خرافه چیست؟ ریشه های اجتماعی و روانشناختی آن کدام است؟ آیا هر ایده، اندیشه و رفتاری پس از مدتی به خرافه بدل می شود. عوامل آن کدام هستند؟ به هر روی آنچه در بررسی خرافه یا خرافات دارای اهمیت است، خاستگاه اجتماعی و سازوکاری است که آنها در مجموعه اجتماع و در پیوندهای جمعی و نیز روانشناسی فردی برعهده دارند. مساله مهم آن است که خرافات در گوشه ای از باورهای عامیانه مردم هر کشور جای داشته و دارای کارکردهایی است و بر پژوهشگران است که جنبه های منفی و مثبت و کارآمد آنها در یک فرهنگ خاص را بررسی کنند. مطلب زیر به بررسی انگیزه های روانشناختی و خاستگاه اجتماعی خرافات به ویژه در ایران پرداخته است. انسان ابتدایی به حکم زندگی ناگزیر از آن است که نمونه های هستی را بشناسد و حوادث عالم را برای خود تبیین یا معنی کند. از این رو عملا و نظرا به تلا ش می پردازد. اما چون تجربه کافی ندارد و نمی تواند با مشاهده و آزمایش بسیاری از اشیای امور پیرامون خود را بشناسد به ناچار برای فرونشاندن بی تکلیفی خود به خیال پناه می برد و با تخیل ابتدایی خود هستی را تعیین می کند و به این طریق پاسخ هایی برای برخی از مسائل بی شمار زندگی می یابد و موافق آنها برای تسلط بر حوادث پیرامون خود دست به فعالیت هایی می زند. خرافه پرستی در واقع همزمان با شروع شناخت بشر از خویش آغاز شد و انسان در صدد برآمد به مدد وسایلی به حوادث آینده وقوف یابد و از اتفاقات ناخوشایند جلوگیری به عمل آورد تا بدین گونه بر ترس هایش فائق شده به نوعی به احساس امنیت دست یابد. مطالعات اجتماعی بر روی انسان نشان می دهد که رفتار اجتماعی از دید تحلیلی، رفتاری خلق الساعه و انفرادی نیست که بتوان آن را به صورت پدیده ای مجزا و منفک از گذشته مورد مطالعه قرار داد. بلکه باید آن را به صورت پدیده های به هم پیوسته اجتماعی بررسی کرد. برخورد تحلیلی با رفتار اجتماعی بیانگر این معنی است که عمل اجتماعی عملی است، ساخت یافته که در طی زمان در یک نظام روابط متقابل شکل گرفته است. تولد، رشد و مرگ یک پدیده اجتماعی هم پیوند با پدیده های دیگر اجتماعی است و عملکرد یک نظام اجتماعی از دست به دست دادن هزاران پدیده به دست می آید. بررسی زمینه های اجتماعی و فرهنگی بروز خرافات نشان می دهد که برخلا ف تصور رایج خرافات به هیچ وجه چیزی غیرطبیعی و عجیب نبوده است. بلکه با شیوه های بنیادین اندیشیدن و احساس کردن و به طور کلی با نحوه پاسخ دهی انسان ها در برابر محیط پیوند تنگاتنگی داشته است. برخی از خرافه ها احتمالا در گذشته، بخشی از نظام گسترده تری از اندیشه ها و باورها را تشکیل می داده اند اما در حال حاضر عناصر مجزا و منفردی هستند که از راه سنت به ما رسیده اند و هنوز هم توان خود را حفظ کرده اند. مانند خوش شانسی، بدشانسی، آینه شکستن، نعل اسب، آب پشت سر مسافر ریختن، طلسم ها و غیره. در واقع می توان گفت قسمت اعظم خرافات جنبه فردی نداشته، بلکه از طریق اجتماعی و به عنوان میراث اجتماعی به افراد رسیده است. این خرافات به همان صورت حاضر و آماده معمولا مورد قبول واقع شده می شوند. بی آنکه مشاهداتی در کار بوده باشد. بشر قبیله ای چون نمی توانسته بین قوانین طبیعی و قوانین اجتماعی که ناشی از عملکرد زندگی اجتماعی انسانهاست تفاوتی قائل شود، قوانین اجتماعی را نیز لا یتغیر فرض می کند. در نتیجه از ابزارهای دعا و نفرین جادو و غیره برای مهار امور اجتماعی جاری