۷۰درصد معتادان به دلیل ناتوانی در «نه» گفتن معتاد شده اند

یک جامعه شناس می گوید بر اساس مطالعاتی که انجام گرفته ۷۰ درصد افرادی که در جوانی معتاد می شوند، مهارت «نه» گفتن نداشته اند. کرامت ا... راسخ، جامعه شناس و استاد دانشگاه به فرهنگ آشتی می گوید: «بهادر شفرز در کتاب خود با عنوان «مبانی جامعه شناسی جوانان»، که من آن را ترجمه کرده ام، می نویسد مطالعات انجام شده نشان می دهد که حدود ۷۰ درصد افرادی که در جوانی معتاد می شوند،در محافل دوستان و همسالان و ناتوانی در «نه» گفتن برای نخستین بار مواد مخدر مصرف می کنند». در همین حال «دکتر هومان نارنجی ها»، مدیرکل امور فرهنگی و پیش گیری ستاد مبارزه با مواد مخدر نیز پیشتر گفته بود:«طبق یافته ها، بیش از ۶۰ درصد اعتیادهای ایرانی با تعارف دوستان شکل می گیرد.بخش اعظم این موضوع،از فقدان مهارت هایی چون «نه» گفتن و ترس از تمسخر دوستان، ناشی می شود که البته این معضل در گروه نوجوان و جوان بیشتر قابل توجه است». در همین زمینه راسخ می افزاید: «عواقب ناتوانی در نه گفتن بسیار بیشتر از آن چیزی است، که تصور می کنیم. ما در مورد مسئله اعتیاد بیشتر به عوامل بیرونی توجه داریم. نیروهای انتظامی را تقویت می کنیم و یا راه های نفوذ از مرزها را مشکل تر می کنیم. اما کمتر به بعد اجتماعی این مسئله و عوامل اجتماعی تأثیرگذار بر آن توجه می کنیم».

● «نه» را یک شهروند می گوید

این جامعه شناس معتقد است که مهارت «نه» گفتن را تنها یک «شهروند» می تواند داشته باشد:«نه را یک شهروند می گوید. تا زمانی که زمینه های لازم برای پیدایش و خلق شهروند فراهم نیست، ما با افرادی سروکار خواهیم داشت که نه تنها دشواری دارند«نه» بگویند، بلکه در سرنوشت خودشان و کشورشان نیز مشارکت نخواهند کرد. البته تربیت و سروکار داشتن با شهروند پرسشگر در برابر رعیت مطیع هزینه هایی هم دارد که به نظر من پرداختن به آنها در مقایسه با منافعی که حاصل می شود، می ارزد». راسخ، شهروند را این گونه تعریف می کند: «در اروپا در سه قرن گذشته تحولاتی انجام گرفت که واحد اجتماعی از رعیت به شهروند تغییر پیدا کرد. شهروند بر خلاف رعیت فقط تکلیف ندارد.بلکه حقوق و وظایف دارد و این حقوق و وظایف در چارچوب قراردادی که قانون اساسی نامیده می شود،بین حاکم و افراد جامعه تعیین می شود.بنابراین در این جوامع به تدریج رابطه بین حاکم و افراد جامعه تغییر کرد که به این عنصر جدید شهروند می گویند».

این جامعه شناس،تمام پدیده های اجتماعی مربوط به انسان را تحت تاثیر دو سری از عوامل ارزیابی می کند: «نخست عوامل ساختاری، یعنی عواملی که در بیرون از فرد تصور می شوند، مانند ساختارهای گوناگون از جمله خانواده، سازمان ها و نهادها و غیره. عوامل دیگری نیز وجود دارند که منشاء آنها را باید در شخصیت فرد جستجو کرد. به اصطلاح عواملی که بیشتر جنبه جامعه شناسی دارند و عواملی که بیشتر جنبه روان شناسی».

● فردیت در سایه ارزش های جمعی

کرامت ا... راسخ با اشاره به اینکه جامعه ایران یک جامعه سنتی است، می گوید که در جوامع سنتی به طور کلی ارزش های جمعی بیشتر از ارزش های فردی اهمیت دارند:«در جوامع سنتی در ساختارها پهنه دامنه و در محمل های جامعه پذیری مانند خانواده و مدرسه تاکید بر ارزش های جمعی می شود. این امر مزایا و معایبی دارد. یکی از معایب آن محدود شدن فضا برای شکل گیری شخصیت فردی است. فردی که در چنین محیط پرورش پیدا می کند، نمی تواند به سادگی نه بگوید».

