دیدگاه های روانشناسان درباره ی مفهوم خودشکوفایی ـ بخش اول

● خودشکوفایی(سازه ای فراموش شده)

ـ ارزش اکتشافی:

وقتی نظریه ای موجب تحقیقات بسیاری می شود و امکان بسط و گسترش آن در حد وسیعی وجود دارد، می گوییم ارزش اکتشافی آن بالاست.

ـ روان نژند:

نوعی حالت روانی که سبب تغییرات عمیق در هشیاری، فکر و خلق نمی شود. بیماری هایی نظیر اضطراب و افسردگی در این مقوله می گنجد. دیگر سوی روان نژند، روان پریش قرار دارد و اسکیزوفرنی از جمله بیماری های آن می باشد.

ـ فردیت یافتن:

فرایندی است که موجب یکپارچگی شخصیت انسان می شود.

یکپارچگی در شخصیت:

کارکرد هماهنگ ارگانیسم.

خود ادراکی فردی:

همان ارجاع به خود است.

ارجاع به خود:

قضاوت اطلاعات و تجربیات به مبنای یک دیدگاه منسجم شخصی و عدم تاثیر یا تحمیل از قضاوتهای دیگران.

ـ پدیده های زمانی:

هر نوع اطلاعات و تجربیاتی که در طول زندگی فردی، فرد با آن مواجه شده و به ارزیابی آن می پردازد، مثلاً ارزیابی فرد از نقش و کارکرد خانواده اش، همسالانش، پدیده های متعدد اجتماعی، سیاسی و مذهب و ....

ـ حالت بودن:

آنچه ما در زمان حال خود را ادراک می کنیم. این مفهوم به واژه « هشیاری » نزدیک است.

کارکرد هماهنگ ارگانیسم:

یعنی فرد دارای تعارض درونی نیست. تفکر وی از پس دو راهی ها برمی آید و از این لحاظ استرس و ناکامی فرایندهای فیزیولوژیک و حیاتی او را تحت تاثیر منفی قرار نمی دهد.

● مقدمه

خودشکوفایی (Self – actualization) یکی از سازه های نظری اصلی در روانشناسی انسانگرا است. در روانشناسی انسانگرا ما با بیان و روشی متفاوت مواجه می شویم. از جنبه های مثبت انسان بحث می شود و روش علمی به معنای خاص آن، مانعی برای مطالعه کل جنبه های انسان تلقی می شود. سازه خودشکوفایی بعد از ۵۰ سال از فرمول بندی اولیه آن توسط راجرز (۱۹۵۱) و مازلو (۱۹۵۴)، هنوز هم به عنوان سازه ای تاثیرگذار، دارای کاربردهای مهم برای روانشناسی و دارای ارزش اکتشافی (heuristic value) بالا قلمداد می شود.

● دیدگاه های روانشناسان مختلف درباره ی مفهوم خودشکوفایی

اصطلاحا خودشکوفایی برای اولین بار توسط "کورت گولد اشتاین" به کار رفت. خودشکوفایی از نظر گولد اشتاین در واقع همان انگیزه تشخیص استعدادها درفرد است.

به نظر او این انگیزه ی اصلی و در حقیقت تنها انگیزه واقعی فرد است و سایر انگیزه ها صرفا تجلی آن به حساب می آید. گولد اشتاین از تجربه خود هنگام معالجه ی سربازان دچار ضایعات مغزی به دیدگاهی در مورد ویژگی ارگانیسم سالم دست یافت. به اعتقاد وی «ارگانیسم ناسالم کنشی مکانیکی دارد، درحالی که ارگانیسم سالم کار کردی انعطاف پذیر دارد». مازلو معتقد است که انسان های روان نژند شبیه بیماران دچار ضایعه مغزی گولد اشتاین هستند که سعی می کنند از چیزهای ناآشنا و نامأنوس پرهیز کنند تا به این ترتیب تعادل خود را حفظ کنند.

"یونگ" فردیت یافتن را مترادف با تحقق خود می دانست. یعنی یکپارچگی عناصر ناهمگون شخصیت و مبدل شدن آن به الگویی هماهنگ و منحصربه فرد.

به طور خلاصه خصوصیاتی که یونگ برای فردیت یافتگان بر شمرده است از این قرار است:

ـ فردیت یافتگان در سنین میانسالی هستند، چون بحران هایی شدید را که اصل دگرگونی شخصیت در این زمان است پشت سر گذاشته اند.

ـ اینان به مراحل عالی خودشناسی رسیده اند. فردیت یافتگان خود را می پذیرند با همه ضعف ها و کاستی ها.

ـ سومین ویژگی آنان یکپارچگی در شخصیت است.

ـ چهارم، پذیرش طبیعت انسان است، به همین دلیل با انسان های دیگر همدلی بیشتری دارند. منظور از طبیعت انسان یعنی هر آنچه حقیقت انسان بودن است. طبیعت انسان دارای یک سری ضعف ها و قوت ها است. او دارای نیروهای تعقل، عواطف و هیجان خاص خود می باشد و نیز طبیعت انسان دارای نیروهای خطری خاصی است که از آن به عنوان غریزه یاد می شود.

پنجم اینکه، از ناشناخته ها نمی هراسند. این ناشناخته ها عوامل نامعقول، آنچه با عقل و منطق نمی خواند و پدیده های ما بعد الطبیعی را نیز در برمی گیرد.

فیلسوفان اگزیستانسیالیست نیز تعابیر خاصی نسبت به خود شکوفایی دارند.

