آموزش مهارت های اجتماعی هیجانی، افسردگی و هوش هیجانی، بهزیستی از نتایج هوش هیجانی

● آموزش و افزایش هوش هیجانی

می دانیم که "هیجان" در جریان تعلیم و تربیت بسیار مهم است. زیرا توجه را بر می انگیزد، که باعث انگیزه یادگیری و حافظه می گردد. شکی نیست که طریق انسجام یافتن رفتارها، هیجان ها و شناخت ها در دهه اول رشد، کاربرد مهمی در کنش هیجانی و روانی فرد در تمام پهنه زندگی دارد. در الگوی رشد عقیده بر این است که در جریان رسش و پختگی بعضی از اجزای ترکیبی هیجان، زودتر از اشکال شناختی آن رشد می کند.

"فیشر" و "پیاژه" از معروف ترین نظریه پردازان رشد، رشد را نتیجه تعامل محیط ارگانیزم می دانند. اما "فیشر" تاکید بیشتری بر نقش محیط در شکل دادن به رفتار دارد (پورکلند، ۱۹۸۹، به نقل از طوسی). "فیشر" با تاکید بر نقش محیط عقیده دارد که مهارت های گوناگون با سرعت و در زمان های مختلف رشد می یابند، مانند مهارت های خواندن که احتمالا با سرعتی متفاوت از مهارت های ریاضی رشد می یابد. درحالی که "پیاژه" اعتقاد دارد هماهنگی یا همزمانی زیادی بین زمینه های مختلف شناختی مانند ریاضی و زبان و مهارت های اجتماعی وجود دارد (اکبرزاده، ۱۳۸۴). "فیشر" (۱۹۸۰) اشاره می نماید که تفکر و زبان نیز رفتار محسوب می شوند.

آموزش مهارت های اجتماعی هیجانی (SEL )، زمینه ساز و باعث جریان رشد کفایت ها و قابلیت های اجتماعی و هیجانی در افراد است (کسل، ۲۰۰۳). یادگیری اجتماعی هیجانی به توانایی برای درک، اداره و بیان موفقیت آمیز جنبه های اجتماعی و هیجانی زندگی، مانند یادگیری نحوه برقراری رابطه، حل مسائل و مشکلات روزمره و سازگاری با تقاضاهای پیچیده رشد و نمو، اشاره دارد (الیاس،۱۹۹۷ ). این ظرفیت ها افراد را برای شناسایی و مدیریت هیجانات، ایجاد روابط سالم، انتخاب هدف های مثبت، نیازهای اجتماعی و گرفتن تصمیم مسئولانه و اخلاقی توانا می سازد ( الیاس ۱۹۹۷ ، به نقل از طوسی، ۱۳۸۵).

یادگیری اجتماعی– هیجانی به افراد کمک می کند که احساس شایستگی و کارآمدی بیشتری در مسئولیت های روزانه و چالش های زندگی داشته باشند (کسل، ۲۰۰۳ ) و موجب پیشرفت افراد در مهارت های مدیریت فشار روانی، حل مساله و تصمیم گیری، حل تعارض ها، خودگردانی، رهبری، وظیفه شناسی و رشد رفتارهای پسندیده شود (زینس و همکاران، ۲۰۰۱).

پیامد به کاربستن برنامه آموزشی مهارت های اجتماعی هیجانی، دستیابی به مهارت هایی است که به طور بنیادی بر کارکردهای آموزشی، شغلی و اجتماعی افراد اثر می گذارد و نقش اساسی در پیشرفت تحصیلی و موفقیت در زندگی دارد. زیرا به افراد کمک می کند که توانمندی هایشان را بشناسند و اهداف واقع بینانه برگزینند (اسکول، ۲۰۰۲).

بسیاری از درمانگران، ادعای توانایی افزایش هوش هیجانی را دارند. حتی اگر مدل های هوش هیجانی را که بر مبنای شخصیت می باشد، بپذیریم؛ این مفهوم که بتوانیم به سادگی خصوصیات اصلی و اساسی شخصیت را تغییر دهیم، صحیح نمی باشد. آیا افراد بدبین با شرکت در یک کارگاه آموزشی می توانند خوش بین شوند؟ البته که خیر. اما حتی اگر نتوان هوش هیجانی افراد را تغییر داد، شاید بتوان به افراد مهارت های هیجانی را آموزش داد و به معلومات آن ها در این زمینه افزود. مثلا می توان به افراد لغات بیان کننده هیجان ها را یاد داد و یا علت به وجود آورنده هیجان ها را شناساند.

