فیه ما فیه چهارشنبه ۸ آذر ۱۳۸۵ ، سجاد پورقناد ارکستر سمفونیک تهران قرار است به مدت 6 شب در تالار وحدت به اجرای برنامه بپردازد. نگارنده ۶ آذر موفق به دیدن اجرای این کنسرت شدم. کنسرت ۶ آذر ارکستر سمفونیک همزمان از رادیو پخش شد و از طرف رادیو در بین برنامه هم با عوامل برنامه گفتگویی صورت گرفت. البته نباید فرض کنیم که این ارکستر برنامه خاصی را به اجرا گذاشت؛ کیفیت اجرا مطابق منوال گذشته بود، زهی ها خوب، بادی چوبی ها متوسط و گاهی ضعیف و بادی برنجی ها کمافی السابق ضعیف و گاهی فالش! به قول یکی از دوستان کنسرت دیشب ارکستر سمفونیک را میشد یک برنامه سازمانی برای خالی نبودن عریضه محسوب کرد. برنامه ای که میتوانست با پشتیبانی رادیو یکی از مهمترین برنامه های تاریخ این ارکستر باشد. میشد از قطعاتی مشکلتر و خاص تر در این برنامه استفاده کرد یا میشد از سولیست های خوبی که در ایران هستند برای اجرای کنسرتویی بهره گرفت تا جذابیت خاصی به این برنامه ببخشند. زمان اعلام این برنامه که قرار است به مدت 6 شب در تالار وحدت با ظرفیتی بالاتر از 800 نفر اجرا شود، میتوانست زودتر به خبرگزاری ها برسد تا با وجود همکاری بی سابقه رادیو با این ارکستر، شاهد پرشدن تنها نیمی از سالن نباشیم! مورد دیگری که توجه بعضی از اهالی مطبوعات را به خود جلب کرده بود، همزمانی این مجموعه کنسرت ها با برنامه های ارکستر ملل بود که به دلیل مشترک بودن تقریبی بینندگان این دو ارکستر، میتواند، توان جلب بیننده را (آن هم برای سالن بزرگ وزارت کشور) از ارکسترملل بگیرد و همینطور بالعکس. هرچند باید در نظر داشت که نزدیک شدن به مراسم محرم و صفر و متوقف شدن کنسرت های موسیقی در این ایام، وقت را برای این دو ارکستر تنگ کرده است. قطعاتی که در برنامه دیشب ارکستر سمفونیک تهران اجرا شد، دو قطعه از باخ (پاساکالیا و فوگ در دو مینور که با تنظیم استوکوفسکی برای ارکستر سمفونیک های امروزی تنظیم شده بود) و سمفونی سل مینور KF183 موزار و قطعه اورتور 1812ساخته چایکوفسکی بود که نسبت به دیگر قطعات اجرا شده در آن شب از نظر تکنیک نوازندگی مشکل تر از دیگر قطعات بود؛ اما این شب برنامه خاص دیگری هم داشت که قطعه "فیه ما فیه" ساخته رهبر این ارکستر (نادر مشایخی) بود که همراه با سالار عقیلی (آواز) و همسر او، حریر شریعت زاده ( نوازنده دف) اجرا شد. پیش از این وقتی قرار بود، "فیه ما فیه" در آلمان به روی صحنه برود، توضیحاتی را از مشایخی در مورد این اثر شنیده بودیم؛ توضیحاتی که به عقیده نگارنده کمی غلط انداز بود! مشایخی در این گفتگو ها به تصنیف قطعه ای در بیات ترک برای ارکستر سمفونیک اشاره کرد که چنین مایه ای به ندرت برای ارکستر بزرگ مورد استفاده قرار میگیرد. با شنیدن چنین گفته ای، شنونده به این فکر می افتد که قطعه ای برای ارکستر سمفونیک با بهره گیری از امکانات این ارکستر از نظر تنوع و تعدد سازها ( با توجه و میزان سواد و توانایی آهنگسازی مانند نادر مشایخی) ساخته شده است، حتما امکانات موسیقی چند صدایی لازم برای کار روی بیات ترک (بدون شک اینجا موسیقی چند صدایی مد نظر است، چراکه قطعات اونسیون رو بیات ترک بیشمار است) را دارد. در حالی که چنین نبود! " فیه ما فیه" با تکنوازی دف حریر شریعت زاده آغاز شد؛ نگارنده تا کنون نوازنده مونث مسلط و قدرتمندی برای ساز دف (مانند اساتید شناخته شده مرد) ندیده ام ولی میتوان به جرات گفت، شریعت زاده کمی از نوازندگان زن عادی دف که امروز در ارکسترهای دف می نوازند هم ضعیف تر ظاهر شد، هرچند که نسبت به سالهای گذشته پیشرفتی داشت. شریعت زاده تکنوازی خود را با ریتمهایی که امروزه بصورت کلیشه در آمده، شروع کرد، نکته ای که بیشتر توجه مخاطب را به خود معطوف می داشت حرکات و فیگورهای او هنگام نواختن و در عین حال صدای گرفته و غیر