دیگر جزیی از تجربه مشترک ما شده است؛ یا به عنوان عامل یا به عنوان قربانی. اگر به رفتار خود و اطرافیان مان با دقت بیشتری نگاه کنیم، به کرات به خاطراتی برمی خوریم که برای ما یادآور حضور پررنگ پرخاشگری و بداخلاقی در پیرامون ماست. این امر می تواند بخشی از زندگی شخصی و خانوادگی ما و یا قسمتی از نقش اجتماعی و شغلی ما باشد. به هر صورت به نظر می رسد به تدریج فرا می گیریم که چه موقع پرخاش کنیم و برای مقابله با پرخاش های احتمالی چه تدابیری بیندیشیم و به جامه عمل درآوریم. این در حالی است که آموزه های دینی و ملی ایرانیان به تمامی بر مهربانی، گفتار و کردار نیک، رعایت حقوق دیگران و اجتناب از تعدی به حریم دیگران تاکید می کند. چه شده که چنین گذشته و چنین آموزه هایی به چنین نتیجه ای منتج شده است؟ ... ● صدا و سیما هاله اسکندری، روا ن شناس می گوید: «پرخاشگری به عنوان یک رفتار فردی و اجتماعی قابل یادگیری و انتقال است و کودکان از والدین آن را فرا می گیرند، سپس با تماشای فیلم های خشن و مملو از صحنه های خشونت بار این ناهنجاری ها در نوجوانان نهادینه می شود.» وی ادامه می دهد: «عدم تخلیه انرژی های نوجوانی در زمینه های سالم و همچنین انباشتن انرژی های این دوران نقش عمده ای در بروز پرخاشگری در جامعه دارد.» حمید زرگر، جامعه شناس و پژوهشگر آسیب های اجتماعی در این باره می گوید: «تلویزیون می تواند عامل موثری در رشد ارزش ها و الگوهای رفتاری باشد، ولی بسیاری از برنامه های آن حتی برنامه های طنز هم به نوعی مروج خشونت هستند و این سبب می شود که کودکان و نوجوانان هیچ گونه ترس و تردیدی نسبت به خشونت نداشته باشند و به تدریج می پذیرند که خشونت راهی برای حل مشکلات است. پس به تقلید خشونت می پردازند و ناخودآگاه به همانندسازی با شخصیت های فیلم می پردازند.» وی ادامه می دهد: «هرچند اثر خشونت تلویزیونی فورا در رفتار یا گفتار کودک ظاهر نمی شود، اما در هر حال برای همیشه در ذهن او باقی می ماند. سال ها است که پژوهشگران اجتماعی، برنامه های تلویزیونی را عامل افزایش خشونت در بین نوجوانان می دانند و هر روز با ارایه آماری جدید از روند رو به رشد بزهکاری و خشونت در میان دانش آموزان ارایه می دهند، با این حال نه تنها سهم این عامل مخرب در برنامه های مختلف تلویزیونی کم نشده، بلکه روز به روز بیشتر هم شده است.» این کارشناس خاطرنشان می کند: «همه ما بی آنکه متوجه باشیم از کتک زدن و کتک خوردن بازیگران سریال ها لذت می بریم و ابراز شادمانی می کنیم، اما فردای پخش هر سریال دانش آموزان در مدارس شروع می کنند به تکرار آنچه شب گذشته دیده و شنیده اند و تقلید این نوع رفتارها به نوعی تفریح همگانی تبدیل می شود، اما آیا این تفریح در سطح کلام خواهد ماند، آیا دانش آموزی که شب گذشته دیده است پدر و مادرش به زد و خوردهای دیگران می خندند، این رفتارها را پسندیده و شادی بخش تلقی نخواهد کرد و سعی نمی کند در پی همانندسازی با شخصیت های محبوب اش دست به تکرارهمان اعمال