اقدامی نیکو از شجریان (قسمت دوم) ، علی نجفی ملکی مجيد وفادار اين تصنيف را در سال 1315 ساخته که اولین آهنگ وی محسوب ميشود و با شعر رهی معيری در آواز دشتی با صدای حسين قوامی از راديو پخش شده است. ساختن چنين تصنيفی در آن سالها نشان از نبوغ و استعداد سرشار اين آهنگساز دارد. به طوری که ميتوان مجيد وفادار را به همراه روح الله خالقی، مرتضی محجوبی و علی تجويدی بنيانگذار تصنيف سازی نوين ايرانی ناميد. وفادار نغمه پرداز بسياری از تصنيفهای ماندگار موسيقی ايرانی مانند "گلنار"، "زهره"، "مرا ببوس"...، نوازنده ويلن و صاحب سبک مخصوص چه در نوازندگی و چه در آهنگسازی ميباشد، درک محضر بزرگانی چون حسين خان اسماعيل زاده، رضا محجوبی، ابوالحسن صبا پشتوانه قوی برای او در وادی موسيقی گرديد وی با وجود مشکلات فراوان معيشتی توانست حدود 32 سال متوالی با راديو همکاري قابل توجهی داشته باشد. با اين حال متاسفانه جايگاه وی در موسيقی پس از مرگش در سال54 چندان حفظ نشد و کم کم فعاليتهای هنری او نيز به فراموشی سپرده شد. تصنيف "شب جدایی" اخيراً توسط همايون شجريان و با همکاری ارکستر صدا و سيما باز خوانی شده است. همايون قبل از اين نيز با ارکستر صدا و سيما در تصنيف" دشت" که ساخته خود او ميباشد همکاری داشته که در آن تصنيف قابليت صدایی و انعطاف پذيری و تکنيک قابل توجه او در اجرای دستگاه چهارگاه که معمولاً براي خواننده ها مشکل است مشهود مي باشد. "شب جدايی" با تنظيم مزدا انصاری چند باری از راديو پخش شده و هنوز منتشر نشده است. "شب جدايی"، نسبت به تصنيفهایی که در آن سالها ساخته شده به تصنيفهای امروزی شبيه ميباشد؛ هرچند همانطور که قبلاً گفتيم در سال 1315 اجرا شده است. با نگاهی به تاریخ ساخت این اثر میتوان نتیجه گرفت که شباهت این قسمت ملودی "شب جدایی" : "به سیل اشکم، گواهی ای شب" با این قسمت از تصنیف "کاروان" که "دور از یارم خون می بارم" شاید به این خاطر باشد که این ملودی، در ناخودآگاه محجوبی قرار گرفته و سالها بعد در قسمتی از تصنیفش استفاده شده است. تصنيف با تريل بادی چوبيهاي ارکستر شروع ميشود و زهی ها هم نقش ضربيها را با پيسيکاتو ايفا ميکنند. ولی با اين وجود اين عمل مخصوصا تريلهای باديها نتوانسته به طور مطلوبی حال و هوای تصنيف را در ذهن شنونده نشان دهد. اين نوع ارکستراسيون در تنظيم قطعات گيلکی که در دشتی ساخته ميشود مورد استفاده قرار ميگيرد. خصوصا استفاده از فلوت در چنين مواقعی موجب افزايش چنين حالتی در شنونده ميگردد. در ادامه به محض اينکه ويلنسل تم اصلی و آغازين تصنيف را ميزند به يکباره فضای قبلی تغيير مي یابد و شخصيت اصلی تصنيف خود را نشان ميدهد. بعد از اين، ارکستر با تمام امکانات سازی خود به غير از ضربيها بخش ديگری از ملودی تصنيف را رنگ آميزی ميکند، که در نهايت ارکستر با اوج و حضیض مناسبی بستر را برای ورود آواز آماده ميکند. اين عمل در تصنيف "آتشی در سینه دارم جاودانی" به طور مطلوبی صورت نگرفته بود. آواز در اين اثر به نحو قابل توجهی با ارکستر هماهنگ است. دليل اين