محمدرضا لطفی و محمدرضا شجریان در گلها سجاد پورقناد در ادامه مقالاتی که درباره ارزش انتشار مجدد آثار ارزشمند موسیقی نوشته شد. در این مطلب به بررسی چند اثر دیگر میپردازیم که محمدرضا شجریان نقش خواننده آن را به عهده داشته و با وجود محبوبیت مردمی و امکانات انتشار که برای او محیاست، هنوز به پخش این آثار بر روی CD دست نزده است.در میان این تصانیف "در کوچه سار شب"، با مجموعه "جام تهی" بر روی CD توسط انتشارات بتهوون به دست علاقمندان رسید. دیگر تصنیفها "داروگ"، "به یاد عارف" و "ناز لیلی" هستند که هیچ کدام را محمدرضا لطفی برای ارکستر تنظیم نکرده است. با وجود اینکه کسانی که تنظیم این تصنیفها را به عهده داشتند، تجارب تنظیم قطعات زیادی را در این حال و هوا داشته اند، ولی باز با توجه به تحصیلات لطفی در آن زمان، وی میتوانسته از پس تنظیم این تصنیفها برآید و اثر یکدست تری بوجود بی آورد. "به یاد عارف" همانطور که از نامش پیداست، برای یاد بود عارف قزوینی تصنیف ساز نامی ایران ساخته شده است. این اثر در آواز بیات ترک است که کمتر اثری با ارکستر بزرگ در این مایه به اجرا درآمده است. شعر این تصنیف از هوشنگ ابتهاج (ه.ا.سایه) دوست و یار قدیمی لطفی است. تنظیم این اثر هم از فرهاد فخرالدینی است که جزء آهنگسازان برنامه گلها و نیز در آن دوره، معلم هنرستان ملی موسیقی بوده است. "به یاد عارف" را با وجود تنظیم فخرالدینی (برای ارکستر مجلسی و تنبک) می توان یکی از بهترین تصنیفهای بیات ترک دانست که متاسفانه عدم دسترسی به نت و صوت این اثر باعث کاستی هایی در معرفی این اثر شده است. البته نباید فراموش کرد که دلیل اصلی این سهل انگاریها در واقع خود هنرمندان موسیقی ایران هستند، لازم به یاد آوری است که لطفی در کاست "به یاد عارف" که توسط انتشاراتی که زیر نظر خود او فعالیت میکند (آوای شیدا) همین تصنیف را بصورت یونیسون با گروه سازهای ایرانی به سبک -به اصطلاح- قاجاری اجرا کرده و جالب اینجاست که سالهاست این اثر بصورت CD منتشر شده است ولی از CD این تصنیف با تنظیم ارکستر خبری نیست! "ناز لیلی" روی شعر معروف طبيب اصفهانى همراه با ارکستر گلها و تنظیم جواد معروفی اجرا شده است. تصنیف نام برده نشانه ای کامل از آهنگسازی به سبک گلهاست. در این اثر به خوبی میتوان عمق درک آهنگساز را از حال و هوای آنروزگار شنید (و شاید افسوس خورد که چرا آهنگسازی با این قریحه که میتوانست با حرکت در این مسیر همتراز بزرگانی چون مرحوم تجویدی در تصنیف سازی باشد، باید ذوق و خلاقیت خود را به کناری نهد و سعی در کپی کردن نه چندان دقیق موسیقی قاجار داشته باشد؟) "ناز لیلی" میتواند یک نمونه عالی موسیقی فاخر گلها باشد، مخصوصا" در این جمله: "خلد گر به پا خاری آسان برآید" که شکل ملودی آن روزهای درخشان مردان بزرگ گلها را به خاطر می آورد... متاسفانه عده ای با نگاهی سطحی ارکستر گلها را به خاطر داشتن گروه بزرگ زهی و چند بادی چوبی غربی، ارکستر میدانند که به خاطر عقده های غرب گرایی تشکیل شده است، در صورتی که هدف آهنگسازان از کار با چنین ارکستری صرفا ارائه احساسات درونیشان به بهترین شکل ممکن بوده است و همچنان که همه ما از بسیاری از ابزار شرقی و غربی استفاده میکنیم، بدون اینکه حتی بدانیم، ساخت چه نقطه ای از جهان است. "ناز لیلی" نیز همچون "به یاد عارف" بخاطر مایه خاصی که دارد، کمتر مورد استفاده در موسیقی چند صدایی قرار گرفته و عدم وجود همین انگشت شمار آثار نیز میتواند رشد این هنر را با وقفه مواجه کند. "داروگ" روی شعر مشهور نیما یوشیج است با تنظیم فرهاد فخرالدینی که از ساختاری نو و زیبا برخوردار است. تصنیف با استکاتوهای زهی ها و جواب آن روی بادی چوبی ها آغاز میشود، کم کم ارکستر اوج میگیرد و شکوه های نیما با صدای شجریان آغاز میشود! محمدرضا شجریان موسیقی زیر آواز، بسیار حساب شده است و فقط اجرای یک پدال ساده و بی روح یا تکرار جمله به جمله آواز نیست. در این اثر تنظیم کننده از تیمپانی به خوبی بهره برده است که عدم وجود آن در بسیاری از تصنیفهای آن زمان رادیو بسیار احساس میشود. "داروگ" یکی از نمونه های موفق و کمیاب همراهی موسیقی ایرانیست با شعر نو که این اثر نیز میتواند اندکی این کمبود را کاهش دهد. اجرای این چهار تصنیف بدون خوانندگی محمد رضا شجریان در آنزمان شاید غیر ممکن بود زیرا خوانندگان آن زمان رادیو که توانایی تکنیکی و وسعت صدایی اجرای این تصانیف را داشتند، حسین خواجه امیری(ایرج) و اکبر گلپایگانی (گلپا) بودند که میدانید که در این حال و هوا نبودند. (خوانندگانی هم که در این حال و هوا آثاری داشتند مانند بنان و قوامی نظر حجم و وسعت صدا مانند شجریان نبودند.) در واقع بهترین انتخاب برای خوانده شدن این سه اثر، همانا شخص محمدرضا شجریان بوده است. شجریان در این آثار نیز کاملا به درک فضای موسیقی و شعر رسیده و به نحو چشمگیری حالتهای این تصانیف را القا میکند.
