اصطلاحات رایج خودکشی، افسانه ها و واقعیت های مربوط به خودکشی ـ بخش اول

● تعریف مفاهیم مربوط به خودکشی

هر چند مطالعات خودکشی، معمولاً سه پدیده ی مهم: افکار خودکشی، اقدام به خودکشی و خودکشی موفق را بررسی می کنند، نظر به این که در دهه گذشته تفکیک اصطلاحات کاربردی و پژوهشی در خودکشی گرایی، منجر به سنجش دقیق تر این حوزه در کار بالینی و افزایش توجه روزافزون به حیطه های دیگر خودکشی (مانند پیشگیری و درمان) شده است، در این بخش مروری گذرا بر اصطلاحات رایج خودکشی، بر اساس بازنگری متون علمی مربوط و به منظور فهم بیشتر "خودکشی گرایی" صورت می پذیرد:

▪ اندیشه یا افکار خودکشی

این اصطلاح، توصیف کننده ی اشخاصی است که به لحاظ فکری و به شکل نشخوار ذهنی با مفاهیم خودکشی، مرگ و بی ارزش بودن زندگی درگیرند، هر چند هنوز اقدامی برای از میان بردن خود صورت نداده اند. ارزیابی افکار خودکشی گرایانه و رفتارهایی که ممکن است متعاقب آن صورت پذیرد، حوزه ای است که برای تمامی درمانگران بالینی اهمیت حیاتی دارد و کوتاهی در پرداختن به آن با خطرات بسیاری همراه گشته و عواقب وخیم و غم انگیزی را می تواند به دنبال داشته باشد. به گفته ی "ون هرینگن" (۲۰۰۱) گذر از فکر خودکشی به نقشه کشیدن، در ۳۲ درصد افراد دارای فکر خودکشی و گذر از نقشه کشی به اقدام، در ۷۲ درصد افراد دارای نقشه ی خودکشی صورت می گیرد، در نتیجه ۲۴ درصد افرادی که فکر خودکشی را گزارش می کنند، در نهایت به سوی اقدام به خودکشی می روند.

افکار خودکشی با واکنش های ناکارآمد به استرس، نظیر مصرف الکل و مواد مخدر؛ درگیری با والدین؛ فرار از منزل و بدبینی به آینده؛ رابطه ی نزدیکی داشته و خود یک عامل خطر برای خودکشی موفق محسوب می شوند. وجود افکار خودکشی محوریت انجام برخی از پژوهش ها بوده است. برای نمونه در مطالعه ی "فیلد دیگو" و "ساندرز" (۲۰۰۱) میزان افکار خودکشی در جوانان با میانگین سنی ۲/۱۷ سال، ۱۸ درصد گزارش شد.

در یکی از بررسی های اخیر ایرانی نیز، که به منظور بررسی فراوانی افکار خودکشی در دانش آموزان دبیرستانی شهرستان آبدانان ایلام انجام گرفت، مشخص شد ۴۱ درصد دانش آموزان مدارس متوسطه این شهرستان دارای افکار خودکشی هستند. بنابراین افکار خودکشی شیوع بالایی در افراد می تواند داشته باشد و به طور کلی از مطالعات مختلف، چنین برآورد می شود که افکار خودکشی، حتی در جمعیت غیربالینی (جمعیت عادی) و حدود ۴۰ تا بیش از ۸۰ درصد افراد می تواند وجود داشته باشد. همچنین، افکار خودکشی در تمامی گروه های سنی دیده می شود و بالاترین میزان این افکار در اختلال افسردگی شدید است. به علاوه فکر خودکشی پدیده ی راکدی نیست و ممکن است با گذشت زمان کاهش یا افزایش یابد. به علاوه ویژگی های نوجوانانی که اقدام به خودکشی می کنند و آن هایی که خودکشی موفق دارند، مشابه است و حدود یک سوم کسانی که از خودکشی می میرند، سابقه اقدام به خودکشی دارند.

