مفاهیم روانشناسی آشنایی با تاریخچه و مکاتب روانشناسی ـ بخش چهارم

● کارن هورنای (۱۹۵۲ ـ ۱۸۸۵)

هورنای، طرفدار اولیه حقوق زن، به عنوان پیرو فروید در برلین تعلیم دیده است، وی کارهایش را به عنوان بسط دهنده نظام فروید و نه مخالف با او توصیف می کند.

هورنای با فروید در این نکته که رشد شخصیت به نیروهای زیست شناختی غیرقابل تغییر وابسته است، موافق بود.

او مقام برتر عوامل جنسی را انکار کرد، از اعتبار نظریه ادیپی انتقاد نمود و مفهوم لیبیدو و ساختمان شخصیتی فرویدی را کنار گذاشت. فروید و هورنای هم چنین از نظر مفاهیم بنیادی ماهیت انسان تفاوت داشتند. هورنای نوشت: «بدبینی فروید در رابطه با روان رنجوری و درمان آن، از بی اعتمادی عمیق او نسبت به نیکی و رشد انسان برخواست. فرض او این بود که انسان محکوم به رنج بردن و یا ویرانگری است... عقیده شخصی من این است که بشر استعداد و تمایل دارد تا قابلیت هایش را رشد دهد و به انسانی شایسته تبدیل شود. من معتقدم که بشر می تواند تغییر کند و تا پایان عمر به این تغییر یافتن ادامه دهد».

اگرچه هورنای بیشتر نظام فروید را رد کرد، با این وجود بعضی اصول خاص از قبیل مفهوم انگیزش ناهشیار و وجود انگیزه های غیرمنطقی عاطفی فروید را پذیرفت.

مفهوم بنیادی نظریه هورنای "اضطراب اساسی" است که به صورت احساس جدایی و درماندگی کودک در دنیای بالقوه خصومت گراست، تعریف می شود. این اضطراب مادرزادی نیست و از عوامل محیطی و علل اجتماعی ناشی می شود. هورنای تنها نیروی محرک رفتار انسان را نیاز به سلامت، امنیت و رهایی از ترس می دانست.

هنگامی که اضطراب اساسی کودک تولید شد، کودک تعدادی از راهبردهای رفتاری را برای مقابله با احساس های ناامنی و درماندگی ناشی از آن در خود پرورش می دهد. شخصیت افراد بر پایه این پاسخ ها به سه دسته تقسیم می شود:

۱) شخصیت تسلیم گر: که نیاز برای حرکت به سوی مردم، نیاز به تایید و محبت و نیاز به داشتن مونس غالب از جمله مشخصه های آن است.

۲) شخصیت جداشده: که دوری جستن از مردم، و استقلال و کمال از نیازهای اوست و نسبت به زندگی دیدگاه کناره گیری دارد.

۳) شخصیت پرخاشگر: حرکت علیه مردم و نیاز برای رسیدن به قدرت، استثمار دیگران و برخورداری از تحسین و پیشرفت از جمله نیازهای او به شمار می آید.

هیچ یک از این نیازها راهبردهای واقع بینانه مقابله با اضطراب نیست.

هورنای ده نوع نیاز مرضی که راه حل های ناعاقلانه در برابر اضطراب هستند، را مطرح می کند:

نیاز مرضی به قدرت و مورد تایید واقع شدن، نیاز مرضی شریکی که مسوولیت زندگی فرد را برعهده دارد، نیاز مرضی به تحدید زندگی در حصارهای تنگ (خواسته های مشخص از زندگی بسیار اندک است و ترجیح می دهد که تا حد امکان در گمنامی به سر برد. شخص به حجب و حیا بیش از هر امر دیگری اهمیت می دهد و همواره مراقب است که توجه کسی را به سوی خود جلب نکند)، نیاز مرضی به داشتن قدرت، نیاز مرضی به استثمار دیگران، نیاز مرضی به اعتبار اجتماعی، نیاز مرضی به تحسین شدن و ... .

از دیگر مفاهیم مهم در نظریه هورنای "خودپنداره ی آرمانی" است. "خودپنداره آرمانی" تصویر غلطی از شخصیت آدمی را ارائه می دهد. این خودپنداره یک نقاب ناکامل و گمراه کننده است که مانع از آن می شود تا افراد روان رنجور خود واقعی شان را بشناسند و آن را بپسندند. روان رنجوران با زدن این نقاب بر چهره، وجود تعارض های درونی خود را انکار می کنند. این خودپنداره که به نظر روان رنجوران واقعی است، آنان را قادر می سازد تا باور کنند که به مراتب برتر از آنند که هستند. هورنای عقیده داشت که تعارض های اساسی شخص روان رنجور، نه مادرزادی است و نه اجتناب ناپذیر؛ بلکه از موقعیت های نامطلوب کودکی سرچشمه می گیرند. اگر در خانواده کودک تفاهم، احساس ایمنی، محبت و ... وجود داشته باشد، از پیدایش روان رنجوری پیشگیری می شود.

از دیگر مفاهیم در نظریه هورنای "رشک رحم" است. هورنای از عقیده رشک آلت مردی فروید شدیدا انتقاد کرد و معتقد بود که این عقیده از شواهد نامناسب به دست آمده است. هورنای با این استدلال که مردان به خاطر توانایی زنان برای مادر شدن به آن ها حسادت می کنند، با عقاید فروید درباره رشک آلت مردی مقابله کرد.

موضع او درباره این موضوع بر مبنای لذتی که هنگام زایمان تجربه کرده بود، قرار داشت. او چیزی را که رشک رحم (Wombenvy) نامید، در مردان بر ملا کرد. مردان در آفریدن زندگی تازه نقش آن چنان ناچیزی دارند که باید رشک رحم خود را با دنبال کردن موفقیت در کارشان جبران کنند. رشک رحم به صورت ناهشیار در رفتارهایی جلوه گر می شوند که برای دست کم گرفتن و خوارشمردن زنان و تقویت کردن جایگاه مفید تر آنان ترتیب یافته اند.

هورنای انکار نکرد که بسیاری از زنان معتقدند از مردان حقیرتر هستند. آن چه را که او زیر سوال برد ادعای فروید درباره اساس زیستی این احساسات بود.