هوش هیجانی و تأثیر آن در افزایش قابلیت های کارکنان و مدیران در زندگی و محل کار

آشنایی با اصطلاح هوش عاطفی یا هیجانی و اثرات آن در زندگی و روابط شخصی و اجتماعی انسان ها، رفته رفته به مقوله ای کاملاً جدی برای برنامه ریزان کشورهای مختلف در سراسر جهان، تبدیل شده است.

در مقاله تهیه شده، ابتدا به تعریف هوش عاطفی (EQ) پرداخته شده است. سپس اثر هوش عاطفی افراد در سازمان و محیط کار با استفاده از تحقیقات و مطالعات انجام شده در سال های گذشته، مورد بررسی قرار گرفته است. نتایج تحقیقات بخوبی نشان داده است مدیرانی که به سوادآموزی عاطفی در سازمان خود توجه بیشتری داشته اند در مقایسه با مدیران سازمان های دیگر، موفق تر بوده اند.

● آشنایی با هوش هیجانی (عاطفی یا EQ)

دانیل گلمن نخستین کسی بود که اصطلاح هوش عاطفی را در میان مردم، رواج داد. وی در ۱۹۹۵ کتابی نوشت با عنوان «هوش عاطفی: چرا ممکن است این عنصر از بهره هوشی مهم تر باشد؟» وی اکنون رئیس شرکت خدمات هوش عاطفی در امریکاست که محور فعالیت های آن تحقیقات در این زمینه می باشد.

گلمن معتقد است: زندگی جمعی و اخلاقی ما به خویشتنداری، غمخواری و مهارت های مربوط به هوش عاطفی بستگی دارد. برخلاف بهره هوشی (IQ) که تصور می شود از زمان تولد، مطلق باقی می ماند، اعتقاد بر این است که هوش عاطفی (EQ) در سراسر زندگی پرورش می یابد و تقویت می شود. گلمن استدلال اساسی خود را چنین بیان کرد: «به یک معنا، ما دو مغز، دو ذهن و دو نوع هوش داریم: عاطفی و عقلی». وی خاطرنشان کرد استفاده از هوش عاطفی به اندازه هوش عقلی در زندگی ما مهم است. گلمن در کتاب خود پنج حیطه را نام می برد که عوامل هوش عاطفی را مشخص می کنند:

۱) توانایی شناخت احساس به همان شکل که رخ می دهد، نقش بنیادی در هوش عاطفی دارد. اگر نتوانیم عواطف خود را متوجه شویم، ممکن است مغلوب شده و با در بروز این احساسات قوی، متزلزل شویم.

۲) توانایی حفظ خود در برابر دشواری های زندگی یا بازیافتن خود پس از بروز مصائب، مستقیماً به وجود مهارت قبلی بستگی دارد. می خواهیم به نوعی بر عواطف خود کنترل داشته باشیم تا بتوانیم به نحو مناسب با این عواطف کنار بیاییم.

۳) پایه موفقیت در دستیابی به هر نوع هدف، توانایی بهره گیری از عواطف در این راه است. برای اهداف خلاقانه، تمرکز و تسلط (یادگیری به تاخیر انداختن ارضا و غلبه بر امیال نامناسب) مهارت های مهمی هستند و کنترل عاطفی ضروری است.

۴) مهارت های مردمی، مبنای همدردی و توانایی توجه به عواطف دیگران است. همدردی شعله نوعدوستی را برمی افروزد و در مشاغلی همچون آموزگاری و مدیریت که مستلزم توجه به دیگران است، نقش مهمی دارد.

۵) کارآمدی بین فردی به توانایی ما در مدیریت عواطف دیگران بستگی دارد. چه بسا طرح های درخشان و دیدگاه های نوآورانه که اغلب در نبود مهارت های شایستگی اجتماعی و رهبری از بین می رود.