▪ ژست خودکشی

"کسلر" (۲۰۰۶) ژست خودکشی را، اقدام به رفتارهای خود آسیب رسان تعریف کرده است که با هدف برقراری ارتباط با دیگران صورت می گیرد. این ارتباط معیوب معمولاً با هدف جلب توجه دیگران و دستیابی به اهداف خاصی بوده و قصد واقعی برای کشتن خود در آن وجود ندارد.

▪ تهدید به خودکشی

تهدید به خودکشی، شامل نشانه های شفاهی یا رفتاری حاکی از آسیب زدن به خود توسط فرد است. معمولاً انگیزه و تشخیص شدت تهدید خودکشی با اهمیت است و باید جدی گرفته شود. تهدید به خودکشی، ابزاری است که فرد آن را به کار می گیرد تا این مطلب را به دیگران ابراز و تفهیم کند که احتمال وقوع عمل خودکشی گرایانه یا سایر رفتارهای مرتبط با خودکشی برای وی در آینده ی نزدیک وجود دارد. بسیاری از پژوهش ها دال بر آن است که عمل خودکشی نوعی کمک خواهی و بیانگر شرایط فردی یا اجتماعی فرد درگیر است که قادر به تحمل آن نبوده و یا در مقابل آن نسبت به دیگران آسیب پذیرتر است.

تهدید به خودکشی می تواند اهمیتی برابر با اقدام به خودکشی داشته باشد. پژوهش ها نشان داده اند، ۸۰ درصد اشخاصی که اقدام به خودکشی می کنند به نحوی دیگران را از تصمیم خودآگاه می سازند. در واقع صحبت بیمار پیرامون خودکشی، می تواند نوعی درخواست کمک و آخرین نشانه در پیشروی به سوی خودکشی قلمداد شود، به طوری که از نظر "اشنایدمن" ، از هر ده نفر اقدام کننده به خودکشی، ۸ نفر قبل از کشتن خود، هشدار روشنی مبنی بر قصد خود ابراز می کنند.

▪ اقدام به خودکشی

اقدام به خودکشی عملی عمدی، محسوب و به منظور خاتمه بخشیدن به زندگی خود تعریف می شود که منجر به مرگ نشده است. این اصطلاح زمانی به کار برده می شود که اقدام به خودکشی انجام می گیرد، اما منجر به مرگ نمی شود و معمولاً توصیف کننده ی کسانی است که در کشتن خود مطمئن نبوده و نسبت به آن تردید دارند. اقدام به خودکشی بیشتر به منظور رسیدن به هدفی خاص انجام می شود. بنابراین ممکن است این افراد زمینه را به گونه ای فراهم سازند که نجات یابند، هرچند در برخی موارد ممکن است فریاد رسی وجود نداشته باشد. در همین زمینه "کسلر" (۲۰۰۶) معتقد است، در ارزیابی رفتارهای خودکشی گرایانه تمایز میان این که در ارتکاب به رفتار خطرناک و تهدید کننده، هدف فرد، مردن می باشد یا نه، بسیار ضروری است. افرادی که واقعاً نیت مردن دارند، در اقدامات مرگ آورتری از "خود جراحتی" درگیر می شوند و به احتمال بیشتری خواهند مرد، در حالی که اقدام کنندگان، احتمال بیشتری دارد که از مرگ ناشی از آن رهایی یابند. هر چند تمایل واقعی فرد اقدام کننده به مرگ همیشه صفر نیست و ممکن است همواره سطوحی از آرزوی خاتمه دادن به زندگی اش را تجربه کند.

این واقعیت که افرادی که اقدام به خودکشی می کنند، بیشتر از شیوه های کم خطرتر برای آسیب به خود استفاده می کنند، شواهدی است مبنی بر این که آنان واقعاً قصد کشتن خود را ندارند و یا اغلب مبتلا به اختلالات روانی بوده و قضاوت و شناخت آن ها دچار مشکل شده است. این افراد عمدتاً در سنین نوجوانی و ابتدای جوانی هستند و انگیزه ی اصلی آن ها تغییر در موقعیت است. با توجه به این امر و نیز این که در حدود نیمی از افرادی که دست به خودکشی می زنند حداقل یک اقدام به خودکشی قبلی داشته اند، می توان چنین نتیجه گرفت که اقدام به خودکشی، مشکل جدی روانی و در عین حال مشکلی است که تأثیرات عمیق اجتماعی و خانوادگی داشته و خطر خودکشی کامل (موفق) را بالا می برد.