بزند؟» ● فقر بهرام یگانه، رییس انجمن مبارزه با آسیب های رفتاری اعلام کرد خشونت و پرخاشگری در جامعه به ویژه جامعه جوان کشور به دلایلی همچون فقر و فقدان مهارت های زندگی، رو به رشد است. وی در گفتگو با ایسنا ضمن اشاره به تحقیقات میدانی آکادمیک در دهه اخیر، اعلام کرد: «نیمی از جمعیت ۲۰ تا ۵۰ ساله کشور، دچار خشونت و پرخاشگری اکتسابی پیش رونده هستند که به این موضوع، با توجه به نبود آموزش جدی مهارت های زندگی در جامعه و تبعات آن، یعنی افزایش خشونت و پرخاشگری به ویژه از سوی جوانان، باید توجه شود.» وی در ادامه خاطرنشان کرد: «سوءمصرف دارو، مواد مخدر و محرک ها، شکست ها و ناکامی ها، همنشینی با افراد پرخاشگر، بیماری های روانی و مشکلات شخصی، سوءاستفاده جسمی و جنسی، قدرت طلبی و سلطه جویی، رشد بی رویه شهرنشینی و ازهم پاشیدگی های خانوادگی از دلایل اصلی گرایش ناخواسته به خشونت و پرخاشگری به شمار می رود.» بهرام یگانه، فقر، عوامل محیطی، نداشتن قدرت و اختیار، بی عدالتی، تقلید، تنبیه های مکرر، بدآموزی ها، احساس بی کفایتی، داشتن اضطراب در دستیابی به هدف و از دست دادن عزت نفس را از دیگر عوامل عمده خشونت و پرخاشگری اکتسابی برشمرد. وی با تاکید بر اینکه به افزایش خشونت و اقدامات خشونت آمیز در جامعه با توجه به نبود آموزش مهارت های زندگی باید توجه شود، ادامه داد: «طرد شدن از سوی اطرافیان، اضطراب، از دست دادن اعتماد و زیبایی، ترس، احساس گناه، انجام رفتارهای پرخطر و مرگ نیز از جمله پیامدهای خشونت و پرخاشگری محسوب می شود.» ● جامعه براساس پژوهشی که در سال ۸۴ سازمان ملی جوانان منتشر کرد، ۵۱ درصد جوانان ۱۴ تا ۲۹ سال دچار درجاتی از معضل روانی اضطراب و ۵۴ درصد جوانان مراکز استان های کشور دچار سطوحی از افسردگی هستند. بنا بر نتایج این تحقیق، فقدان احساس نشاط جوانی، امیدوار نبودن برای دستیابی به هدف های خود، امکان اقدام به خودکشی، نداشتن چیزی در زندگی برای لذت بردن، دشواری شروع هرکاری و آرزوی به دنیا نیامدن که در نگرش و اظهارنظرهای جوانان به وفور دیده می شود، بیانگر گستردگی افسردگی در بین آنان است. این تحقیق همچنین نشان می دهد که درجاتی از روحیات پرخاشگری در ۵۳ درصد از جوانان وجود دارد و در بیشتر از ۵۵ درصد جوانان هم خشم نهفته که زمینه ساز پرخاشگری است وجود دارد. دکتر امان الله قرایی مقدم (جامعه شناس) معتقد است: «جامعه ما، زمینه ساز پرخاشگری است.» وی در گفتگو با «اعتماد» به برنامه های رادیو و تلویزیون اشاره می کند و می گوید: «از موسیقی های مهیج رادیو تا سریال های تلویزیون مثل سریال پرطرفدار «نرگس» زمینه را برای پرخاشگری مساعد می کنند.» دکتر قرایی مقدم به برخورد کارمندان ادارات با ارباب رجوع اشاره می کند و می گوید: «برخورد کارمندان ادارات با ارباب رجوع طوری است که در بیشتر موارد به بحث و درگیری منجر می شود و همین امر باعث پرورش روحیه پرخاشگری است.» وی حتی رنگ لباس را در پرخاشگری موثر می داند و می گوید: «رنگ های تیره، روحیه