شاید بهترین جواب برای این سوال به وسیله پایه گذاران تئوری هوش هیجانی، "جان مایر" و "پیترسالوی" داده شود.

"مایر" عقیده دارد هوش هیجانی (EI) یک نوع ظرفیت روانی برای معنی بخشی و کاربرد اطلاعات هیجانی می باشد. افراد، در این مورد ظرفیت های مختلف دارند، بعضی درحد متوسط و بعضی دیگر ماهر یا خبره اند (اکبرزاده، ۱۳۸۳).

به عقیده "مایر" قسمتی از این ظرفیت غریزی است و قسمت دیگر حاصل تجارب زندگی است. قسمت اخیر می تواند به وسیله کوشش، تمرین و تجربه پیشرفت یابد.

"سالوی" نظر "مایر" را توسعه می دهد. یعنی عقیده دارد بسیاری از مهارت هایی که قسمتی از هوش هیجانی هستند، می توانند یاد گرفته شوند. "سالوی" اعتقاد دارد هوش هیجانی عبارت از یک سری مهارت ها و قابلیت هایی است که می تواند هم آموزش داده و هم یاد گرفته شود، به طوری که یک شخص بتواند از نظر هیجانی بهتر تربیت یابد و این از ویژگی های مثبت هوش هیجانی است.

"گلمن" نیز بر آن است که رشد هوش هیجانی از آغاز زندگی شروع می شود و تا بزرگسالی ادامه می یابد و می توان آن را با آموزش افزایش داد (کلور، ۱۹۹۸، به نقل از طوسی، ۱۳۸۵). به اعتقاد "گلمن"، زیربنای اصلی توانایی افراد، سیستم عصبی آن هاست. مدار مغزی مربوط، انعطاف پذیر بوده و همواره درحال تغییر است. این توانایی ها تا حد زیادی نشانگر مجموعه عادات و واکنش های افراد است که نقصان آن ها را می توان با آموزش و تلاش جبران نمود (گلمن، ۱۹۹۵ به نقل از طوسی، ۱۳۸۵).

"بار آن" نیز همسو با "گلمن" و "سالوی" و "مایر" معتقد است که هوش هیجانی در طول زمان قابل تغییر است و می توان با برنامه ای ویژه آن را افزایش داد.

بنابراین با انگیزه و کوشش کافی، کارهای بسیار می توان انجام داد تا مهارت ها را بیاموزیم و قابلیت هایی را که قسمتی از هوش هیجانی می باشند، افزایش دهیم.

"کهن" (۲۰۰۱) بیان می کند که هوش هیجانی ممکن است از هوش شناختی مهم تر باشد. زیرا، بسیاری از یادگیری ها نیازمند داشتن مهارت های اجتماعی و هیجانی می باشند. بنابراین این مهارت ها می توانند و باید آموزش داده شوند (طوسی، ۱۳۸۵).

علوم عصب شناختی نیز جریان رو به افزایش معلومات در مورد رشد هیجانی و قابلیت های اجتماعی را از سوی دیگر تقویت می نماید. مغز انسان، آخرین عضوی است که از نظر آناتومیکی کاملا به رشد و پختگی می رسد. درحالی که به رشد و شکل گیری خود در گذر از کودکی به نوجوانی ادامه می دهد، در این رشد مداوم جسمانی به نظر می رسد، ارتباطات که قابلیت های هیجانی را تنظیم می کنند، در میان آخرین قسمت های مغزی باشند که به رسیدگی و رشد کامل می رسند. مغز به طور قابل ملاحظه ای حالت پلاستیکی دارد که ازطریق تجارب مکرری که دسته ای از ارتباطات عصبی را بیش از دسته دیگر تقویت می نماید، شکل می گیرد. ممکن است کودکی درس های نادرست درمورد هیجان ها بیاموزد، والدین ممکن است از احساسات خود اجتناب کنند، یا والدی ممکنست حتی هنگامی که با خشونت رفتار می نماید، خشم خود را انکار کند. درنتیجه بعضی اوقات کودکان دچار اختلالاتی می گردند که در آن از احساسات خود خیلی دور می شوند یا در درک آن ها دچار سوء تفاهم می گردند. گاهی اوقات برای حل مشکل وجود روان درمانگر لازم می شود.

نکته قابل توجه درآموزش این است که باید به تفاوت های فرهنگی و حتی خرده فرهنگ ها توجه داشت و تفاوت های میان آن ها را درنظر داشت.