بالانسی بود که او از این ساز میگرفت. حریر شریعت زاده پس از تکنوازی او، آواز سالار عقیلی به همراه ارکستر آغاز شد؛ درآمد بیات ترک با جملات آواز بیات ترکی که شجریان در آلبوم "دلشدگان" اجرا کرده بود با پدال ارکستر... گوشه به گوشه آواز خوانی روی بیات ترک و گاهی مدلاسیونی روی دشتی و شور تامپره (به مانند "داد و بیداد" حسین علیزاده) به پیش میرفت و ارکستر گاهی نتی را پدال میگرفت یا جملاتی را کاملا خارج از مایه مربوطه، در قسمتهای مختلف شعر اجرا میکرد، تا اینکه به قسمت ضربی و همراهی دف حریر شریعت زاده رسید و ارکستر سکوت کرد! جالب این بود که تمامی آوازها و ضربی ها تکراری بود و مشخص بود که توسط شخص سالار عقیلی پیش هم جای گرفته و در واقع نادر مشایخی نقش خاصی در این بیات ترک ارکسترال معروف نداشت! از کارهایی که برای ارکسترهای بزرگ و چند صدایی تنظیم شده، همه ما "دو ضربی ترک" با تنظیم حسین دهلوی و "به یاد عارف" را با تنظیم فرهاد فخرالدینی با ارکستر گلها شنیده ایم. با اینکه "فیه ما فیه" با ارکستر سمفونیک به اجرا در می آمد و از نظر تنوع و تعدد نوازنده بیشتر از ارکستر گلها بود ولی در حد ارکستر گلها هم انتظارات را برآورده نکرد. باید اینجا اضافه کرد که "فیه ما فیه" ای که ما در این برنامه شنیدیم عدد 3 را در کنار خود داشت و ممکن است در شماره های دیگر با قسمتهای دیگری برخورد کنیم که جالبتر باشد. نکته ای که شاید برای اهل موسیقی عجیب باشد استفاده از این سطح از هنرمندان برای همکاری با ارکستری مثل ارکستر سمفونیک تهران است. به دلایلی که گفته شد حریر شریعت زاده به دلایلی که در زیر گفته خواهد شد و همسرش سالار عقیلی چنین موقعیتی نداشتند. یک خواننده موسیقی ایرانی برای اینکه بتوانند در این رشته موفق عمل کند، باید توانایی اصطلاحا اوج خواندن را داشته باشد، یعنی فاصله سل (روی حامل کلید سل) تا دو را بتواند اجرا کند و اگر توانست بالاتر هم برود. البته می توان در مورد خوانندگان ایرانی هم (مانند موسیقی کلاسیک غربی که نسبت به توانایی های ذاتی هر صدا آنها را به دسته های مختلف تقسیم و به آنها نقشهای مربوطه را می دهند) نقش هایی را در نظر گرفت، ولی در آن صورت سیستم موسیقی را باید تغییر داد و مثلا یک خواننده باس یا باریتون حق ندارد مثلا "داروگ" یا "مرغ سحر" یا بسیاری دیگر از تصنیفهایی که بالاتر از سل و لا میروند را بخواند و باید قطعاتی را مخصوص آنها تصنیف کرد؛ همچنین تصانیفی که از وسعت های غیر طبیعی برخوردارند را یا به دو خواننده بسپاریم یا تغییر دهیم. صدای سالار عقیلی غیر از اینکه از وسعت بالایی برخوردار نیست، به دلیل استفاده از حالتهای خاصی که خود به صدایش میدهد، فرم طبیعی تولید صدایش را تغییر داده و برای اجرای تکنیکهای مختلف مانند تحریر و ویبراسیون با مشکل روبروست؛ به دلیل نامعلومی وی سعی دارد صدایش را به سمت (حالت ادای) حرف"ع" مایل کند. اگر اجازه ضبط از ارکستر سمفونیک وجود داشت، می شد در اینجا قسمتهای ضعیفی را که روی نت های بم ویبراسیون میداد یا در اوج تحریر میزد را شنید. البته میتوانیم قسمتهایی از کنسرت آلمان این ارکستر که تا حدی با کیفیت بهتری از کنسرت تهران اجرا شد و توسط "رادیو زمانه" ضبط شده را اینجا بشنویم: قسمتی از تکنوازی دف حریر شریعت زاده در آلمان را بشنوید قسمتی از اجرای سالار عقیلی راهمراه با ارکستر بشنوید قسمت ضربی "فیه ما فیه" را بشنوید کوتاه سخن اینکه امروزه خوانندگان جوان و مستعدی هستند که با استیل های بهتری میتوانند در برنامه های رسمی مانند کنسرت های ارکستر سمفونیک تهران، در کنار ارکستر باشند و همانطور که یک نوازنده رده پایین که حتی استیلش هم غلط است برای مایستری ارکستر سمفونیک استفاده نمیشود، بهتر است از هنرمندان ماهر تری برای سولیستی موسیقی ایرانی بهره گرفت.
