نگاه تیز منتقدان و دشواریهای اجرای زنده (II) دوشنبه ۱۲ شهریور ۱۳۸۶ ، روزبه تابنده در انتخاب قطعات ارکستر نیز به اعتقاد ما، کفه ترازو،" ناعادلانه " به سمت موسیقی ملی متمایل نشده، بلکه این تمایل، حاصل خط مشی "ملی" این ارکستر به طور کلی و نیم نگاهی به موسیقی کلاسیک به صورت ضمنی است و این حق دموکراتیک هر گروه هنری است که راه خود را بر طبق یک مرام نامه مشخص و بدون در نظر گرفتن سلیقه دیگر افراد انتخاب کند و این ارتباطی به عدالت یا بی عدالتی نخواهد داشت. خط سیر کلی ارکستر هنگام، محوری ملی دارد و در خدمت بسط و گسترش موسیقی این سرزمین خواهد بود، هر چند به منظور تقویت توان تکنیکی نوازندگان و ارتقاء سطح پسند مخاطبان، آثاری از گنجینه غنی و ارزشمند موسیقی کلاسیک اروپا نیز همواره در رپرتوار اجرایی ارکستر قرار داشته است. با توجه به این نوع نگاه، قطعا کنسرت ارکستر"ملی" هنگام نمی تواند با قطعه ای کلاسیک (هرچند تکنیکی) چون چارداش و با حضور تنها نیمی از نوازندگان ( نوازندگان سازهای کلاسیک ) به پایان برسد! چرا که شروع و پایان کنسرت، نمایانگر مانیفست اعتقادی ارکستر است و به تمایل ناعادلانه کفه هیچ ترازویی ارتباط ندارد! هرچند که بر اساس یک برنامه از پیش تعیین شده در کنسرتهای سالهای آینده، یقینا بخش کلاسیک ارکستر، قطعات پررنگ تری را به اجرا خواهد گذاشت تا نگرانی دوستان منتقد نیز برطرف گردد! - اما اشاره ای هم به قطعه بند باز شد. باید توضیح دهیم که به لحاظ سونوریته و تمپو، مرجع اجرایی ارکستر به هیچ عنوان اثر کلنل وزیری نبوده، بلکه نسخه تنظیم شده استاد دهلوی (تاریخ نشر 1363) مبنای اجرای این اثر بوده است. چرا که اثر زنده یاد وزیری تنها برای تار تکنواز نوشته شده و در راستای تقویت تکنیکی نوازندگان تار، تلاش می کند به بیشترین تمپوی ممکن دست یابد. حال آنکه اثر استاد دهلوی، اثری ارکسترال با ماهیتی کاملا متفاوت است که می کوشد دیالوگی فانتزی بین توانائی های ساز تار در تقابل با ارکستر ایجاد کند. با این توضیح، از مقایسه اجرای زنده ارکستر هنگام و اجرای ضبط شده ارکستر ملی به رهبری استاد دهلوی، متوجه تطابق عجیب تمپو و سونوریته این دو اجرا می شویم که نشان از وفاداری کامل به نسخه اوریجینال دارد. قسمتی از "بندباز" ضبط استودیویی از اجرای حسین دهلوی قسمتی از "بندباز" ضبط صحنه ای از اجرای ارکستر هنگام البته قضاوت انتقاد آمیز صورت گرفته، تنها بر مبنای اجرای شب اول این قطعه استوار است که نسبت به اجرای شبهای دیگر کنسرت بسیار ضعیف تر بود و این طبیعت اجرای صحنه ای و کاملا قابل درک است. بنابراین، توضیحات فوق، مانع از پذیرش انتقاد از ضعف نسبی اجرای شب اول این قطعه نسبت به سایر آثار نیست. - ناکوکی نسبی یکی از سازهای سنتور و فلوت در شب اول هم از دیگر ویژگی های اجراهای زنده است که در مورد بزرگ ترین استادان موسیقی جهان هم ممکن است روی دهد. هر چند این اتفاق تنها در یک شب از سه شب کنسرت (که اتفاقا تنها شب مورد قضاوت دوست منتقد