"کارول دوفالکو" در بحث راجع به برنامه های قابلیت های هیجانی می گوید:

بعضی ادعا دارند که برنامه قابلیت های هیجانی "بهترین راه احساس و صحیح ترین راه عمل" را می آموزند. من طرفدار این برنامه های مبتنی بر ارزش در مدارس دولتی نیستم. من (کارل دوفالکو) از برنامه ای حمایت می کنم که مهارت های اجتماعی را به عنوان قسمتی از برنامه جامع و مداوم آموزش می دهد. درست همان طور که مهارت های ریاضی متعددی وجود دارد، مهارت های اجتماعی زیادی نیز وجود دارد که شامل موارد ذیل نیز می گردد:

کنترل تکانشی، کنترل خشم و عصبانیت، همدلی، تشخیص و به رسمیت شناختن تشابهات و تفاوت ها میان مردم، اظهار ادب و صمیمیت و تعارف، اداره خود، برقراری ارتباط، ارزیابی خطرها، خود گفتاری مثبت، حل مساله و مشکل، تصمیم گیری، ایجاد هدف، مقاومت در مقابل فشار گروه هم سن.

همچنین "کارل دوفالکو" عقیده دارد که آموزش برنامه قابلیت هیجانی بهتر است از دیدگاه پیشگیری اجراء شود (اکبرزاده، ۱۳۸۳).

توانایی های اساسی که در برنامه های یادگیری اجتماعی هیجانی جای داده می شود، عبارتند از:

ـ خودآگاهی:

آگاهی از هر آن چه در هر لحظه احساس می کنیم، همراه با ارزیابی واقع بینانه از توانایی ها و اعتماد به نفس.

ـ همدلی یا آگاهی های اجتماعی:

درک احساسات دیگران و توانایی در نظر گرفتن دیدگاه های دیگران با وجود تفاوت هایی که با دیدگاه فرد دارند.

ـ مدیریت خود:

اداره هیجانات و احساسات و مسئول بودن و خویشتن داری برای دستیابی به هدف ها و پافشاری در جبران شکست ها و ناکامی ها.

ـ مهارت های ارتباطی:

اداره ی موثر هیجانات در روابط با دیگران، ایجاد و حفظ روابط سالم مبتنی بر همکاری و مساعدت و درخواست کمک از دیگران هنگام نیاز

● ارتباط افسردگی و هوش هیجانی

شاید در این جا نکته ای که جای تامل و بررسی دارد – سوالاتی که در بخش نخست مقاله مطرح شد این باشد که چرا یک موضوع و یا یک رویداد، در فردی چنان پریشانی به وجود می آورد که او را به افسردگی می کشاند، درحالی که همان موضوع در نظر فرد دیگر چنان بی اهمیت است که حتی لحظه ای فکر او را به خود مشغول نمی کند.

هریک از نظریات روان شناختی کمابیش پاسخی به این سوال داده اند؛ شناخت گرایان، که نظریه آنان در این مقاله مبنای عمل قرار گرفته است، اظهار کرده اند نحوه ارزیابی موضوع و تفکر راجع به آن سبب بروز حالات منفی یا مثبت در فرد می شود و خلق را بازتابی از شیوه تفکر می دانستند و ...

اما شاید این سوال بی تناسب نباشد که، چرا عده ای مثبت می اندیشند و گروهی منفی؟ آیا نحوه ارزیابی مسائل بستگی به صفات شخصیتی هر فرد دارد؟ آیا ارزیابی ها نتیجه تجربه و یادگیری های گذشته است؟ یا نوع ارزیابی به واسطه وجود یا عدم وجود یک توانایی و قابلیت خاص در افراد است؟

هوش هیجانی چنان چه بیان شد، توانایی ای همچون هوش کلی (IQ) است؛ با این تفاوت که با احتمال بیشتری امکان افزایش آن از طریق آموزش وجود دارد. هوش هیجانی به شناخت و تشخیص بهتر هیجانات، توانایی کنارآمدن موثر با استرسورها و ارتباط کارآمد با دیگران اشاره دارد.

برخی از مولفه های هوش هیجانی همپوشی زیادی با تکنیک های درمان شناختی رفتاری (موثرترین شیوه درمان در بسیاری از اختلالات روانی) دارند. از این رو می توانند بدون ایجاد ناهمخوانی، به عنوان یک مهارت در این نوع درمان ها وارد شوند. "بک" پیش بینی می کند که اسنادهای افراد افسرده شخصی هستند؛ به این معنی که هر چیز خوب را به شانس و هر چیز بد را به خود نسبت می دهند. به نظر می رسد افراد افسرده علاوه بر احساس ناتوانی، دارای عزت نفس ضعیفی هستند. آنان به نسبت سایر بیماران روانی به احتمال بیشتری پیامدهای منفی را به علل درونی، پایدار و کلی نسبت می دهند. بنابراین عزت نفس و اعتماد به نفس آن ها کمتر می شود (بک، ۱۹۷۹). به همین دلیل آموزش مهارت های درون فردی به افراد افسرده ازجمله عزت نفس، می تواند از شیوه های موثر برای کاهش افسردگی باشد.

