معصوم یازدهم امام جواد(ع)

ولادت
نهمین امام شیعیان نام مبارکش محمد است و القاب و کنیه های فراوانی دارد؛ مشهورترین لقبش جواد و هادی است و معروف ترین کنیه اش ابوجعفر. امام جواد علیه السلام در ماه رجب سال 195 هجری قمری در مدینه چشم به دنیا گشود.

پیشگویی ولادت آن امام از زبان پدر بزرگوارش چندین بار مطرح شده بود. ولادت امام جواد همچون ولادت سایر ائمه معصومین علیهم السلام با ویژگی های مخصوصی همراه بوده است. مادر بزرگوار امام جواد علیه السلام خیزران نام دارد؛ زنی از خاندان ماریه قبطیه یکی از همسران پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم.



دوران امامت
دوران کودکی امام جواد علیه السلام از دوران شیرخوارگی تا زمانی که در سن هفت سالگی به امامت رسید، با حوادث گوناگون آمیخته است. با شهادت امام رضا علیه السلام و به امامت رسیدن امام جواد در سن کودکی، یکی از موضوعاتی که حتی برخی از یاران امام هشتم را دچار شک و تردید کرد، کم سن و سالی امام جواد جهت مقام امامت بود.

به همین دلیل در مواردی امام رضا علیه السلام و در موارد دیگری، خود امام جواد به تبیین آن پرداختند و به شبهه ها پاسخ گفتند. اگر چه امام جواد علیه السلام نسبت به سایر امامان در سن بسیار کمی به امامت رسید، اما دوران هفده ساله ی امامت او، دورانی نسبتا طولانی و پر حادثه است.


جایگاه امام نزد خدا
امام جواد علیه السلام به دلیل قابلیت و لیاقت و بهره مندی از موهبت الهی از جایگاهی رفیع در پیشگاه خداوند، پیامبر اکرم، پدر بزرگوارش و تمام کسانی که بهره ای از شناخت امام دارند برخوردار است.

اگر چه دشمنان دین و حاکمان معاصر امامان معصوم علیهم السلام همواره در مقام توطئه و سرکوب و تحقیر آنان بوده اند، اما حقانیت و صداقت و نورانیت امامان شیعه پیوسته نقشه های دشمنان را خنثی و بی تأثیر می ساخته است و در برخی موارد، حتی دشمنان تحت تاثیر وجود پر برکت آنان قرار می گرفته اند.


ازدواج
امام جواد علیه السلام نیز با هوشمندی و درایت مخصوص به خود، در برخورد با حاکم ستمگر بنی عباس مأمون، که قاتل پدرش امام رضا علیه السلام بود به گونه ای عمل نمود که مامون نیز افتخار خویش را در انتخاب او برای ازدواج با دخترش ام فضل می دید. در دوران زندگی مشترک امام جواد علیه السلام با ام فضل (تا هنگام شهادت) حوادث گوناگونی اتفاق افتاده است.


دوران امامت تا شهادت
همسر دیگر امام جواد علیه السلام، سمانه مغربیه نام دارد که مادر امام هادی علیه السلام است. امام جواد علیه السلام همچون امامان دیگر با بهره مندی از علوم و معارف ناب توحیدی و دریافت حقایق از عوالم بالا در صحنه های مختلف، گوشه هایی از اقیانوس نامتناهی علم و حکمت خویش را در زندگی سراسر رحمت خویش به نمایش گذاشته است.

دفتر زندگی امام همانند سایر ائمه معصوم علیهم السلام آکنده از برگ هایی زرین از مکارم اخلاق، مناقب و معجزات، استجابت دعاها، ارتباط متواضعانه، صمیمانه و همدردی با اصحاب و یاران است. زندگی پربرکت امام جواد با نقشه معتصم، حاکم ستمگر عباسی، و دخالت مستقیم ام فضل همسر آن حضرت پایان یافت. آن حضرت در تاریخ 220 هجری قمری به شهادت رسید و در کنار قبر جد بزرگوارش امام کاظم علیه السلام در کاظمین به خاک سپرده شد.