هماهنگی را ميتوان ارکستراسيون و چيدمان سازها دانست که با کوک آواز يعنی خواننده باريتون-تنور تطابق دارد. استفاده غالب از ويلنسل، ويلن، آلتو، کلارينت فضای صوتی ارکسترهای راديو در گذشته را تداعی ميکند که با ملودی و حال وهوای تصنيف و نيز گستره صوتی آواز سازگاری دارد. سازهای زهی نيز به خوبی با اشاره ها و مالش هايی که مخصوص اديت ويولن نوازی ايرانی است در افزايش ميزان تأثير مورد نظر قطعه نقش دارند. با اینکه در تنظیم جدید این اثر، هارمونی چندان غیر معمولی استفاده نشده، ولی در قسمتهایی مانند جواب این مصرع "او شب چون گل نهد ز مستی بر بالین سر" ترکيب بندی فواصل و هارمونی بکار گرفته نشان از جسارت تنظيم کننده اين تصنيف دارد که به خصوص استفاده از فواصل زوج به نوعی ايده های تنظيم و هارموني ايرانی را به ظهور میرساند. همایون شجریان در رابطه با آواز تصنيف باید گفت همايون شجريان با خواندن اين اثر، همانند کارهای قبلي اش درک بالای خود در تشخيص نوع ملودی و چگونگی بکارگيری تکنيکهای آوازی در تصنيف با توجه به فضای کار را نشان داده است. امری که بعضا خوانندگان به آن توجه نميکنند؛ يعنی معمولا برای اينکه آواز در بازخوانی اينگونه آثار قابل قبول باشد، ميبايست خواننده خود را به خوبی با فضای قطعه هماهنگ کند تا بتواند از امکانات تکنيکی خود در جهت بهتر اجرا کردن استفاده نماید. به عبارت ديگر ميتوان گفت آواز نيز مانند ساز اديت مخصوص به خود را دارد. برای مثال، يک تصنيف را ميتوان به گونه ها و حالات مختلفی خواند که اين نوع تنوع نشان دهنده بکارگيری تکنيک های متفاوت توسط خواننده است. حال اگر بتوان از بين اجراهای مختلف يک قطعه آوازی يا تصنيف بهترين حالت را از نظر تنوع و استفاده ی بجا از تکنيک در نظر بگيريم متوجه ميشويم، آواز ايرانی قابل تجزيه و تحليل علمی است ( در آينده راجع به اديت آواز ايرانی به طور مفصل توضيح خواهيم داد). در اين اثر همایون شجريان به اين موضوع دقت کافی داشته، یعنی نوع و جنس تحريرها، ويبراسيونهاي متنوع از نظر سرعت و دامنه، نوانس آواز به نحو مناسب استفاده شده است. در مورد سرعت و دامنه ويبراسيون و نوع تحرير ميتوان مصرع اول تصنيف را مثال زد. در دو کلمه ابتداي تصنيف يعنی "ای" و"شب" دو نوع ويبراسيون مختلف يکی با سرعت بالا و دامنه کم و ديگری با سرعت کم و دامنه زياد (مانند غلت) بکار رفته و در ادامه کلمه "روز" با ويبراسيون تند که به وسيله تحرير دوتایی به کلمه بعد وصل ميشود و نیز فرم تحرير روی "ای شب" دوم، که تمام اين نکات را در جايجای تصنيف ميتوان شنيد که نشان دهنده سليقه و دقت همايون در اجرای اينگونه تصنيفها ميباشد. در آخر باید گفت برای اجرای بهتر آثار گذشته و حتی آثاری که امروزه ساخته ميشود نياز است که يک باز نگري کلی در اصطلاحات فني آواز و آوا نگاري صحيح قطعات آوازی بر مبنای تکنيک آواز ايرانی توسط متخصصين اين امر انجام گرفته و حفظ شود تا در آينده آواز ايرانی بتواند در کنار شيوه های مختلف آواز در دنيا شخصيت و توانایی منحصر به فرد خود را نشان دهد.
