مشخصات اختصاصات دستگاه رویشی گیاهان تیره مرکبات (Rutaceae) بندرت علفی و غالبا به صورت درخت و یا درختچههایی تیغدار نظیر لیمو هستند. برگهای این گیاهان شکلهای متفاوت دارند. مثلا در طایفه دیوسمه کوچک و باریک ، غالبا فاقد گوشوارک ، پایا ، چرمی و ضخمیماند و در ژابو راندی بطور متناوب و یا متقابل روی ساقه قرار میگیرند. پهنک برگها غالبا به شکلهای گوناگون ، گاهی مانند برگهای گیاهان طایفه دیوسمه باریک و در جهت سطح پشتی لوله میشوند و یا همچون برگهای برونیای استرالیایی عمودی و آویختهاند. پهنک برگ سداب دارای بریدگیهای عمیق است و هر قسمت آن به نوبه خود چند بار دیگر تقسیم میشود. برگهایی به شکلهای مرکب شانهای را اختصاصا در جنسهای پیلوکارپوس و دیکتامنوس میتوان دید. وجود برگهای مفصلدار در جنس لیمو نشانهای از تحلیل رفتن نهایی برگ از تیپ مرکب است. بدیهی است باله و مفصل در دمبرگ این گیاهان با رگبرگ میانی یا اصلی ارتباط دارد و برگچه پایینی آن یکی از برگهای مرکب شانهای است که باقی مانده است. در تمام جنسهای این تیره ، سطح برگها همیشه دارای کیسههای ترشح کننده اسانس از نوع اسکیزولیزوژن است. اختصاصات دستگاه زایشی گلها معمولا منفردند ، یا به صورت گل آذینهای گرزن ، چتر ، خوشه و یا دیهیم مجتمع میشوند و با آنکه ساختار گل در این تیره (بویژه در جنس سداب که ساختار گل آن نمونه کاملی به شمار میرود) همانند راسته شمعدانی است ، ولی چنین ساختاری در تمام گیاهان این تیره ثابت نیست. در برخی از جنسهای تیره مرکبات ، گل در معرض دگرگونیهای مختلف قهقرایی قرار میگیرد و گاهی کاملا تغییر میکند. در این مورد ، بهتر نمونههای قابل ذکر عبارتاند از گلهای بدون گلبرگ در جنس آمپلوروم که در استرالیا میروید و گلهای تک جنس و دو پایه در گزانتوگزیلوم و نیز گلهای دارای پوشش نامنظم در دیکتامنوس و بالاخره گلهای پیوسته گلبرگ و نامنظم در طایفه کوسپاریه. دیسک روی نهنج همیشه در بین پرچمها قرار میگیرد و غالبا رشد یافته و دارای شکلهای مختلف است. مثلا در سداب و برونیا شکل بالشتک یا تقریبا گرز مانند است و تخمدان روی آن قرار میگیرد. در جنسهای پیلوکاروپوس و کالپیهآ و سیتروس ، دیسک به شکل حلقه یا پیالهای با لبههای منظم و یا موجدار درمیآید. در برخی موارد ، مثلا در جنسهای دیکتامنوس و پتهلئا ، دیسک کاملا برجسته و ستونک مانند است و در حقیقت به صورت نوعی ژینوفور درمیآید که مادگی در راس آن قرار دارد. شرح برخی از جنسها جنس پیلوکارپوس درختانی هستند دارای برگهای مرکب تک شانهای و برگچههایی با انتهای هلالی که در نواحی گرم آمریکای مرکزی و آمریکای جنوبی میرویند. گلها ، که در همه آنها به صورت سنبلههای دراز مجتمعاند ، پنج پر و دارای نافهای هستند که به پنج پرچم کاهش یافتهاند. هر برچه آنها فقط واجد 2 تخمک است و به مریکارپی با دانههای بدون آلبومن تبدیل میشوند. جنس گالیپهآ معروفترین گونه آن ، به نام گالپیهآ کوسپیاریا ، به صورت درختانی با برگهای سه برگچهای سه برگچهای است و خاستگاه آن ونزوئلا و کناره آتلانتیک است. جنس