سود می برد. در واقع می توان چنین استنباط کرد که وقتی امکان کنترل محیط کم تر می شود گرایش به خرافات افزایش می یابد. بنابراین بشر قبیله ای برای راهنمایی خودش در موضوع اعتقادات به عقل اتکا نمی کند. ولی به واسطه میل و احتیاجی که به دانستن علیت وجود اشیا دارد به قلب، احساسات و قوه تصور خودش پناهنده می شود. به طور کلی از دیدگاه اجتماعی خرافه یک پدیده روحی و اجتماعی است که از هزاران سال پیش تاکنون در ذهن بشر چنان نفوذ کرده است که طرز تفکر او را تحت تاثیر سلطه خود درآورده است. به طوری که با غریزه او عجین شده است وعقل و استدلا ل هم قادر نیست که در همه موارد بر غریزه تحت تسلط خرافات پیروز شود. از این رو فرهنگ خرافات با جهل و توجیه غیرعقلا نی از عملکردهای بشر همراه می گردد. سحر و جادو نیز که در این زمینه شکل می گیرد در واقع اعتقاد به این مساله است که از راهی غیرعقلا نی به کمک نیروهای مرموز بر روابط ضروری پدیده ها تاثیر گذاشته شود و آنها را به نفع یا زیان جریانی به کار اندازد. منظور از غیرعقلا نی بودن در واقع نوعی برداشت انسان ها از تدبیر مسائل اجتماعی نسبت به پدیده های طبیعی است که براساس منطق و محاسبات و دریافت واقعی روابط پدیده های قابل پیش بینی بنا نشده و در نتیجه قانون مند تجربه پذیر و قابل اصلا ح نیست. در چنین جامعه ای مناسبات اجتماعی معمولا براساس مشیت نیرویی غیرقابل محاسبه شکل می گیرد. به دلیل همین نگرش نجوم و خرافات بسیار گسترده می شود و شکل ساختاری به خود می گیرد. پر واضح است که کاربرد اجتماعی آن نیز این است که رنج فکر کردن و شکل تحلیل عقلا نی در امور روزمره را از دوش انسان بر دارد. هنگامی که عقل و خرد نیز به خواب خرگوشی رفت و شومی جهل دامان آدمی را گرفت، دیو و غول و موجودات عجیب و غریب زاده می شوند و در خانه وجود آدمی جای می گیرند. این چنین اندیشیدنی بی گمان یک عمل نادانسته روانی است که چون آدمی از درمان دردها عاجز می ماند به تسلی خود می پردازد و گذران بودن همه چیز را دستاویز تسکین خویش می سازد که «این نیز بگذرد» در چنین شرایطی انسان ها در هر امری فقط به وضع آنی آن توجه می کنند و آینده را به دست حادثه می سپارند. با هرچه پیش آید می سازند و به آنچه می گذرد نمی اندیشند. به همین جهت خرافه پرستی که البته در دوره های مختلف تاریخی در ایران کم و بیش رواج داشته است در ادوار سیاه اجتماعی و سیاسی از جمله دوره غلبه اقوام (بیگانه) وقتی جامعه دست خوش اضطراب، درماندگی و نومیدی بوده و راهی برای گریز یا بهروزی نمی یافته شدت می گرفته است. خطر خرافه گرایی این است که موجب بی اختیاری انسان می شود. چرا که یک انسان سنتی همیشه خود را به تقدیر وابسته می داند و گمان می کند که سرنوشت انسان از پیش طراحی شده است. در این خصوص «ریچارد هوگارت» می گوید دنیای تجربه بسیاری از انسان ها با مقام جزئیات آن تابع نقشه مشخصی است. برخی افراد با وجود آن که به خرافات می خندند و خود را از داشتن چنین عقایدی مبری می دانند. به طور کلی به راهی می روند که در همان نقشه مشخص شده است. آنان همان ترجیح بندهای سابق را تکرار می کنند و همان ممنوعیت ها و رخصت ها را همچنان پاک می دارند. بررسی زمینه های روانشناختی خرافات، رفتار انسان همیشه انسان ها را در تعجب فرو برده است. گاه خود ما نیز از داشتن برخی تمایلا ت یا برخی افکار و اعتقادت یا حتی استفاده از یک کلمه نابه جا