سخنان به یادگار مانده از حضرت جواد علیه السلام در موضوعات مختلف هر یک به صورت مشعلی فروزان تا ابدیت فراسوی راه انسانها می درخشد و در بزرگراه کمال و سعادت، حق را روشنی می بخشد. سخنان آن حضرت درباره جد گرامی اش، رسول خدا صلی الله علیه و آله، و مادرش، حضرت فاطمه زهرا علیهاسلام، و پدرش حضرت رضا علیه السلام نشانگر محبت و علاقه عمیق آن حضرت به این بزرگان می باشد.

 

پاسخ : معصوم یازدهم امام جواد(ع)

امام جواد علیه‏السلام چنان که از نام زیبایش پیداست، امامی بخشنده و سخاوتمند بوده است و همگان، ـ چه دوست و چه دشمن ـ دریای کرم و جود و فضل او را تأیید می‏کنند. این پیشوای معصوم، دهم ماه رجب سال 195 ق، در پایگاه نشر معارف اسلام، شهر مدینه، قدم به عرصه حیات گذاشت و وارث مقام نبوت و تفسیر کننده حقایق ناب اسلام گردید.

نخستین و آخرین فرزند پیشوای هشتم، حضرت علی‏بن موسی‏الرضا علیه‏السلام با نام «محمد» موسوم گردید تا تجدید کننده خاطرات و مجاهدات نیای بزرگوارش، پیامبر اعظم اسلام باشد. او بعدها در اثر زهد و تقوایی که از او مشاهده شد، به لقب «تقی» موسوم گردید و در اثر بخشندگی و سخاوتی که در راه خدا داشت، به لقب «جواد» شناخته شد.


تعلم در مکتب الهی

امام چون سرپرست دین و پیشوای سعادت و خوشبختی جهانیان است، باید با همه مسائلی که در دنیا و آخرت سعادت افراد به آن پیوسته است، آشنا باشد. سخنان امام جواد علیه‏السلام در سال‏های کودکی و نوجوانی، به سخنان مردی جهاندیده شباهت دارد که با آگاهی از مسائل علمی، روانی و قوانین حقوقی و جزایی، به خوبی مسائل را تحلیل می‏کند. حال به این دلیل که در آن زمان، مکتب و کلاس درسی وجود نداشت، پی می‏بریم که او در کلاس الهی و مکتب آسمانی آموزش دیده بود.


امامت در خردسالی

پیشوای نهم در پنجمین بهار عمر خود بود که پدرش امام رضا علیه‏السلام از مدینه عازم ایران شد. در سال 203 ق هم که آن وجود پاک به فیض شهادت رسید، امام جواد علیه‏السلام در هفتمین بهار زندگی خود، وارث پیشوایی و امامت گردید.

شیعیان از تقدیر شگرف الهی بعید نمی‏دانند که یحیی علیه‏السلام در کودکی به پیامبری برسد و عیسی علیه‏السلام روح خدا در دوران شیرخوارگی مشمول الطاف خاص الهی گردد و پیام الهی را در دفاع از مادر مقدسش حضرت مریم علیهاالسلام ، به مردم برساند. از این رو، دوستداران خاندان علی علیه‏السلام با کمال اخلاص و ایمان، امام جواد علیه‏السلام را پس از پدر بزرگوارش به پیشوایی پذیرفتند.


نبوغ علمی
امام جواد علیه‏السلام در دانش، بردباری، فصاحت، عبادت و دیگر فضیلت‏های اخلاقی ممتاز بود. ایشان هوشی شگفت و زبانی گویا داشت و با وجود کمی سن، در علوم و حِکَم و فضایل و آداب، بی‏نظیر بود.

سید مرتضی در عیون المعجزات می‏نویسد: «بیش از هشتاد نفر از فقهای بغداد و شهرهای دیگر، هنگام سفر به حج، عازم مدینه شدند و به محضر جواد الائمه علیه‏السلام شرفیاب گردیدند. آنها سؤالات و مطالب علمی متعددی از حضرت پرسیدند و به پاسخ‏های قانع کننده‏ای رسیدند. بدین ترتیب، شبهه و تردید آنان در مورد امامت آن حضرت برطرف گردید و به مرحله یقین دست یافتند».


