سیر تحول مفهوم خودشکوفایی، فراخودشکوفایی، اهمیت راهبرد های معطوف به خودشکوفایی در سیاست گذاری س

● فراتر از خودشکوفایی

در کتاب های متعدد علمی، هرم نیازهای اساسی مازلو دارای ۵ بعد است که پیشتر اشاره شد. اما در کتاب « یافته های بعدی طبیعت انسانی » مازلو، که در سال ۱۹۷۱ بعد از مرگ او توسط بستگانش انتشار یافت، او تفکر بعدی اش را اعلام کرد. فرایندهایی وجود دارد که از خود، در خود شکوفایی، عبور می کند. نام این فرآیند رهایی از خود (Selflessness) یا فراتر از خودشکوفایی (Beyond self actualization) است. پیام مازلو این است که برای رسیدن به تجربه اوج (peak experience)، افراد باید از خود به سوی دیگران حرکت کنند. عدالت اجتماعی، فکر و عمل قابل تغییر، مفاهیمی است که مرتبط با این جهت گیری است.

اریک اریکسون نیز معتقد است رهایی از خود یا توانایی نگاه انداختن به بیرون از خود یک مشخصه اصلی سطوح بالایی رشد انسان است. در نظریه تجربه سیالی (flow) سی زنت میهالی نیز افرادی که می توانند از محدودیت های خود (self) فارغ شوند و روی تکلیف در حال انجام تمرکز بالایی را داشته باشند، دارای رشد شخصی بالاتری نیز هستند.

به این ترتیب مازلو هرم خود را از ۵ بعد به ۶ بعد تبدیل کرد که از نظر بسیاری از روانشناسان غافل ماند.

● نظریه های جدید

مفهوم خود شکوفایی بعد از مازلو و را جرز، توسط محققان زیادی مورد بررسی علمی قرار گرفت. هر چند به نظر می رسد که این سازه هنوز مفهوم بندی اولیه خود را از دست نداده است، اما تلاش های مفیدی برای بسط آن انجام شده است.

لکلرز (leclerce) در سال ۱۹۹۸ دست به تحقیق گسترده ای برای برطرف کردن نواقص و محدودیت های نظریه خود شکوفایی زد. از جمله این نواقص شامل نامعین بودن ( uncertainty)، عدم اجماع (consensus) و فقدان تعریف واحدی از خود شکوفایی می باشد. لکلرز ابتدا مجموعه ای از مشخصه های افراد خود شکوفا را از منابع مختلف استخراج و سپس به کمک روش دلفی به ارزیابی این شاخص ها پرداخت. وی و همکارانش در تحلیل نهایی به ۳۶ صفت دست یافته که؛ ۱۷مورد از آن ها جزء بعد گشودگی به تجربه «من از احساساتم آگاهم، نسبت به ارگانیزمم صادقم، خودم را آن طور که هستم می پذیرم»

۱۵تای آن ها مربوط به ارجاع به خود « بنا به اعتقادات خود عمل کنم، قادرم در برابر فشار اجتماع مقاومت کنم، به موازات قضاوت اجتماع حرکت نمی کنم، نسبت به ابراز احساسات خود آزادم»

و ۴ تا نیز دو صفت مشترک می باشند.

آن ها سپس به تعریف منسجمی از خود شکوفایی رسیدند که عبارت است از: فرآیندی که از طریق آن نیروهای بالقوه فردی از طریق هماهنگی (سازش) با خود ادراکی فردی و تجربه ی شخصی رشد و توسعه می یابند.

هنگامی که این تعریف را به اجزایش خرد کنیم، شاهد عناصر زیر هستیم:

ـ یک فرآیند:

این یک پویایی و زنجیری ساختاری از پدیده های زمانی است که به حالت بودن تحمیل می شود. این فرایند، به وسیله یک میل بنیادی که در هر انسانی وجود دارد، بر انگیخته می شود. این فرآیند جهانی است و محدود به طبقه یا فرهنگ خاصی نمی شود. در عین حال فردی است. یعنی هر فردی از طریق راهی که خود انتخاب می کند، به خود شکوفایی می رسد.

ـ رشد و توسعه نیروهای بالقوه فردی:

هدف نهایی این تمایل بنیادی، رشد تمامیت شخصی از طریق استفاده و بهبود منابع و ظرفیت های شخصی است.

ـ هماهنگی یا سازش:

یکپارچه سازی این رشد باید در یک کارکرد هماهنگ ارگانیزم حاصل آید.

در مورد سازش خود ادراکی فردی که همان ارجاع به خود است و تجربه ی شخصی که گشودگی به تجربه نام دارد، پیشتر توضیح داده شد.

● سیر تحول مفهوم خودشکوفایی

مفهوم خود شکوفایی از زمان های بسیار پیش (فلاسفه یونان باستان) به شکل خاص خود مورد توجه بوده است. مفهوم "eudaimonic" که ترجمه فارسی مشخصی ندارد، اشاره به آن نوع بهزیستی ( well – Being) می کند که فراتر از کوشش انسان برای کسب لذت و دوری از درد یا همان بهزیستی لذت گرا (hedonic well – being ) قرار می گیرد.

