گرگان نام شهر و شهرستان و نیز نام سرزمینی باستانی در جنوب شرقی دریای خزر است. در زبان باستانی آن را گورگان و ورکان و در زبان یونانی هیرکان یا هیرکانیا و در زبان عربی جرجان می*گفتند. شهر و شهرستانی که امروز گرگان خوانده می*شود تا سال ۱۳۱۶ شمسی موسوم به استرآباد بود، و کل منطقه گرگان قدیم، در تقسیمات کشوری امروز، استان گلستان نام دارد. کاوشهای باستان شناسی پیشینه تمدن این منطقه را ۵ تا ۶ هزار سال اعلام کرده*اند. با این تمدن کهن، تاریخی پرفراز و نشیب، آثار و بقایای باستانی فراوان و با دانشمندانی نامدار و اقوامی مقتدر و نجیب، گرگان جایگاهی رفیع و سهمی ارزشمند در تاریخ و تمدن باشکوه ایران دارد. این سرزمین که طول تاریخ از ایالت*های مهم ایران بود، بر اثر ----------*های نابجای حکومت پهلوی و با نادیده گرفتن واقعیت*های تاریخی و منطقه*ای در سال ۱۳۱۶ به سرزمین مازندران ملحق گردید. این اقدام نادرست در طول شش دهه موجب عقب*ماندگی و رکود منطقه در تمامی ابعاد رشد و توسعه شد. سرزمین و مردم منطقه گرگان در این سالها تولیدکننده انواع محصولات مهم کشاورزی و تأمین*کننده محصولات غذایی و مواد اولیه کارخانه*ها و کارگاههای صنعتی در استانهای دیگر و نیروی کار ارزان و مناسبی بودند که موجبات رشد و توسعه مناطق دیگر بخصوص مرکز و غرب استان مازندران را فراهم می*کردند. این منطقه بالغ بر ۲۰ هزار کیلومترمربع وسعت و نزدیک به یک میلیون و ۷۰۰ هزار نفر جمعیت دارد. شهر گرگان در حال حاضر (با احتساب جمعیت روستاهایی که به شهر پیوسته*اند)، قریب ۲۷۰ هزار نفر جمعیت و حدود ۶۰ کیلومترمربع وسعت دارد. اقلیم منطقه بسیار متنوع است و کوه، جنگل و مرتع، جلگه و دشت، صحرا و شوره*زار، دریا و خلیج، رودخانه و تالاب، و زمین* زراعی را شامل می*شود. این استان همچنین در شمال دارای مرز طولانی با جمهوری ترکمنستان است و دروازه ورود به کشورهای آسیای مرکزی محسوب می*شود. بنا به اظهار مورخان، جابجایی اقوام آریایی از حدود چهار هزار سال پیش به سمت فلات ایران، و ترکیب و درآمیختن آنان با بومیان این سرزمین، موجب به وجود آمدن فرهنگ و تمدن جدیدی به نام ایران و جامعه ایرانی گردید و منطقه گرگان که پیش از ورود آریایی*ها دارای تمدن و فرهنگ خاص بوده از اولین سرزمین*هایی بود که پذیرای این اقوام مقتدر شد. تا قرن هفتم هجری این منطقه به نام ایالت گرگان و از آن پس به استراباد معروف بوده است. ایالت گرگان یا ولایت استراباد در گذشته بسیار وسیع بوده و وسعت آن چندین برابر وسعت کنونی بوده است و مرزهای آن از شمال به ایالت خوارزم از جنوب به ایالت قومس از شرق به خراسان بزرگ و از غرب به دریای خزر و ایالت طبرستان یا مازندران محدود می*شد. سرزمین و ایالت گرگان در طول تاریخ به دلیل موقعیت بسیار حساس و مهم خود و همچنین واقع شدن حد شمالی آن به عنوان مرز شهرنشینان و صحرانشینان از اهمیت ---------- و نظامی زیادی برخوردار بوده و بیشتر محل نزاع و درگیری بوده و کمتر از آسایش و آرامش برخوردار بوده است. تنها هنگامی که فرمانروایان مقتدر و قوی در آن مسلط می*شدند آرامش نسبی در آن برقرار می*شد. به سبب برخورداری از همین اهمیت ---------- و نظامی در زمان ساسانیان دیواری عظیم به طول پنجاه فرسنگ از شرق به غرب در آن بنا کردند که مانع یورش مهاجمان شود. از این دیوار هم اکنون آثار پراکنده*ای در دشت گرگان باقی مانده است. مورخان از این دیوار دفاعی با نامهای سد