نیز بوده است) رخ داد و در شبهای دیگر تکرار نشد. قطعا هیچ منتقدی انتظار نخواهد داشت که هفتاد و دو سیم سنتور که در اثر تغییر اتفاقی دما و فشار از کوک خارج شده، روی سن و در برابر چشم هزار تماشاگر کوک شود! اما این انتظار بجاست که در اولین فرصت نسبت به کوک ساز اقدام شود، که البته این فرصت در زمان تنفس بین دو بخش برنامه فراهم شد و در قسمت دوم کمتر اثری از ناکوک بودن ساز سنتور دیده شد. - علت جابجایی ظاهری نوازندگان ویولا و ویلنسل نیز مبنایی کاملا منطقی دارد. حدود سی سال است که جای ویولا و ویلنسل در چیدمان ارکستر های جهان عوض شده است. به این ترتیب ویولا به سمت راست رهبر و لبه سن منتقل شده و ویلنسل به مرکز ارکستر نقل مکان کرده است. اما این تغییر هنوز کاملا به صورت یک اصل در نیامده است. چنانکه در فصل سازشناسی کتاب درک و دریافت موسیقی (چاپ چهارم)، در صفحه 53، تصویر ارکستر فیلارمونیک نیویورک چاپ شده، که به وضوح ویولا در سمت راست و ویلنسل در قلب ارکستر جای گرفته، در حالی که در دیاگرام زیر صفحه دقیقا عکس این مطلب به صورت گرافیکی نمایش داده شده است! و این اتفاق در یک صفحه از کتابی که به عنوان یکی از مرجع های معتبر اطلاعات عمومی منتقدان مورد توجه قرار دارد، حاکی از نوعی عدم قطعیت در مورد جانمایی سازهای ارکستر سمفونیک است، ارکستری که چند قرن تجربه را پشت سر گذاشته است. حال، وقتی بحث بر سر ارکستر نوپای موسیقی ملی ایران مطرح می شود، مساله صورت اغراق آمیز تری به خود می گیرد. چرا که در مقطع کنونی، ما در حال آزمودن تجربیاتی هستیم که اروپا حدود سیصد سال پیش در مورد موسیقی خود به آن دست یافت. بنا براین، هرگونه تجربه و آزمودن امکانات در این عرصه نه تنها هیچ ایرادی ندارد، بلکه گامی در جهت گسترش حدود دانایی و دستیابی به یک جانمایی استاندارد برای ارکستر ملی به شمار می رود. بخصوص که نسبت میان مکان قرار گیری سازهای مضرابی ایرانی در مواجهه با سازهای زهی و بادی کلاسیک، نقش بسزایی در کیفیت صدادهی ارکستر ملی ایفا می کند و این چیزی است که در چند سال گذشته در ارکستر هنگام تجربه شده و هر سال تغییرات لازم در جهت ارتقاء کیفی آن داده شده است که نه تنها هیچ از آن شرمگین نیستیم، بلکه نتایج این تجربیات را نیز در مقاله ای کاملا مستدل و متکی بر شواهد عینی و عملی، در آینده ای نزدیک بررسی خواهیم کرد. با این توضیح، جابه جایی ویولا و ویلنسل نیز در همین راستا و به منظور تغییر نقطه کانونی بخش زهی ارکستر و متمایل شدن مرکز ثقل باس به سمت محور تقارن عرضی ارکستر و طبیعتا پایداری و استحکام بیشتر و پخته تر صدا دادن این بخش از ارکستر صورت گرفته است که صد البته، این تجربه، ارتباطی به توان تکنیکی نوازنده و یا میزان برجستگی رپرتوار اجرایی آن ساز و همچنین ظاهر عمومی ارکستر ندارد. - در زمینه قطعات کرال نیز قضاوت صورت گرفته، ظاهرا بر اساس ویژگیهای آخرین قطعه، صورت گرفته، چرا که مشخصات بنیادی دو اثر دیگر کاملا نادیده گرفته شده است.