"رولومی" در کتاب کشف هستی می گوید، مفهوم اراده ی معطوف به قدرت (will To Power) ،که نیچه به کار برده است، همان خود شکوفایی است. مفهوم اراده معطوف به قدرت عبارت است از تحقق خود به کاملترین شکل آن. نیچه می گوید: « تنها فرمانی که هر کس باید بی چون و چرا به آن گردن نهد، فرمانی است که استعدادهای او از درون صادر می کنند و قطع نظر از اینکه هر کسی مستعد این باشد که چه بشود، همان قریحه وی باید جهت و همه تلاش ها و به بیان صریحتر اراده او را معین کند: اصالت یعنی انطباق سنجیده و اندیشیده ی آنچه هر کسی هست با آنچه می تواند بشود.»

مازلو بعنوان نخستین سخنگوی روانشناسی انسانگرا در کتاب فراسوی طبیعت انسان می نویسد: « درسال های سی، توجهم به مشکلات روانشناسی خاصی جلب شد که امکان نداشت بتوان با ساختارهای علمی آن زمان (یعنی رفتار گرایانه، پوزیتیویستی و به اصطلاح علمی) به آن پاسخ گفت. سوالاتی برایم مطرح شد که لازم بود با نگاه دیگری به مسایل روانشناسی بنگرم.»

مازلو معتقد بود که روانشناسی به طور کلی بر جنبه ی منفی، بیمارگونه و حیوانی انسان ها متمرکز است و امیدوار بود که روانشناسی انسانگرا به جنبه های مثبت آدمی توجه کند و بدین ترتیب دانشی فراهم شود که تا بتوان به کمک آن نظریه جامع انگیزش انسان را تدوین کرد، نظریه ای که هم جنبه های مثبت و هم جنبه های منفی انسان را در بر می گیرد.

وی سپس به ابداع هرمی برای نشان دادن سلسله مراتب نیازهای انسان بر حسب شدتشان کرد که عبارت اند از:

ارضای نیازهای بالاتر منوط بر ارضای نیازهای پایین است. به عنوان مثال آدم گرسنه کمتر می تواند درس بخواند. مازلو تفاوت میان نیازهای بالاتر و پایین تر را به این شرح خلاصه می کند:

۱) هر اندازه نیازی بالاتر باشد، در فرآیند تکامل دیرتر بروز می کند.

۲) نیازهای بالاتر معمولا در سنین بالاتر بروز می کند و معمولا بعضی از نیازهای بالاتر تا میانسالی بروز نمی کند و شاید هیچوقت هم خود را نشان ندهد.

۳) نیازهای بالاتر در مقایسه با نیازهای پایین تر کمتر با مسئله بقا سروکار دارند و به همین دلیل ضرورت ارضای آن کمتر حس می شود.

۴) هر چند نیازهای بالاتر کمتر با مسئله بقا سروکار دارد، ارضای آنها مطلوبتر از ارضای نیازهای پایین تر است. ارضای نیازهای بالاتر به زندگی غنی تر، آرامش ذهنی و شادی عمیق می انجامد.

۵) برای ارضای نیازهای بالاتر پیش شرط های بیشتری لازم است. ارضای این نیازها شرایط محیطی بهتری را می طلبد.

مازلو خود شکوفایی را بعنوان کاوش و استفاده کامل از استعدادها، ظرفیت ها و نیروهای بالقوه می داند.

مازلو خصوصیت افراد خودشکوفا را شامل موارد زیر می داند:

ـ کناره گیری و نیاز به خلوت،

ـ آگاهی از واقعیت،

ـ پذیرش خود ، دیگران و طبیعت،

ـ سادگی، خود انگیختگی،

ـ مقاومت در برابر فرهنگ مسلط،

ـ تجربه اوج،

ـ روابط متقابل با دیگران،

ـ رفتار دموکراتیک،

ـ تمایز قائل شدن بین خیر و شر و ....

راجرز خود شکوفایی را به عنوان تمایل ذاتی ارگانیزم برای توسعه همه ظرفیت هایش برای نگهداری و کمال ارگانیزم می داند. بر طبق دیدگاه راجرز دو نوع هماهنگی یا سازش (Congruence) برای کسانی که ظرفیت هایشان را شکوفا می سازند، لازم است. هماهنگی میان آگاهی و تجربه (awareness and experience) و هماهنگی میان ارتباط و آگاهی (Communication and awareness). هماهنگی اول هنگامی پدید می آید که افراد تماما از تماس تجربیاتشان با خودشان، دیگران و جهان آگاهند. این صفت تحت عنوان گشودگی به تجربه مطرح می شود. دومین صفت هنگامی ظاهر می شود که سخنان و رفتار افراد بازتابی از افکار و عقاید خود آنها و نه از تجارب و خواسته های دیگران، می باشد. این صفت تحت عنوان ارجاع به خود (reference to self) نامیده می شود. در واقع افراد طبق صفت اول به دیدار تجارب و اطلاعات رفته و طبق صفت دوم با معیارهای درونیشان به قبول یا طرد آن تجارب و اطلاعات می پردازند.

خودشکوفایی بخشی از سیستم روان درمانی راجرز را در بر می گیرد. هدف زیربنایی درمان، کمک به فرد است تا «انسانی با کنش کامل» شود. فردی که وارد کار درمان می شود، در جهت خود شکوفا شدن پیش می رود.

به عقیده راجرز فرد خود شکوفا:

ـ شخصیت انعطاف پذیر دارد؛

ـ رفتارش خود انگیخته است و براساس شهودش عمل می کند؛

ـ دربند رویدادهای گذشته زندگی نیست؛

ـ احساس می کند آزادی انتخاب دارد؛

ـ این افراد خلاقند و می توانند هنگام دگرگونی های جدی در اوضاع و احوال محیط ، حتی بلایای طبیعی یا جنگ به بقا ادامه دهند.