اسکندر، سد فیروز و دیوار گرگان یاد کرده*اند. گرگان از مهم*ترین و غنی*ترین ایالات ایران در زمینه تحقیقات و کاوشهای باستان*شناسی است. نخستین کاوشها در حدود سال ۱۸۴۱ میلادی در زیر تپه*ای مصنوعی در نزدیک شهر گرگان انجام شد که خزانه معروف استراباد در ان کشف گردید. کارشناسان برخی از این اشیای موجد در آن خزانه را که شباهت بسیار با کشفیات تپه حصار دامغان داشته متعلق به هزاره سوم پیش از میلاد و (متعلق به حدود ۵ هزار سال قبل) دانسته*اند. در اواخر قرن نوزدهم در محلی به نام خرگوش*تپه در نزدیکی گرگان امروز (در قسمت شمال شهر) نیز تحقیقاتی انجام شد. در سال ۱۹۳۱ یک گروه امریکایی از دانشگاه پنسیلوانیا به روستای معروف تورنگ*تپه در ۲۰ کیلومتری شرق گرگان رفته و به کاوش و بررسی پرداختند و به آثاری ارزشمند از تمدن قدیم در این منطقه دست یافتند. در سال ۱۹۳۳ نیز یک گروه باستان*شناسی سوئدی به منطقه گرگان آمدند و پس از مطالعه حوزه رودخانه قره*سو یا سیاه آب در شمال گرگان اعلام کردند، بیش از ۳۰۰ تپه تاریخی در این منطقه وجود دارد که یکی از آنها شاه*تپه بزرگ یا اسلام*تپه است که در ۱۵ کیلومتری شمال غربی گرگان قرار دارد. در مجموع با توجه به کاوشهای متعدد باستان*شناسان و کشفیات آنان، گرگان مرکز و محل تمدن پیشرفته پیش از آریایی*ها در سواحل شرقی دریای خزر بوده است. با ورود اسلام و در سده*های آغازین آن ایالت گرگان جایگاه ارزشمندی در شکوفایی فرهنگ و تمدن اسلامی داشت. شهرهای جرجان و استراباد از این ایالت مهد دانشمندان بزرگ آن دوران بود. عنصرالمعالی کیکاوس (از آخرین امیران آل زیار و نگارنده کتاب گرانقدر قابوس*نامه) و عبدالقاهر جرجانی (صاحب تألیفات گرانبها در صرف و نحو و معانی و بیان عربی) در تحول ادبیات فارسی و عربی نقش مهمی داشتند. قابوسنامه را، همچنین، مجموعه تمدن اسلام پیش از مغول نام نهاده*اند. در علم پزشکی نیز این منطقه سهم عمده*ای در جهان اسلام داشته* به*گونه*ای که دو تن از معروفترین پزشکان ایران و جهان، ابوسهل مسیحی و سیداسماعیل (حکیم) جرجانی صاحب دایره*المعارف ذخیره خوارزمشاهی، از این سرزمین بوده*اند. میرداماد و میرفندرسکی، دو فیلسوف بزرگ و فخرآفرین جهان اسلام، نیز از این منطقه برخاسته*اند. در زمان قاجاریه ایران به ۴ ایالت و ۱۲ ولایت تقسیم شده بود و منطقه یا سرزمین استراباد یکی از آن ولایات بود که به هشت بلوک یا هفت و نیم بلوک به نامهای انزان، سدن رستاق، استراّباد، شاهکوین و ساور، دهات ملک، کتول، فندرسک و رامیان، و کوهسار، و همچنین دو طایفه بزرگ ترکمن به نامهای یموت و گوکلان تقسیم شده بود. هر یک از این بلوک*ها را یک نایب*الحکومه زیر نظر حکمران استرآباد اداره می*کرد. شهر گرگان (استراباد) در گذشته، و از حدود ۵۰۰ سال قبل دارای سه محله بزرگ به نامهای نعلبندان، سبزه*مشهد و میدان بوده که که دارای چندین محله فرعی بوده*اند. این سه محله هنوز هم به همین نامها وجود دارند و اکثر مساجد و تمام تکایای قدیمی و معابد و زیارتگاهها و مکان مذهبی شهر نیز در همین محلات قرار دارند که امروز بافت قدیم و معماری سنتی و تاریخی این شهر و بخش عمده*ای از میراث فرهنگی این دیار را تشکیل می*دهند. از حدود ۷ قرن پیش، گرگان امروز (و استراباد دیروز) همواره مهمترین شهر این منطقه بوده و در حالی که سایر مناطق روستاها و آبادی*هایی کوچک بوده*اند، گرگان همواره شهری آباد و پر جمعیت بوده است. بسیار از اهالی قدیمی