او می افزاید: «مهارت «نه» گفتن درست از همین جا سرچشمه می گیرد. یعنی اینکه تا چه اندازه در خانواده یا جامعه به ما کمک شده تا فردیتمان تقویت شود و فردیت دچار آنچنان استحکامی باشد که ما را در موقعیتی قرار بدهد که بتوانیم «نه» بگوئیم. من فکر می کنم این مهارت را می توان بیشتر در خانه کسب کرد».

جامعه شناسان و روانشناسان تاکید می کنند که فرد باید مهارت «نه گفتن» را در خود تقویت کند اما در جامعه ای مانند ایران به نظر می رسد که «نه گفتن» مورد پذیرش قرار نمی گیرد. یعنی فردی که می خواهد نه بگوید باید منتظر واکنش شدید اطرافیان باشد.از کرامت ا...راسخ می خواهم که این وضع را تحلیل کند:«جالب است شما دست روی نکته حساسی گذاشتید. این پرسش در واقع بیانگر تعارضی است که ما در آن گرفتار هستیم. جامعه ما از افراد می خواهد که با ادب باشند. افراد برای با ادب بودن ناچار هستند نظرات خود را پوشانده و زیر فشار اجتماعی مناسب خواست دیگران عمل کنند. اگر مسئله در همین حد باقی می ماند، خب می شد با آن کنار آمد. اما چینی ها می گویند بادی که بر فراز بادبان ها می وزد، خبر از طوفان در کوهستان می دهد. این مسئله نوک قلعه یکی از معضلات اساسی جامعه ما است. بدنه اصلی آن پوشیده و در درون آب قرار دارد. مشکل اصلی تعارض بین جامعه ای است که می خواهد عناصر اصلی تشکیل دهنده آن یعنی افراد جامعه شهروندان رشید و توانا به داوری و دارای قدرت انتخاب باشند، اما موادی که در اختیار این افراد می گذارد از آنها رعیت های مطیع یا متظاهر به مطیع بودن می سازد. جالب اینکه ضمن آرزوی شهروند شدن مردم از آنها انتظار است که براساس همان چارچوب های شناخته شده رفتار کنند. واکنش در برابر استقلال رأی تنها یکی از جلوه های زندگی در این تعارض است».

● توانایی نسل کنونی در « نه» گفتن

این جامعه شناس دو راهکار را نیز پیش رو می نهد:«با توجه به صحبتی که کردم راهکار من دو عرصه را می تواند در بربگیرد. این دو عرصه عبارتند از آن محل هایی که کودکان و جوانان در سنین اولیه زندگی یعنی تا سن ۱۸ سالگی با آنها سر و کار دارند. نقش خانواده و سپس مدارس و به طور کلی مکان های آموزشی در این ارتباط دارای اهمیت است. در خانواده این روند تقریبا در ایران شروع شده است یعنی خانواده ها امروز اختیارات بیشتری به بچه هایشان می دهند و بچه هایشان دارای استقلال بیشتری هستند. تصور من این است که نسل کنونی و نسل آینده، احتمالا توانایی های بیشتری از نسل های گذشته برای «نه گفتن» خواهد داشت. مشکل اصلی نهادهای دیگری هستند که کودک در آنجا بیشتر با ارزش ها و هنجارهای اجتماعی آشنا می شود. در ایران در متون آموزشی ما و به طور کلی در کل جامعه بر ارزش های جمعی تاکید می شود. تاکید بر ارزش های جمعی به طور ناخودآگاه و گاهی هم آگاهانه سبب می شود تا شخصیت فرد در سایه ارزش های جمعی پرورش پیدا کند. این تعارضی است که من فکر می کنم با آن روبه رو هستیم. در مراکز آموزشی باید کوشش کنیم که بچه ها از کودکی دارای شخصیت قوی تری بشوند که این شخصیت قوی تر آنها را در موقعیتی قرار دهد که بتوانند در مواقعی که لازم است نه بگویند».