ثروت از دیدگاه امام جواد علیه‏السلام

بخشش و احسان در راه خدا، یکی از ویژگی‏های اصلی امام جواد علیه‏السلام است. آن حضرت در جلب رضایت و خشنودی پروردگار عالم، از صرف هر نوع امکانات مالی و رفاهی به نیازمندان واقعی کوتاهی نمی‏کرد.

اصولاً مال و ثروت از نظر آن بزرگوار معنای ویژه‏ای داشت که با مفهوم عادی آن میان مردم متفاوت بود. آن حضرت مال و ثروت را در حدّی قبول داشت که بتواند به وسیله آن، گِرِهی از مشکلات زندگی دیگران بگشاید یا ذخیره‏ای برای آخرت و تکمیل معنویت خود فراهم آورد.


مبارزه با تغییر قوانین اسلام

امام جواد علیه‏السلام در مدت زندگی و امامت خود، با حکومت دو تن از خلفای ستمگر عباسی هم دوره بود که ویژگی کلی حکومت آنان، تغییر و تأویل قوانین اسلام بود. آنها چون از عمق جان به اجرای دستورات اسلامی پایبند نبودند و تنها به ظواهر می‏پرداختند، به تدریج به بهانه رعایت حالِ جامعه اسلامی یا حفظ موقعیت حکومت، از عمل به احکام اسلام سرباز می‏زدند و این کار را روز به روز توسعه می‏دادند. واکنش‏ها و مخالفت‏های امام علیه‏السلام در برابر این‏گونه رفتارها، در بین مردم بازتاب گسترده‏ای می‏یافت و گاه حتی سبب آزار و اذیت امام و پیروان صمیمی ایشان از سوی حکومت می‏گشت. از این رو، در تاریخ می‏خوانیم که مدت عمر ایشان بسیار کوتاه بود و در بیست و پنجمین بهار زندگی خود، در اثر سم ستمگران به شهادت رسید.


رهنمودهای علمی و عملی

زیورها و زینت‏ها

حضرت جواد الائمه علیه‏السلام در سخنی زیبا چنین می‏فرماید: «عفت، زینت فقر؛ شکرگزاری و سپاس، زینت ثروت؛ بردباری، زیور گرفتاری؛ فروتنی، زینت بزرگواری و بلندپایگی و فصاحت، زینت سخن است. حفظ و نگهداری، زیور حدیث؛ تواضع، زیور دانش؛ ادب، زیور عقل؛ خوشرویی، زیور سخاوت؛ ترک منّت، زیور نیکوکاری است و خشوع و تدبّر، زینت نماز است. زینت تقوا و ورع، ترک تمام آن چیزهایی است که کوچک‏ترین نفعی به حال شخص نداشته باشد».


مراقبت همیشگی

نهمین امام شیعیان می‏فرماید: «بدان تو در هیچ شرایطی از دیدگاه پروردگار بیرون نخواهی بود. اکنون ببین چگونه و در چه شرایطی زندگی می‏کنی». از آثار ایمان به خداوند بزرگ، احساس مراقبت همیشگی است که سرتاسر وجود فرد را تحت مراقبت، علم و آگاهی خود قرار می‏دهد. به هر مقدار که پایه ایمان انسان بالاتر رود، ادراک این مراقبت بیشتر و عمیق‏تر می‏شود، تا آنجا که او خود را به‏طور دائم در حضور و اشراف همیشگی حق تعالی می‏بیند. این نوع احساس، بزرگ‏ترین وسیله اصلاح فرد و اجتماع و عالی‏ترین و زیباترین جلوه ایمان است.


ثروت واقعی

بیشتر مردم در زندگی خود، تکیه‏گاه‏ها و امیدگاه‏هایی پیدا می‏کنند. عده‏ای در اثر پندار غلط، چشم به افراد بانفوذ، ثروتمند و صاحبان جاه و ریاست می‏دوزند و آنان را تکیه‏گاه زندگی خود قرار می‏دهند؛ غافل از آنکه امکانات زندگی آنان، زوال‏پذیر است و خود آنان در نیاز مطلق به سر می‏برند. پس تنها تکیه‏گاه حقیقی که هرگز فنا نمی‏پذیرد، ذات باری تعالی است و کسی که به سرچشمه غنا و هستی ارتباط و اعتماد پیدا کند، هرگز به این و آن احتیاج نخواهد داشت. حضرت امام جواد علیه‏السلام در این‏باره می‏فرماید: «فردی که تنها تکیه‏گاهش پروردگار باشد، به غنای واقعی می‏رسد و دیگران به او نیاز پیدا می‏کنند و هر کس تقوا و رستگاری پیشه خود سازد، مردم او را از صمیم دل دوست می‏دارند».


