته شود و جای آتش های خاکستر شده در منقل را بگیرد . من و ژیلا عاشق آبگوشتی بودیم که نرگس در چاله های حلبی کرسی اش می پخت که به جای منقل در وسط اتاقش کنده بود . زغال گذاشته را در آن می گذاشت ، دیزی آبگوشت را به قلابی از سقف کرسی به روی آتش آویزان می کرد و از آن ، هم برای گرم شدن استفاده می کرد و هم پخت و پز . کارت دعوت جشن عروسی روزبه پسر آقای خلج جواهر فروش به نام آن زمان که به دستمان رسید . مادر دست و پایش را گم کرد و کلافه شد . گرمای مرداد ماه آتش به جان شهر انداخته بود . به خصوص برای ما که در خیابان امیریه در محله اعیان نشین شهر زندگی می کردیم ، گرما بیشتر از قسمت شمالی محسوس بود . بعد از ظهرها بساط خاکشیر یخ مال و شربت سکنجبین در اقامتگاه تابستانی مان در زیرزمین خانه به راه بود که رشته قناتی از وسط آن می گذشت و هوا را خنک و مطبوع می ساخت . در دو طرف سالن ، پره پنکه ها عین فرفره به دور خود می چرخیدند و پرده حصیری را می لرزاندند .
پاسخ : رمان شرق بهشت اثر فریده رهنما... آن موقع ها به جای کولر از هوا گیر استفاده می شد که در بالای بام ها از چهار طرف باد می گرفت و به وسیله مجرایی به داخل ساختمان و زیرزمین می فرستاد . بیرون در حیاط بزرگ و وسیع خانه ، شاخه های درختان هلاک از حرارت آفتاب خمود و بی حرکت بودند و نای جنبیدن نداشتند . صدای فوران آب زلال از بالای فواره های دو حوضی که به موازات هم در وسط باغچه ها قرار داشتند ، دست و صورت های عرق کرده هر تازه از راه رسیده ای را به سویی خود می خواند . بی سر و صدا و دزدکی از بی بی و حرارت عطش زغال گداخته سر قلیانش فاصله گرفتم و کمی دورتر نزدیک مادر و خاله ام که مثل همیشه سرگرم غیبت کردن و گپ زدن بودند ، نشستم . ژیلا و دختر خاله ام روشنک کنار پنجره در گوش هم پیچ پیچ می کردند . نرگس با لیوان های شربت ، تازه از راه رسیده بود که در زدند . در آن ساعت روز منتظر هیچ کس نبودیم . بی بی پکی به قلیان زد و نفس دودزده اش را از سینه بیرون فرستاد . سپس در حالی که آماده پکی دیگر می شد پرسید : _ منتظر کسی هستی رخی ؟ مامان که از گرما لخت بود و حوصله هیچ مهمانی را نداشت ، چشمها را به حالت اخم تنگ کرد ، لب ورچید و پاسخ داد : _ نه ، بی بی جان . ولی خب شاید خانم جانم به دیدنمان آمده . نرگس با حرکت تندی سینی محتوی شربت را روی فرش رها کرد . سپس به قصد گشودن در پرده حصیری را کنار زد و از زیر زمین انگشتان دست لاغر و چروکیده بی بی ، دور چوب قلیان حلقه شد . مامان پریرخ و خاله رخساره موضوع بحث یادشان رفت و ساکت شدند .