نشاط و شادمانی را از جامعه می گیرد و پرخاشگری را افزایش می دهد. لحن کلام در جامعه ما خشن است، چون با این لحن بزرگ شده ایم. این لحن تربیت خانوادگی و اجتماعی ماست و پرورش دهنده خشونت و پرخاشگری است.» قرایی مقدم معتقد است: «خشونت ارثی، ذاتی و ژنتیک نیست، بلکه عامل اصلی به وجود آمدن خشونت، جامعه است. جامعه است که افراد را پرخاشگر می کند یا از آنان افرادی آرام می سازد.» وی به تحقیقی که در یکی از قبایل اندونزی صورت گرفته، اشاره می کند و می گوید: «در این قبیله مردم بسیار آرام و صلح طلب هستند، زیرا فقط به زمان حال فکر می کنند. یکی از مشکلات جامعه ما این است که مردم مدام نگران آینده هستند. جامعه ای که در آن پرخاشگری نیست، مردم دلهره ای برای آینده ندارند، اما در جامعه ما همیشه برای آینده ترس و وحشت داریم.» قرایی مقدم می گوید: «بسیاری از قتل ها و جنایات از نتایج پرخاشگری است.» وی معتقد است: «نظام اجتماعی، باید جلوی پیشرفت پرخاشگری را در جامعه بگیرد، البته این کار بسیار مشکل است، چون در جامعه ای که چند میلیون آدم زیر خط فقر زندگی می کنند، چه طور می شود از اخلاقیات صحبت کرد.» ● محدودیت دکتر داوود هرمیداس باوند (جامعه شناس) در گفتگو با «اعتماد» می گوید: «وقتی فضاهای آزاد جامعه محدود می شود، پرخاشگری افزایش می یابد.» وی معتقد است: «جامعه ای که دچار محدودیت می شود، چون پذیرای انتقاد منطقی نیست، پرخاشگری را زیاد می کند.» وی می گوید: «کسانی که در چنین جامعه ای مورد اتهام قرار می گیرند، چون نمی توانند با استدلال منطقی از خود دفاع کنند، دست به پرخاش می زنند.» دکتر باوند می گوید: «پرخاشگری اشکال مختلفی دارد. گاه از جنبه لفظی خارج می شود و از طریق قلم و نوشتن بروز می کند.» وی معتقد است: «پرخاشگری از طریق قلم بیشتر در جوامعی رخ می دهد که فاقد جامعه های مدنی سازمان یافته اند و فقط یک نوع انگیزه فکری حاکم است.» دکتر باوند می گوید: «اگر فضا باز باشد و سازمان های غیردولتی بتوانند در این زمینه فعالیت کنند، می توانند تا حدود زیادی پرخاشگری را تعدیل کنند، در غیراین صورت جامعه روز به روز پرخاشگر می شود.» با بررسی اجمالی آنچه کارشناسان و جامعه شناسان در مورد بروز و شیوع پرخاشگری در جامعه بیان داشته اند، به نظر می رسد متهم اصلی در این زمینه، «جامعه خشن» است. جامعه ای که پرخاشگری را ارزش می داند و فرد آرام و سر به زیر و قانونمند را محکوم به شکست و مستحق سرزنش تلقی می کند. البته این امر تنها مبتلا به کشور ما نیست. امروز جامعه جهانی، جامعه ای پرخاشگر است و هر روز از گوشه و کنار جهان خبری از برتری زور و خشونت به گوش می رسد. به این ترتیب، به نظر نمی رسد برنامه ای کوچک و مستقل برای غلبه بر این مشکل کفایت کند. آنچه حداقل ها را در بر می گیرد، گسترش فرهنگ قانون سالاری، احترام به و تبلیغ حقوق شهروندی و احترام به اصول اولیه مردم سالاری در تمام زمینه هاست. آن وقت است که تازه شرایط برای بحث بر سر جزییات فراهم می شود.