۶) احتمالاً کسانی را می شناسیم که ممتازی بی چون و چرایی دارند، اما به علت عدم فعالیت اجتماعی یا نبود انگیزه، موفق نبوده اند. احتمالاً دوستانی نیز داریم که از رهگذر توجه و ظرافتی که در برخورد با موقعیت های اجتماعی و کاری نشان داده اند، موفقیت بسیاری کسب کرده اند. استدلال هایی که در مورد هوش عاطفی ارائه شده است، افراد را به این نکته آگاه کرده است که باید هوش عاطفی را عنصری جدا از بهره هوشی انگاشت.

برخلاف آزمون های شناخته شده تیزهوشی، هنوز هیچ آزمون نوشتاری معتبری که مشخص کننده رتبه هوش هیجانی باشد، وجود ندارد. اگرچه تحقیق های بسیار زیادی در زمینه هر یک از مولفه های آن صورت گرفته است، اما در بهترین حالت می توان با نمونه گیری از توانایی عملی فرد در دریافتن احساس افراد از راه نمایش یک نوار ویدیویی و از حالت چهره آنان مطالعه کرد. جک بلاک، روانشناس دانشگاه کالیفرنیا در برکلی به لحاظ نظری مقایسه ای انجام داده است: افراد دارای ضریب هوشی بالا در مقابل افراد دارای تمایلات عاطفی بالا. تفاوت های قابل توجه دارند. گونه خالص دارای بهره هوشی بالا (یعنی کاملاً فاقد هوش هیجانی) تقریباً تصویر اغراق آمیزی از روشنفکرانی است که در قلمرو ذهن استادند، اما در دنیای فردی ناکارامدند. نیم رخ آماری مردان و زنان در این خصوص، تا حدی متفاوت است. مرد دارای بهره هوشی بالا با طیف گسترده ای از علاقه ها و توانایی های ذهنی مشخص می شود که البته تعجبی ندارد. این مرد بلندپرواز، قابل پیش بینی و سرسخت است و دربند علاقه های فردی نیست. او همچنین عیب جو و فخرفروش، مشکل پسند، در تجربه های احساسی ناراحت، غیربیانگر و مستقل و از نظر عاطفی سرد و بی روح است.

برعکس مردانی که از نظر هوش هیجانی بالا هستند، از نظر اجتماعی متوازن، خوش برخورد و بشاش هستند و در مقابل افکار نگران کننده یا ترس آور مقاومند. آنان در زمینه خدمت به مردم یا حل مشکلات، قبول مسئولیت و برخورداری از دیدگاهی اخلاقی، ظرفیتی قابل توجه دارند و در ارتباط خود با دیگران هم حسی و توجه نشان می دهند.

زنان دارای ضریب هوشی بالا از اتکای به نفس هوشمندانه ای که از آنان انتظار می رود، برخوردارند. تفکرات خود را براحتی بیان می کنند و برای موضوعات ذهنی ارزش قائلند و طیف گسترده ای از علاقه های ذهنی و زیبایی شناختی دارند. آنان همچنین درون نگر، مستعد ابتلا به اضطراب، فرورفتن در خیال ها و دارای احساس گناه هستند و در ابراز آشکار خشم خود، درنگ می کنند. هرچند آن را به طور غیرمستقیم ابراز می کنند. برعکس، زنان دارای هوش هیجانی سرشار، با جرات هستند و احساس های خود را مستقیم بروز می دهند. همچنین درباره خودشان احساس مثبتی دارند، زندگی برای آنان سرشار از معناست.