و اصیل گرگان و بسیاری از روستانشینان حومه شهر گرگان، هنوز این شهر را استرآباد می*خوانند و خانواده*های معتبر و اصیل این شهر نیز به نام خانوادگی و یا پسوند ”استرآبادی“ موسوم*اند. گرگان نامی است فراگیر که مذهب*ها و قومیت*ها را نیز درنوردیده است، آنچنان که خانواده*هایی بزرگ و اصیل از شیعه و سنی، ترکمن و فارس، و شهری و روستایی در گذشته و حال به گرگانی، و هم به جرجانی موسوم بوده و هستند که با تفاهم و برادری، روزگار گذرانده*اند. همچنین نام*های خانوادگی گرگانلی (منسوب به گرگان) و جرجانلی (منسوب به جرجان) در بین هموطنان ترکمن ما بسیار مرسوم است. علاوه*بر شهری به*نام گرگان، در تاریخ و جغرافیای ایران و جهان، ایالت گرگان، ولایت گرگان، دشت گرگان، رود گرگان، سد گرگان، دیوار دفاعی گرگان، و خلیج گرگان نیز وجود دارند. همچنین در اسناد متعدد تاریخی، دریایی که امروز از آن به عنوان دریای مازندران یا خزر یاد می*شود، در گذشته به نامهای دریای طبرستان، دریای قزوین و دریای گرگان هم خوانده می*شده است. گرگان، از شهرهای شمالی کشور ایران، و دارای آب و هوای معتدل است. گرگان فعلی تا سال ۱۳۱۶ هجری شمسی به استرآباد یا استاره آباد موسوم بود. گرگان قدیم که به عربی جرجان خوانده می**شد شهری آباد و مهم بود که در نزدیکی گنبد امروزین قرار داشت. گرگان فعلی مرکز استان گلستان است. استان گلستان در سال ۱۳۷۶ با جدا و منتزع شدن بخش شرقی (حدود دوپنجم از خاک) استان مازندران ایجاد و تآسیس شد. مکان*های دیدنی ناهارخوران نقطه*ای جنگلی در جنوب شهر گرگان است که در فاصله 8 کیلومتری از مرکز شهر قرار دارد. این منطقه از هوای نسبتاَ مطبوع و ملایم تری در مقایسه با شهر و مناطق شمالی این منطقه برخوردار است. به مرور زمان و با افزایش جمعیت و وسعت شهر گرگان از حدود 20 سال قبل فاصله بین مرکز شهر و ناهارخوران به صورت یک خیابان عمومی و نسبتاَ شلوغ و پر رفت و آمد تبدیل شده و اکنون یکی از خیابانهای اصلی گرگان است. گرگانی*ها به ویژه جوانترها در نیمه راه این جاده در نزدیکی محلی به نام باباطاهر مراسم و آدابی دارند. معمولاً شبهای پنجشنبه و جمعه شب مردم به این نقطه آمده و ماشینهای خود را پارک کرده و می**ایستند و احیاناً دید و بازدید می*کنند. در غروب روزهای تابستان و ساعات اولیه شب گاهی تعداد مردم در محدوده*ای به وسعت دو سه کیلومتر مربع به بیش از 30 هزار نفر می**رسد. چند قهوه*خانه و رستوران و یک هتل نیز در قسمت*های آخر جاده در همان نقطه*ای که به ناهارخوران معروف است وجود دارد. در ناهارخوران همچنین کلبه هایی ویژه اجاره گردشگران وجود دارد و همه ساله شمار زیادی از مسافران محور تهران-مشهد سری هم به این مکان میزنند هرچند در مقایسه با تعداد مردمی که از این ناحیه بازدید و در آن گردش می*کنند امکانات بسیار کمی وجود دارد. در ادامه جاده ناهارخوران به سوی کوهستانهای جنوب گرگان حدود 6 کیلومتر دورتر روستای زیارت قرار دارد که از نقاط دیدنی است. النگدره النگدره نقطه*ای جنگلی در پنج کیلومتری جنوب غربی شهر گرگان در مسیر جاده ناهارخوران است. این نقطه در ایام بهار و تابستان و به ویژه در روزهای گرم و آفتابی مملو از افراد و خانواده*های جمعیت شهری و روستایی است که از هوای گرم و شرجی شهر گرگان و روستاها و شهرهای اطراف فرار می*کنند تا ساعاتی را در فضایی مطبوع بگذرانند. هوای این منطقه حداقل 10 درجه خنک تر از نقاط شهری و پرجعیت است.