برخی از پژوهشگران اقدام به خودکشی را شامل هر نوع رفتار خودجراحتی یا غفلت از حفظ جان، صرف نظر از این که هدف شخص مرگ باشد یا نه، تعریف کرده اند؛ درحالی که برخی دیگر چارچوبی برای تمایز، میان داشتن یا نداشتن قصد مردن و همچنین استفاده از ابزار مهلک در تفکیک مرگ از خودکشی در نظر گرفته اند. همچنین تصمیم برای اقدام به خودکشی ممکن است تکانشی و بدون اندیشیدن قبلی بوده یا نتیجه ی نشخوار ذهنی طولانی باشد.

▪ خودکشی کامل

خودکشی کامل یا خودکشی موفق، به معنی عمل کشتن خویش و پایان دادن موفق به زندگی است. خودکشی کامل در سنین زیر ۱۲ سال بسیار نادر است. کودک خردسال از طرح ریزی واقع گرایانه خودکشی و انجام آن ناتوان است. به نظر می رسد ناپختگی شناختی، نقش محافظتی در مقابل خودکشی کودکانی دارد که آرزوی مرگ می کنند.

شواهد تحقیقی نشان می دهند که بیش از ۹۰ درصد کسانی که ارتکاب به خودکشی موفقیت آمیز داشته اند، هنگام مرگ دارای یک اختلال روانی یا سوء مصرف مواد می باشند.همچنین به نظر می رسد دسترسی به وسایل متفاوت خودکشی با توجه به میزان مهلک بودن آن ها می تواند نقش تعیین کننده ای در خودکشی موفقیت آمیز داشته باشد.

سایرعوامل مرتبط با خودکشی موفق عبارتند از:

تنها زندگی کردن، مصرف داروهای روان گردان، دستگیری به خاطر سوء مصرف دارو و الکل. این یافته ها با عوامل خطر شناخته شده برای خودکشی نیز همسو هستند (سازمان جهانی بهداشت، ۲۰۰۰). با این همه حتی در خودکشی های موفق ممکن است اقدام به اعمال خطرناک واقعاً به قصد مرگ نباشد.

▪ میثاق خودکشی

میثاق خودکشی، به معنی عهد و پیمانی است که دو یا چند نفر با هم می بندند تا در یک زمان و در یک مکان به زندگی خویش خاتمه دهند. این نوع پیمان های خودکشی نادر هستند. اما گاهی به دلیل نزدیکی عاطفی افراد، عشق های افسانه ای (مانند وجود موانع و مخالفت در وصال دختر و پسر جوانی که به شدت دلباخته ی یکدیگرند) یا مرام و مسلکی (خودکشی های آرمانی و عقیدتی که نمونه هایی از آن در آلمان، روسیه و اسپانیا در گذشته دیده شده) و یا در نتیجه ی عدم دست یابی به خواسته های خویش، همچنین هنگامی که حیثیت یا آبروی فرد در معرض خطر است؛ دیده می شود.

▪ خودکشی های تقلیدی

تمایل نوجوانان آشفته، به تقلید از خودکشی های مشهور "سندرم ورتر" نامیده شده است. این مفهوم از نام قهرمان داستان "رنج های ورتر جوان" اثر "گوته" گرفته شده است که در آن قهرمان داستان خودکشی می کند. تقلید ممکن است نقشی در زمان اقدام به خودکشی در نوجوانان آسیب پذیر داشته باشد، اما به نظر نمی رسد میزان خودکشی با مواجهه بیشتر با اخبار خودکشی در رسانه ها افزایش یابد.