به جای یک کلمه مناسب در تعجب فرو می رویم. بخش عظیمی از قلمرو فرهنگ عامه اختصاص به اعتقادات و باورها دارد که برخی از آنها جنبه منطقه ای و برخی دیگر جنبه ملی یا بین المللی دارد. به عنوان مثال سرعت تغییرناپذیر، سرنوشت، ذات، بدشانسی، چشم زخم، نحوست عدد سیزده و غیره عقایدی هستند که در سطح گسترده ای در اغلب جوامع بشری حضور دارند. در واقع آرای شکل گرفته ای هستند که نسل به نسل منتقل شده اند و در معبر زمان و مکان تغییر یافته، دچار حذف و اضافاتی شده اند. افراد معمولا به یک نسبت به همه آنها معتقد نیستند این اعتقادات از وابستگی کامل تا بی اعتقادی کامل به اندیشه ها متغیر است. برخی آنان را خرافه می دانند و برخی دیگر سخت بدان پایبندند. مطالعات روانشناختی خرافات نشان می دهد که معمولا در مواقع حساس و لحظه هایی که عدم اعتماد و اطمینان به آینده وجود دارد خرافات زاده می شود و رویارویی با مسائلی همچون تولد، مرگ، مرض، قحطی و فقر و حوادث طبیعی شایدهایی از این قبیل که همیشه برای بشر منبع اضطراب بودند و احساس شکست و ترس و خشم به دنبال داشته اند و چون هیچ کدام از این ها را آدمیزاد نمی توانسته از راه علم و منطق توجیه کند به خرافات و اعتقادات رو آورده است تا از اضطراب و تشویش درونی رها شده تسکین خاطر پیدا کنند. همان طور که «دیوید هیرم» مدت ها پیش بیان کرده تمایل به خرافات را هرگز نمی توان از بین برد چون نکته متناقض این جاست که خرافات بخش جدایی ناپذیر آن دسته از سازوکارهای سازگاری انسان است که بدون آن ها آدمی قادر به ادامه حیات نیست. خرافات ممکن است این نقش مثبت را نیز داشته باشد که لا اقل نوعی احساس تسلط در شخص بیافریند. این احساس تسلط هر چند خیالی باشد باز هم ممکن است واقعا کمک کند که یکپارچگی شخصیت فرد حفظ شود. از طرفی هر گاه خرافات یکی از هنجارهای اجتماعی را که برای گروهی از آدمیان سودمند است تاکید کند ارزشی مثبتی از لحاظ ادامه حیات پیدا خواهد کرد و به عبارتی تقویت می شود و سرعت اشاعه آن دو چندان می گردد. در این خصوص پاره ای از صاحبنظران و دانشمندان علوم اجتماعی نظریات مختلفی ارائه کرده اند که هر کدام از منظری خاص به پدیده خرافات نگریسته و سعی در تبیین علی آن نموده اند. به عنوان مثال مطابق نظریه یادگیری اجتماعی علت رفتارها و اندیشه های خرافی فرهنگ حاکم بر جامعه است که با نفوذ اثر بر فرد نسل ها را متاثر می سازد. بدین ترتیب برخی خصایص فرهنگی و عادات اجتماعی به عنوان متغیرهای محیطی که رنگ و بوی خرافی دارند. افکار و اندیشه ها و تصورات خرافی را در فرد ایجاد می کنند و فرد بعدا به عنوان یک عامل مثبت خرافه در محیط بر افراد اثر می گذارند. نظریه همرنگی اجتماعی ریشه خرافات را در اعمال فشارهایی می داند که از جانب گروه یا اجتماع به فرد یا اشخاص وارد میآید و افراد خود را ملزم می دانند تا در رفتار و عقاید خود تغییراتی ایجاد کنند و خود را با جمع همرنگ سازند. «اسکینر» که اساس نظریه خود را بر اهل تقویت رفتار بنا نهاده است اذعان می دارد که هر گاه بین یاس و ظهور یک تقویت کننده پیوندی تصادفی وجود داشته باشد رفتار حاصل را رفتار خرافی می نامیم. «اپنحایم» براساس تقسیم بندی های انجام شده بر روی سطوح مختلف شخصیت انسان اظهار می دارد که سطح اول شخصیت انسان رفتار است که سطحی قابل مشاهده و سنجشی برای شخصیت انسان محسوب می شود. سطح دوم نظرات یا نیات انسان است که می