باروسما بوتهها و درختچههایی هستند با ساقههای درهم پیچیده که در آفریقای جنوبی میرویند. ساقههای تابیده و پیچ خورده این گیاهان که رشدشان کند است ، حامل برگهایی کوچک و چرمی هستند که به عنوان مدر مصرف دارویی دارند. جنس گزانتوگزیلوم درختچههایی هستند با گلهای کوچک ، دوپایه و فاقد جام که در ایالات متحده آمریکا پراکندهاند. کاربرد و اهمیت اقتصادی گیاهان تیره سداب دارای فرآورههایی با مصارف متعدند. برخی از آنها مصرف دارویی و بعضی دیگر مصرف تغذیهای دارند و عدهای نیز برای تهیه اسانس و عطر بکار میروند. مثلا پیلوکارپوسها مدر و همچنین دارای آلکالوئیدی به نام اسانس پیلوکارپین هستند. پوست گالیپهآ کوسپاریا حاوی اسانسها و آلکالوئیدهای مقوی معده ، تببر و نیروبخشی نظیر کوسپارین ، گالیپین و چند آلکالوئید دیگر است که مستیقما نیز مصرف میشود. از عصاره سداب ، که بویی ناپسند دارد ، اسانسی به نام اسانس رو بدست میآورند که از دیر باز خواص درمانی آن شناخته شده و برای التیام زخمهای ناشی از حشرات و همچنین به عنوان مقوی ، ضد تشنج و بالاخره ضد خونریزی مورد استفاده بوده است. میوه مرکبات گوناگون ، مانند پرتقال ، نارنج ، لیموترش ، لیموشیرین ، بادرنگ علاوه بر آنکه خوراکی هستند، از آنها به طرق مختلف اسانسهای گوناگون خوراکی و نیروبخش و مقوی به نامهای مختلف استفاده میشود. مانند اسانس سدار (اسانس بادرنگ) اسانس پرتقال یا اسانس نارنج ، اسانس لیمو و بالاخره اسانس سیترون دوبرگاموت و اسانس نرولی میگیرند. یکی از فرآوردههای بسیار متداول آنها آب لیمو است که در گذشته درمان کننده بیماری اسکوربوت بوده است و امروزه به مقدار زیاد در تغذیه روزانه به صورت چاشنی و شربت مصرف میشود و سرشار از ویتامین C است و ترشی اصلی آنرا اسید سیتریک تشکیل میدهد.
انبه ارتفاع درخت انبه ممکن است به 40 - 35 متر برسد. برگهای نو آن تقریبا به رنگ سرخ روشن میباشد که به محض رشد کامل به رنگ قهوهای براق تیرهای در میآیند. در زمان شکوفایی گلهای سفید کوچک ، رایحهای دلپذیر همانند گل یخ در فضا میپیچد. پس از ریختن برگها ، میوههای درخت بعد از گذشت از سه تا شش ماه خواهند رسید. میوه انبه هنگام رشد کامل از روی درخت و روی ساقهها آویزان میشود و ممکن است وزن آنها به 2 کیلوگرم برسد. میوههای انبه دارای رنگهای متنوعی هستند، سبز ، زرد ، قرمز یا ترکیبی از این رنگها. نوع رسیده آن با پوست دارای رایحــــــه خوشایندی میباشد. در میان این میوه هسته تخت مستطیل شکلی وجود دارد که بسته به نوع آن میتواند رشتهدار یا صاف باشد. داخل پوسته که 1 میلیمتر ضخامت دارد یک مغزی به ضخامت کاغذ وجود داردکه دانه درون آن قرار گرفته است. گفته میشود انبه رایج ترین میوه تازهای است که سرتاسر جهان مصرف میشود. تاریخچه در فارسی به این میوه انبه گفته میشود و اعراب آن را انبج خواندهاند. در کتب قدیمی موانبه نیز ذکر شده است. زادگاه اولیه انبه هندوستان و نواحی استوایی است و اکنون در بلوچستان نیز میروید. در نواحی استوایی درخت انبه چندین بار در سال بار میدهد. نام