● برخی مواقع توانستن در نخواستن است

دکترحسن عشایری، روانشناس در گفت و گو با فرهنگ آشتی، مهارت «نه» گفتن را این گونه تعریف می کند: «در روند رشد ذهنی کودک این اتفاق می افتد که دیگر بفهمد دنیا دلبخواه نیست. بلکه باید بتواند یک جاهایی هم بازداری کند.در قدم بعدی آرام آرام در روند رشد بتواند مقاومت کند، نظم پیدا کند. یک جاهایی تشخیص دهد به نفعش است که توانستن در نخواستن است و «نه مقدس» را بگوید».

دکتر عشایری معتقد است که ایرانی ها رفتار جرات ورز را یاد نگرفته اند: «واقعیت است که زبان فارسی خیلی با تعارف و حرمت سروکار دارد و زبان شعر و ادب و تعریف است. روی این اصل ما واقعیت ها را آن گونه که هست با شایسته ترین رنگ، رنگ نمی زنیم یا پر رنگ می کنیم یا کمرنگ. به دلایلی که در گذشته در تربیت جمعی بوده خیلی جاها پاسیو و منفعل هستیم. یعنی یک عامل بازدارنده درونی است که نمی تواند نه را بگوید.ذهن محاسبه گر، ترس و تجربه ای دارد که بهتر است نه را نگوید ازطرف دیگر به او یاد نداده اند. فرد از خانه تا آموزش و پرورش، تربیت اش جوری نیست که در مقابل یک گفته معلم نه بگوید یا استدلال ورزی کند.در حالی که تربیت صحیح این است که یک جاهایی هم بتواند با استدلال ورزی ابراز وجود کند. ما رفتار جرات ورز را که آیتم های خاصی دارد یاد نگرفته ایم».

اما چرا ایرانی ها رفتار جرات ورز را فرا نگرفته اند. این روانشناس می گوید: «برای اینکه شعاع اعتماد کم است. برای اینکه بیشتر زورمداری و مردسالاری و قدرتمداری و حتی در گذشته

تمامیت خواهی و توتالیتریسم حاکم بوده که آرام آرام باید از بین برود ولی طول می کشد».

دکتر عشایری معتقد است که چون شعاع اعتماد قوی نیست فرد نیز نمی تواند ابراز وجود کند: «چون شعاع اعتماد قوی نیست روی این اصل فرد نمی تواند برود جلو و ابراز وجود کند، اعتراض کند، استدلال ورزی کند، در عقیده اش و وجودش پایداری کند. بر عکس زود تسلیم سرنوشت می شود».

این روانشناس می گوید:«جوانی که نتوانسته ابراز وجود کند، فردا کنکور می دهد و قبول نمی شود. دو تا دوستش جمع می شوند و می گویند بیا بزن تا روشن شوی. نمی تواند «نه» بگوید می گویند بچه ننه است و برای اینکه یادگرفته همه جا پاسیو و منفعل باشد، نتوانسته حل مسئله کند و اسمش را شکست می گذارد. در حالی که باید به او آموزش دهند که این یک تجربه است و مسیر زندگی مهم است، پیامد مهم نیست. پیامد مدار نشود هیجان مدار نشود، مسئله دار باشد. یک بینش خاصی به زندگی داشته باشد آن وقت مسلما شرایط کاملا عوض می شود».

● فرد باید بتواند ابراز وجود کند

دکتر عشایری، راهکار حل این مسئله را در تربیت صحیح خانواده و آموزش و پرورش می داند:«مسلما از خانه گرفته تا مدرسه و آموزش و پرورش در شکل گیری ذهنیت و بینش ما اثر می گذارند.بینش باید عوض شود و برای این بایستی بگوئیم کسی که از خودش ابراز وجود می کند، خود پنداری قوی دارد باید به او پاداش بدهیم. ارزش های جامعه در پاسیو بودن، منفعل بودن، بله گفتن، سر به زیر بودن و اطاعت کورکورانه نباشد. بلکه آگاهی بالا رود، بنابراین می رسیم به اینکه آگاه شویم و حقوق خود و حقوق دیگران را رعایت کنیم».