▪ خودکشی گروهی:

خودکشی گروهی شامل کشتن دسته جمعی خویشتن است که اغلب در برهه ای از زمان و منطقه ای محدود انجام می شود. همان گونه که در تعریف پیمان خودکشی آمد، گاهی دو نفر یا تعداد بیشتری، به دلایلی تصمیم می گیرند که به شکل گروهی و همزمان به زندگی خود خاتمه دهند. مثلاً بیش از ۹۰۰ نفر از پیروان "آیین جیم جونز" در سال ۱۹۷۸ خودکشی دسته جمعی کردند. خودکشی های دسته جمعی و گروهی کمتر از یک درصد تمام خودکشی های گزارش شده را شامل می شوند.

● افسانه ها و واقعیت ها درباره ی خودکشی

نبود دانش کافی درباره ی رفتارهای خودکشی گرایانه، بد فهمی های بسیاری را در مورد خودکشی به وجود آورده است. از آن جا که این تصورات نادرست درباره ی خودکشی، اغلب مانع کمک به افراد در معرض خطر می شود، فهرستی از آن ها در زیر ارائه شده است:

۱) "افرادی که درباره ی خودکشی صحبت می کنند، به آن اقدام نمی کنند"، در حالی که نتایج پژوهش ها حاکی از آن است که بیش از سه چهارم کسانی که به زندگی خود پایان می دهند، قبل از ارتکاب، در خصوص برنامه یا نقشه ی خود، چه به عنوان فریاد کمک خواهی و چه با گوشه و کنایه صحبت کرده اند. به عنوان مثال، ممکن است هشدار فرد در این زمینه با گفتن جملاتی مانند: جهان بدون او بهتر خواهد بود، یا زندگی ارزش زیستن ندارد، بروز داده شود.

۲) "تنها افراد یک طبقه ی خاص خودکشی می کنند"، واقعیت این است که افراد با هر پایگاه اقتصادی – اجتماعی در معرض خطر خودکشی قرار دارند.

۳) "عضویت در گروه مذهبی خاصی، پیش بینی کننده برای ممانعت از اقدام به خودکشی است"، این تصور اشتباه است. حتی ممنوعیت شدید کاتولیک ها برای خودکشی مانع از آن نمی شود که آن ها کمتر اقدام به خودکشی نمایند. گرچه افرادی که پایبندی به باورهای مذهبی خاصی ندارند، بیشتر در معرض اقدام به خودکشی هستند.

۴) "تمام افرادی که دست به خودکشی می زنند الزاماً افسرده هستند"، این باور به وسیله ی شواهد تجربی حمایت نشده است. بنابراین نباید فقدان علایم افسردگی در فرد منجر به غفلت از خطر خودکشی در وی شود.

۵) "علت اصلی اقدام به خودکشی روان پریشی است"، در حالی که مطالعات نشان داده اند بسیاری از افرادی که رفتار خودکشی گرایانه دارند، همچنان تماس خود با واقعیت را حفظ کرده اند.

۶) "بهبودی حالت های خلقی، احتمال خودکشی را کاهش می دهد"، در حالی که احتمال خطر خودکشی در افراد بهبود یافته، به ویژه افراد افسرده پس از بهبودی، نه تنها کاهش نمی یابد، بلکه به دلیل افزایش انرژی، توانایی در اجرای نقشه های خودکشی نیز بالا می رود.

۷) "افراد خودکشی گرا واقعا خواهان مرگ هستند"، این مفهوم نیز اسطوره است. همان گونه که "اشنایدمن" نیزبیان کرده است، اقدام کنندگان به خودکشی، درباره ی مرگ خود اغلب احساس دوگانه ای دارند. همچنین بسیاری از افرادی که بحران خودکشی را پشت سر گذاشته اند از این که زنده مانده اند، خوشحال و سپاسگزارند.

۸) "افکار خودکشی گرایانه فراوانی اندکی دارند"، مطالعات مختلف خط بطلان بر چنین ادعایی کشیده است. این مطالعات روشن نموده اند که اندیشه های خودکشی گرایانه هم در میان جمعیت های بالینی و هم در میان جمعیت های غیربالینی، فراوانی قابل توجهی می توانند داشته باشند.