"بک" از نظر عوامل استرس زا و نوع فشار روانی دو نوع افسردگی را شرح داده است:

۱) افسردگی اجتماع مدار

۲) افسردگی خودبه خود

وی علت افسردگی اجتماعی مدار را رویدادهای منفی بین فردی و عدم دریافت حمایت اجتماعی می داند. بنابراین این افراد نیاز به آموختن مهارت های بین فردی، حیطه دوم هوش هیجانی، نظیر همدلی و احساس مسئولیت که خود عاملی در جهت تامین نظر اطرافیان و در نتیجه جلب حمایت اجتماعی از جانب آنان است، دارند.

"بک" علت افسردگی خودبه خودی را شکست و ناکامی و حتی عدم پیشرفت ذکر می کند که فرد را به ورطه افسردگی می کشاند. بنابراین لازم است که افراد افسرده تحمل فشار وتکنیک های حل مساله را، حیطه سوم و چهارم هوش هیجانی، فرا گیرند تا بتوانند به نحو موثری با مشکلات کنار آیند و شکست و ناکامی را به راحتی بپذیرند.

بنابراین با عنایت به نظر "بک" درخصوص افسردگی و علت ابتلا به آن و ارتباطی که می توان میان آن با مولفه های هوش هیجانی یافت و با توجه به نظریه "لوینسون و همکارانش" که افسردگی را ناشی از فقدان مهارت های اجتماعی در افراد می داند، این فرض مطرح می شود که آیا افزایش هوش هیجانی از طریق آموزش مولفه های آن می تواند افسردگی و یا احتمال ابتلا به آن را در افراد کاهش دهد.

● بهزیستی از نتایج هوش هیجانی

روانشناسی امروز برخلاف دوره های قبل صرفا به دنبال توصیف و تبیین انواع بیماری ها و اختلالات روانی و راه های درمان و چاره نیست. امروزه علم در هر زمینه ای در پی این است که علاوه بر درمان موثر بیماری ها و ناراحتی ها ، اعم از روحی و جسمی، شیوه ها و برنامه هایی جهت بالا بردن احساس بهزیستی و جلوگیری و یا لااقل کاهش ناراحتی ها ارائه کند. درتایید این مدعا همین بس که" سلیگمن"، از نظریه پردازانی که معروف ترین و مشهورترین نظریه او "درماندگی آموخته شده" است، در دو دهه اخیر " روان شناسی مثبت" را طرح ریزی نمود و به تدوین اثری به نام "شادی های معتبر" پرداخته و در آن بر شادی و شاد زیستن تاکید می کند و حال نظریه های قابل قبولی در روانشناسی مثبت بیان می دارد.

یکی از مسائل مطرح در روانشناسی مثبت، هوش هیجانی است. چنان چه گفته شد از نتایج مهم قابلیت های هیجانی و هوش هیجانی یک احساس ذهنی خوب و حال خوب داشتن و بهبود سازگارانه در مقابل شرایط پراسترس و شاد بودن و شادزیستن می باشد. بهزیستی هیجانی در عمل، از تحول توانش هیجانی و اجتماعی جدایی ناپذیر است و بنابراین بخش توحید یافته "سواد هیجانی" به شمار می رود. "سواد هیجانی" در برنامه درمانی، به منزله برداشتن گام های مثبتی برای پیشبرد بهزیستی هیجانی و اجتماعی افراد تحت درمان است (ویر،۲۰۰۰). "ویر" معتقد است بهزیستی به موازات آن که اصطلاحی عمومی است و در دامنه وسیعی از محیط های آموزشی، مراقبت های اجتماعی و سلامت اجتماعی به کار می رود، اغلب برای عملیاتی شدن نیازمند تعریف روشن تری است.

امروزه کم کم آموزش مولفه های هوش هیجانی در برنامه های مختلف فرهنگی وتربیتی جای خود را باز می کند. "سلیگمن" نیز در مطالعات اخیر خود در زمینه "روانشناسی مثبت" بیان داشته استرس از ویژگی های قرن کنونی ماست و باید مقاومت انسان ها را با آموزش های هیجانی و اجتماعی بالا برد.