تواند به عنوان موثرترین پیشگویی کننده رفتار انسان محسوب شود. سطح دوم نگرش ها هستند که از احساسات مثبت نسبت به به یک شی» یا موضوع شروع و به بی تفاوتی و احساسات منفی ختم می شود و در واقع نوعی حالت آمادگی برای عمل یا عکس العمل در قبال محرکی خاص هستند. سطح چهارم ارزش ها هستند که در شخصیت انسان از نگرش ها به مراتب درونی تر، عمیق تر و با دوام تراند. تغییرات آنها در شخصیت کمتر و دیرتر صورت می گیرد و باورهای کاملا محکم و درونی شده ای است که مبتنی بر یک سلسله ارزش ها و واقعیات است مطابق این نظریه اعتقاد یا باورزمانی حاصل می شود که فرد به طور مکرر یک حادثه یا پدیده را عینا تجربه می کند که در این صورت تکرار این تجربه منتهی به اعتقاد به آن پدیده می شود. علا وه بر نظریات یاد شده که از سوی دانشمندان مختلف علوم اجتماعی و روان شناسی در قالب مکاتب متعدد ابراز شده است نظریه های دیگری وجود دارند که به طور غیر مستقیم به موضوع خرافات پرداخته اند و در واقع رفتارها،کنش ها و واکنش های انسان را توجیه و تبیین نموده اند یکی از آنها نظریه فرافکنی است مقصود از فرافکنی آن است که انگیزه های خود را از خویش بیرون اندازیم و آن را به دیگری نسبت دهیم این واکنش جبرانی و دفاعی انسان است که می خواهد اضطراب را از خود دور سازد و به طور ناهشیار عزت نفس خود را حفظ کند. به طور طبیعی افراد با احساس مشکلا ت به ویژه مشکلا تی که حد و مرزهایش نامعلوم است دچار ترس می شوند و برای رفع این ترس ها به هر وسیله ای متوسل می شوند و هر تجربه ای را امتحان می کنند این دسته از افراد معمولا با ندانم کاری موجبات شکست خود و بروز مشکلا ت را فراهم میآورند اما برای فرار از مسوولیت گناه آن را به گردن چیزهای دیگر می اندازند کلماتی چون «چرخ کج مدار» «ملک کجرفتار»، «ای بخشکی شانس»، «بختم بسته شده» و بختم برگشته که مرتب در زبان برخی افراد می چرخد در واقع علت شکست ها و ناکامی های افراد قلمداد می شود در حالی که این افراد هیچ گاه به فکر یافتن علت اصلی و جبران شکست خود نیستند. در روایات اسلا می نیز مردم به شدت از رجوع به منجمین و اعتنا به اوضاع کواکب و موثر دانستن آنها در سرنوشت و حوادث روی زمین نهی شده اند چنان که امام علی (ع) در نهج البلا غه می فرماید: «المنجم کالکاهن و الکاهن کالسا مدحرو الساحر کالکافر و الکافر فی النار» یکی دیگر از موارد شایع که ریشه در اعماق وجود بسیاری از مردمان دارد تفال «فال خوب زدن» و تطیر «فال بد زدن» است اصولا مواردی که به فال بد گرفته می شوند فی نفسه اثری ندارند اما همین چیزی که به فال بد گرفته می شود در اثر همین تلقین روحیه انسان را سست کرده تاثیر ناخودآگاه خود را می گذارد در حقیقت این تلقین روحی فال «خوب و بد» است که موجب تاثیر آن می شود به عنوان مثال ممکن است کسانی که به نحوست روز سیزده فروردین معتقدند اگر روز سیزده بیرون بروند و در اثر داشتن چنین اعتقادی تصادفا اتفاقی برای آنان بیفتد سریعا آن را به نحوست عدد سیزده مرتبط دانسته بر باور خود معتقدتر می شوند. امام صادق (ع) در این خصوص می فرماید: تطیر و فال بد زدن چیزی است که سخت بگیری بر تو سخت می گیرد و اگر آسان بگیری بر تو آسان می گیرد واگر اعتنا نکنی می بینی که چیزی نیست. فال نیک و بد گرچه اثر طبیعی ندارند اما اثر روانی می توانند داشته باشند فال نیک غالبا مایه امیدواری ولی فال بد موجب یاس و ناامیدی است.