شرافت واقعی

برخی، افتخار و شرافت را در ثروت، ریاست، رفاه، نَسَب، نژاد و قبیله‏گرایی جست‏وجو می‏کنند و کسانی را که فاقد این مزایا باشند، به دیده حقارت و پستی می‏نگرند، ولی در منطق جوادالائمه علیه‏السلام شرافت واقعی و اصالت حقیقی، از آنِ دانشی است که زینت‏بخش فرد می‏گردد. بزرگواری و عظمت شخص، به امتیازها و فضیلت‏های روحی و معنوی وابسته است که فرد در راه کسب آن، خود را به زحمت می‏افکند. پیشوای نهم شیعیان ـ که درود خداوند بر ایشان بادـ می‏فرماید: «شریف واقعی، فردی است که به شرافتِ دانش آراسته گردد. سیادت و بزرگواری حقیقی هم با فردی است که راه تقوا و خداشناسی را پیش گیرد».


پیروزی دشمن

در وجود هر فرد، دو رشته از فعالیت‏ها وجود دارد که می‏توان از آنها به عوامل منفی و مثبت وجود انسان تعبیر کرد. عقل نماینده جنبه مثبت و سازندگی است و پیروی از نفس و تمایلات حیوانی آن، نمایانگر جنبه منفی است که بزرگ‏ترین عامل سیه‏روزی و بدبختی بشر به شمار می‏آید. اطاعت از دستورات عقل و ادراکات صحیح بشری، راه تکامل و سازندگی فرد است و سرپیچی از دستورهای آن، راه عقب‏ماندگی از پیشرفت شمرده می‏شود. در حدیثی از حضرت امام محمدتقی علیه‏السلام آمده است: «کسی‏که از هوای نفس خود پیروی کند، به دشمن خود فرصت می‏دهد تا به آرزوی دیرینه‏اش برسد».


راه سعادت

برخی از دانشمندان و روان‏شناسان برای تکامل روحی و پیشرفت‏های معنوی بشر، مکتب‏های گوناگونی ارائه کرده‏اند که گاه نه تنها آدمی را به جایی نمی‏رساند، بلکه او را سرگردان می‏کند. تنها راه و نسخه شفابخشی که از طرف پروردگار برای تکامل و پیشرفت ارائه شده، «دین‏شناسی» است که آیین زندگی و راه و رسم آن را در ابعاد مادی و معنوی به انسان نشان می‏دهد. حضرت امام جواد علیه‏السلام در این‏باره فرموده است: «شناخت دین، نردبان پیشرفت و ترقی برای رسیدن به هر مقام بلند پایه‏ای است که برای بشر متصوّر است»

 

پاسخ : معصوم یازدهم امام جواد(ع)

امام جواد(ع) در طول زندگی کوتاه اما پربار خویش برای صیانت از حقایق قرآن و اسلام و تبیین تعالیم حیات‌بخش اسلام تلاش کرد و با وجود کمی سن، با هوشمندی، درایت و قاطعیت به هدایت عمومی پرداخت و با مخالفان نیز آگاهانه مقابله کرد.

امام نهم شیعیان حضرت جواد در سال 195هجری در مدینه متولد شد. نام آن بزرگوار محمد و معروف به جواد و تقی است . القاب دیگری مانند رضی و متقی نیز دارد ولی تقی از همه معروفتر است .

امام محمد تقی هنگام وفات پدر 8 ساله بود . پس از شهادت جانگداز حضرت رضا (ع)، مقام امامت به فرزند ارجمندش حضرت جوادالائمه (ع ) انتقال یافت .

دوران امامت

امام جواد در سال 203 هجری قمری به امامت رسید دوران هفده ساله امامت او با حکومت مأمون و معتصم، خلفای عباسی، همزمان بود. هنگامی که امام رضا (ع) به دعوت مأمون از مدینه به توس رفت امام جواد که کودک بود، مانند دیگر افراد خانواده حضرت رضا در مدینه ماند و در سال 202 هجری قمری برای دیدار پدر به مرو رفت و سپس به مدینه بازگشت .