در دوره شکل گیری روانشناسی نوین در حدود اواخر قرن هجدهم، خود شکوفایی به عنوان تجلی "eudaimonic" مفهوم بندی شد. طبق این دیدگاه افراد حاضرند حتی برای رشد و تعالی خود، استرس را به جان بخرند. مثلاً فردی را در نظر بگیرید که ساعت ها دود چراغ می خورد، اما لحظه ای از مطالعه دست برنمی کشد. یا فردی که روزه می گیرد و گرسنگی را تحمل می کند. مازلو و راجرز به طور مشخص تری خود شکوفایی را پی گرفتند. آن ها به روش علمی اعتقاد چندانی نداشتند. به همین دلیل مفهوم خود شکوفایی که توسط آن ها پی ریزی شده است، بسیار ذهنی بوده و از این لحاظ مورد انتقاد بسیاری از دانشمندان قرار گرفته است.

پس از مازلو و راجرز سعی شده است با روش علمی که خصوصیات مهم آن تکرارپذیری و ابطال پذیری است، به کندوکاو میراثی که مازلو و راجرز به جای گذاشته اند نگاه شود. هر چند کوشش هایی در این زمینه انجام شده است ( مانند لکلرز و دیگران ) اما این کوشش ها زیاد چشمگیر نیستند. زیرا زمان زیادی از این تلاش ها نمی گذرد و دیگراین که مفهوم خودشکوفایی یک مفهوم بسیار پیچیده است و به راحتی در بوته آزمایش کنترل شده یا سایر روش های کمی قرار نمی گیرد. شاید حق با مازلو باشد که می گوید روش علمی نمی تواند بسیاری از جنبه های انسان را مطالعه کند. به نظر می رسد مفهوم خود شکوفایی به دلیل دشواری مطالعه آن زیاد مورد توجه کوشش های علمی نیست. خود شکوفایی مازلو به مفاهیم خردتری تبدیل شده است که تجربه سیالی سیزنت یکی ازآن ها می باشد. امروزه از تئوری بندیهای کلی نظیر تئوری مازلو اجتناب می شود و دانشمندان علوم رفتاری سعی می کنند مسیرهای تعالی انسان را بسیار جزئی تر و البته طبعاً روشن تر مطالعه کنند.

● خودشکوفایی و سیاست گذاری سلامت ر وان

سازه هایی از قبیل خودشکوفایی، تجربه ی اوج، تجربه سیالی، عشق، بهزیستی و ... به عنوان منابع پیشگیری اولیه مطرح می شوند. هنگامی که انسان خود را دارای توانایی های بالقوه بی شماری بداند و در جهت شکوفایی آن تلاش نماید، به نظر می رسد مرزهای نابهنجاری و حتی هنجار را در می نوردد و وارد حوزه فراتر از هنجار یا کمال می شود.

این مفهوم می تواند از اعتبار بالایی در دیدگاه سلامت محور برخوردار باشد. دیدگاه سلامت محور در مقابل نگاه بیماری محور بر ارتقای سلامت روان در سیاست گذاری سلامت روان تأکید دارد.

از منظر دیدگاه روانشناسی انسانگرا، افرادی که دارای اختلال روانی هستند، نتوانسته اند نیروهای درونی خویش را کشف کنند. اگر افراد را با نیازهای فراتر از زیستی، یعنی نیازهای روانشناختی (نیازهایی که انسان بودن به معنای واقعی در آن تجلی پیدا خواهد کرد) و کمال آشنا سازیم و موانع را برطرف کنیم، شاید کمتر در آن جامعه با بیماری های روان و یا حتی تن (طبق فرضیه ی وابستگی تن و روان) مواجه شویم.

"اریک فرام" روانشناس مکتب روانکاوی (psychoanalysis) می گوید: « من به قابلیت انسان برای رسیدن به کمال اعتقاد دارم. رسیدن به کمال به این معنی است که انسان می تواند به هدفش دست یابد. ولی به این معنا نیست که باید برسد. اگر انسان نخواهد زندگی کند، بالاجبار موجودی مخرب می شود». موانع اصلی رسیدن به تمامیت شخصی و یا خود شکوفایی و فراتر از خود شکوفایی، مشکلات زیستی بشر است.

امروزه تعداد بی شماری از افراد در جهان زیر خط فقر قرار دارند. بیماری های مهلک از جمله ایدز، هپاتیت، بیماری های عروقی و ... جنگ های گاه و بی گاه و ... نیاز ایمنی بشر را تهدید می کند. افراد ساعات زیادی را صرف تهیه مسکن، غذا و آب و ... می کنند. این، مانع از آن می شود که بشر خود را و ظرفیت های خویش را بشناسد و انسان بودن را تجربه کند. سیاست های کلی جامعه باید به سویی رود که:

ـ هر فردی برای تهیه نیازهای اولیه خود دغدغه ای نداشته باشد.

ـ به کودکان احترام متقابل و دوست داشتن آموزش داده شود (نیازهای ۳ و ۴)

ـ به نقاط قوت و ارزش های فرد اهمیت داده شود (این اهمیت و توجه از والدین شروع شده و به معلمان و مسئولین نهادها و ... وصل می شود)

و به این ترتیب فردی به جامعه معرفی می شود که از ارزش های انسانی آگاه است و می تواند توانایی های خود را شکوفا سازد.