۹) "پرسش از افراد درباره ی افکار یا نقشه های خودکشی خطرناک بوده و باید از آن اجتناب کرد"، این عقیده نیز اشتباه است و در تمامی موارد افکار، طرح ها یا نقشه های خودکشی در افراد باید به شکل دقیق، اما با در نظر داشتن فنون ارزیابی و مواجهه بررسی شود.

۱۰) " همه ی افرادی که با وسایل ساده و کم خطرتر اقدام به خودکشی می نمایند در مورد کشتن خود جدی نیستند"، در حالی که بعضی از افراد ممکن است درباره ی آناتومی بدن و میزان مورد نیاز مصرف قرص، سم و ... اطلاعات کافی نداشته باشند. بنابراین لازم است تمامی نشانگرها و نشانگان، جدی گرفته شوند.

۱۱) "وقوع خودکشی تنها منحصر به جمعیت های بالینی یا افراد دارای مشکلات روان شناختی شدید است"، هرچند در اغلب موارد این وضعیت مصداق دارد، اما نسبت قابل قبولی از افرادی که اقدام به خودکشی موفقیت آمیز داشته اند، از تشخیص روانپزشکی برخوردار نبوده اند.

۱۲) "فرد خودکشی گرا برای همیشه مستعد خودکشی خواهد بود"، واقعیت این است که گرایش فرد خودکشی گرا به مرگ همیشگی نیست، بلکه در دوره ی زمانی محدودی این تمایل ممکن است ادامه یابد. هر چند احتمال برگشت این افکار وجود دارد، اما در هر صورت وقوع آن ها دوره ای است.

۱۳) "تهدید به خودکشی در جوانان جدی نیست"، در حالی که خطر خودکشی در مورد جوانان نیز کاملاً جدی و نیازمند مداخلات تخصصی است. بنابراین هرگز نباید تصور کرد که این تهدیدات، امری طبیعی برای گروه سنی خاص است و به آن ها جامه ی عمل پوشانده نمی شود.

۱۴) "اشخاصی که اقدام به خودکشی داشته و از آن جان سالم به در برده اند بسیار خطرناک اند"، هر چند اقدام گذشته به خودکشی بزرگترین پیش بینی کننده ی اقدام های بعدی است و چنین افرادی در معرض خطر بیشتر برای خودکشی قرار دارند، اما این مساله به معنای قطعیت خودکشی در آن ها نیست.

۱۵) "وقتی فردی تصمیم جدی برای خاتمه بخشیدن به زندگی اش بگیرد، منصرف کردن او ناممکن است"، در حالی که شواهد نشان می دهد حمایت های مناسب، داروها و روان درمانی ها، می توانند با کمک به خروج فرد از دوره ی محدود این بحران، مؤثر باشند.

۱۶) "در تمامی موارد، خودکشی به شکل تکانشی و ناگهانی رخ می دهد"، هر چند در برخی بیماری ها مانند اختلال شخصیت مرزی، این وضعیت به چشم می خورد، در بیشتر خودکشی ها، هشدارهای قبلی و نقشه کشی برای از میان بردن خود وجود دارد و می توان خطر خودکشی را پیش بینی و از آن پیشگیری به عمل آورد.

۱۷) "فردی که اقدام به خودکشی می کند، چنانچه با مداخله ی شخصی دیگر روبرو شود که قصد دارد وی را منصرف سازد، عصبانی شده و مقاومت می کند"، واقعیت این است که اگر چه ممکن است افراد خودکشی گرا در مرحله اول از پذیرش کمک امتناع نموده و در مقابل هر نوع مداخله ای از خود مقاومت نشان دهند، در نهایت اغلب آن ها آمادگی خود را برای گرفتن کمک های حرفه ای یا غیرحرفه ای نشان داده و سرانجام نیز ممکن است قدردانی خود را از این حمایت ها ابراز کنند.

۱۸) "خودکشی در خانواده ها به شکل ارثی روی می دهد"، این افسانه نیز حقیقت ندارد، چرا که خودکشی الگویی فردی است که می تواند چند وجهی باشد (یعنی تحت تأثیر عوامل مختلف و نه فقط ارث و خصوصیات خانوادگی رخ دهد).