● کاربرد هوش هیجانی

برای حل مهارت هایی که هوش هیجانی نماینده آنهاست، واژه ای قدیمی وجود دارد که با عنوان «منش» شناخته می شود. آمیتای انزیونی، نظریه پرداز اجتماعی دانشگاه جورج واشنگتن می نویسد: «منش، همان ماهیچه روان شناختی است که کردار اخلاقی به آن نیاز دارد». جان دیویی فیلسوف دریافت که آموزش درس های اخلاقی به کودکان، زمانی موثر واقع می شود که صرفاً به صورت درس های انتزاعی تدریس نشود، بلکه در قالب جریان های واقعی زندگی آنان عرضه شود. یعنی همان شیوه سوادآموزی هیجانی. یکی از اساسی ترین اصل های مرتبط با منش، توانایی انگیختن و هدایت شخص خود است. حتی اگر در اجرای تکالیف مدرسه، تمام کردن یک کار و بیدار شدن در هنگام صبح باشد. چنانچه دیده ایم، توانایی به تاخیرانداختن کامیابی و برقراری توان در اشتیاق به عمل و جهت دادن به آن مهارتی اساسی است، مهارتی که در روزگاران گذشته، اراده خوانده می شد. توماس لیکونا در نوشته ای درباره آموزش منش اشاره می کند که : «ما نیاز داریم تا نفس خود، اشتهای خود و امیال خود را مهار کنیم تا حق دیگران را درست ادا کنیم. برای این کار، باید به کمک اراده، خود را تحت مراقبت اراده درآوریم.»

توانایی کنارگذاردن خودمرکزبینی، منافع اجتماعی زیادی به همراه دارد. این توانایی راه همدلی کردن، گوش کردن واقعی و احترام گذاشتن به دیدگاه دیگران را هموار می کند. چنانکه دیده ایم، همدلی به احساس مسئولیت، رعایت کردن حال دیگران و دلسوزی می انجامد.

دیدن مسائل از دیدگاه دیگران، فکرهای قالبی پرتعصب را درهم می شکند و به این ترتیب راه را برای شکیبایی و پذیرش تفاوت ها باز می کند. در جامعه ای که به طرزی فزاینده کثرت گرا می شود، این توانایی ها بیشتر از هر وقت دیگری موردنیازند، زیرا به افراد امکان می دهند با احترام متقابل با هم برخورد کنند و مبادله های اجتماعی پرثمر را امکان پذیر می سازند.

● نتیجه گیری

چه عواملی سبب می شود که افراد بسیار هوشمند از کامیابی چندانی در زندگی برخوردار نشوند، اما افرادی با بهره هوشی متوسط پیشرفت کنند؟ آخرین پژوهش های انجام شده در این زمینه می گویند این تفاوت را باید در توانایی هایی جست که هوش عاطفی نام دارند. این پژوهش ها نشان می دهند که بهره هوشی عاملی ارثی است، اما هوش عاطفی قابل یادگیری است. هوش عاطفی در شکل گیری شخصیت و رفتار مدیران، بویژه در سبک رهبری آنان نقشی برجسته ایفا می کند. مدیران موفق باید برای افزایش توانایی های خود در این زمینه همواره کوشا باشند.

هوش عاطفی در سازمان شامل توانمندی های بنیادین زیر است:

۱) خودآگاهی: توانایی فهم احساسات خود و درک اثر آن بر عملکرد، ارزیابی درست از توانمندی ها و کاستی های خود و اعتماد به نفس

۲) خود مدیریتی: توانایی کنترل احساسات، صداقت و قابلیت اعتماد، وظیفه شناسی، سازگاری با شرایط، دلبستگی به بالندگی و نوآوری

۳) آگاهی اجتماعی: مهارت درک احساسات دیگران، همدلی، توانایی تشخیص مسائل جاری و گرایش به ارائه خدمت.

۴) مهارت اجتماعی: توانایی رهبری دوراندیشانه، توانایی برانگیختن دیگران، توانایی نفوذ در دیگران و پرورش آنان، مهارت های ارتباطی، توان مدیریت تعارض و کاهش ناسازگاری ها، توان افزایش همکاری و همیاری

پژوهش های دهه های اخیر نشان می دهند هوش عاطفی با اثربخشی مدیران و سازمان های آنان پیوند دارند و مدیرانی که از هوش عاطفی قوی برخوردارند در مقایسه با مدیران دیگر بسیار موفق ترند.