امام در بغداد

پس از شهادت امام رضا (ع) مأمون به بغداد رفت . او که از کمالات علمی و معنوی امام جواد آگاه بود ایشان را از مدینه به بغداد دعوت کرد. اما دولتمردان حکومت عباسی و اطرافیان مأمون از این اقدام ناخشنود بودند، به ویژه آنکه مأمون تصمیم داشت دختر خود ام الفضل را به همسری امام جواد در آورد.

مأمون برای آنکه آنها را از مقام علمی و فضل آن حضرت آگاه کند، در بغداد مجلس بحثی میان او و دانشمندان بزرگ آن روزگار ترتیب داد. در این مجلس، امام به پرسشهای علما پاسخ گفت و میزان دانش و هوش وی بر آنان آشکار شد. پس از آن مأمون دختر خود را به همسری امام درآورد.

سفر حج و شهادت

امام جواد پس از چندی به سفر حج رفت و از آنجا به مدینه بازگشت و تا پایان خلافت مأمون در آن شهر ساکن بود. پس از مرگ مأمون به دستور معتصم عباسی در سال 220 هجری قمری، به همراه همسرش ام الفضل، به بغداد رفت و بنابر برخی روایتها به دستور معتصم مسموم شد و در همان سال وفات یافت.

شخصیت و مقام علمی امام

امام جواد را همه مسلمانان، عالمی بزرگ می دانستند. ایشان انسانی بردبار، نیکو سخن، عابد و بسیار باهوش بود. حدیثهای بسیاری از آن امام، در کتابهای حدیث، از جمله عیون اخبار الرضا، تحف العقول، مناقب و بحارالانوار نقل شده است.

در دوره ای که فرقه های مختلف اسلامی و غیر اسلامی رشد و نمو یافته بودند و دانشمندان بزرگی در این دوران زندگی می کردند و علوم و فنون سایر ملتها پیشرفت کرده و کتابهای زیادی به زبان عربی ترجمه و در دسترس قرار گرفته بود امام جواد با وجود کمی سن وارد بحثهای علمی شد و با سرمایه خدایی احکام اسلامی را مانند پدران و اجداد بزرگوار خود گسترش داد و به تعلیم و ارشاد عمومی پرداخت .

ترویج آیات قرآن

حضرت جواد (ع) اعتقاد داشت که آیات الهى باید در جامعه فراگیر شوند و تمام مسلمانان در گفتار، رفتار و استدلال‌ روزمره خود از قرآن و معارف بلند آن بهره گیرند، به همین جهت‏ سعى مى‏ کرد در گفتگوها و معاشرت و برخورد با مردم از آیات قرآن استفاده کند.

قاسم بن عبدالرحمن به مذهب زیدیه گرایش داشت، اما با شنیدن آیاتى از قرآن که امام جواد بر وى قرائت کرد، با حقیقت آشنا شده و به امامت امام جواد و سایر ائمه اعتقاد پیدا کرد.

امام جواد از تفسیرهاى نابجا و غیر عقلانى آیات قرآن جلوگیرى کرده و علما و دانشمندان را بهفهم صحیح آیات راهنمایى مى‏کرد.

بخشش

بخشش در راه خدا یکی از ویژگیهای بارز اهل ‏بیت است و آنان برای جلب رضایت پروردگار، کمکهای فراوانی به نیازمندان می‏کردند. نهمین پیشوای مسلمین حضرت جواد (ع) نیز مانند اجداد بزرگوار خود به مستمندان کمک می‏کرد.

برنامه عملی امام جواد براساس نامه‏ای بود که از طرف پدر بزرگوارش امام رضا (ع) از خراسان برای ایشان فرستاده شده بود. امام رضا در این نامه به فرزند عزیزش نوشت: «من به خاطر حقی که بر تو دارم، از تو می‏خواهم که هرگاه تصمیم به خارج شدن از منزل داری، از درِ بزرگ داخل و خارج شوی. هنگامی که سوار مرکب خود می‏شوی، همراه خود طلا و نقره بردارو هر کس از تو درخواست کمک نمود، به او نیکی کن...».