این میوه را در Vedas آیین هندو که 4000سال قبل از میلاد نوشته شده به نام غذای خدایان میتوان یافت. نام این میوه از واژه man-kay گرفته شده که این کلمه هنگام کشف هند غربی توسط پرتقالیان به صورت manga تغییر یافت. محلهای کاشت امروزه انبه به عنوان یک درخت میوه در مناطق گرم استوایی و آب و هوای نیمه حارهای در شمال ، جنوب و مرکز آمریکا ، کارائیب ، جنوب و مرکز آفریقا ، فیلیپین و استرالیا به مقدار زیادی کشت میشود. رایجترین گونه انبه در کشور هند Alphonso است که به نام شاه انبه معروف هستند، گفته میشود. این میوه به راحتی پرورش یافته و اکنون بیش از 1000 گونه انبه یافت میشود. خواص انبه اعتقاد بر این است که انبهها موجب آرامش رودهها در هضم میشوند. در کشور هند از انبه برای جلوگیری از خونریزی ، تقویت قلب و منفعتهای مغزی مورد استفاده قرار میگیرند. به سبب آهن فراوان در انبه ، از آن برای درمان کم خونی بهـــره میبرند. انبه حاوی اوروشیول است اگرچه مقدار آن بسیار کمتر از پیچک سمی میباشد. بعضی افراد در اثر لمس پوست یا شیره آن دچار التهاب پوست شدهاند. از میوه و پوست انبه علاوه بر ترشی و مربا عصارهای میسازند که دارای اثرات قابض است. غرغره این عصاره ، مخلوط با کمی آب جهت درد گلو و اورام لوزتین بکار میرود. پوست انبه دارای 15 تا 18 تانن است و یک قاشق چایخوری کوبیده آن دو مرتبه در روز برای معالجه اسهال کافی است. صمغ این درخت کمی در آب حل میشود و از انواع صمغ عربی است. میوه انبه ابتدا گس و بعد ترش میشود و در اثر زیاد ماندن در روی درخت ، کمکم شیرین میشود. میوه انبه بوی خوشی شبیه انبر دارد. مقوی جسم و روح و اعضای دستگاه گوارش است. کلیه و مثانه را تقویت میکند. روشهای خوردن انبـــــــه انبهها عموما بسیار آبدارند و خوردن آنها بسیار کثیف کننده میباشد. بنابراین انبههایی که به مناطق معتدله صادر میشوند همانند بیشتر میوههای گرمسیری به صورت نیمه رسیده چیده میشوند. اگرچه آنها تولید کننده اتیلن هستند و در طول حمل و نقل میرسند، به ندرت به اندازه نوع تازه دارای آب یا طعم هستند. انبه رسیده دارای پوست نارنجی ، زرد یا مایل به قرمز میباشند. برای اینکه انبه پس از خرید همچنان به رسیدن ادامه دهد لازم است در جای خنک و تاریک ولی نه در یخچال انبار شود. یخچال جریان رسیدن انبه را به تاخیر خواهد انداخت. یک راه ساده برای خوردن انبهای درشت ، طبق روال آن استفاده از چاقو است. در آغاز قسمت پوست را جدا نموده سپس آنرا تقسیم کرده و با چاقو تکههای کوچک آنرا بخورید. قسمتهای بیشتری از پوست را جدا کنید تا به مقدار بیشتری از گوشت میوه دسترسی پیدا کنید. وقتی آخرین قسمت را میخورید، یعنی زمانی که پوست دیگری در میوه برای نگهداشتن وجود ندارد منتظر خیس شدن دستهایتان باشید. در مکزیک و گواتمالا برشهای انبه را با پودر فلفل قرمز و یا نمک میخورند. در هندوستان انبه کال را با پودر فلفل قرمز و یا نمک میخورند. در فیلیپین انبه کال را با نوعی رب شور به نام bagoong که از ماهی یا میگو تهیه میشود میخورند.
