مهاجرت آریایی ها واژه آريايي براي اولين بار درقبيله اي به نام Harry كه يكي از قبايل ميتاني Mitany بوده ديده شده است . ويل دورانت مي نويسد :«اقوامي كه از كرانه هاي بحر خزر برخاسته اند اين نام را به خود داده اند و به صورت خاصي به اقوام ميتاني ، هيتي،مادي ،پارسي و هنديان و دائي (شاخه شرقي هند و اروپايي) كه در آسيا سكني گرفتند اطلاق مي شود . واژه آريا دراوستاAirya و در كتيبه هاي هخامنشي Ariya و در سانسكريت اِريه آمده است . موقعيت جغرافيايي ايران در طول تاريخ ،چهار راه حوادث و گذرگاه تند باد هاي گوناگون بوده است ،چنانچه در پيش ذكر شد وضعيت دو شكاف زره كوهستاني ، يكي در شمال شرقي (خراسان) و ديگري در شمال غربي (آذربايجان) باعث مي گرديد كه اقوام مهاجم به راحتي بتوانند از اين گذرگاه ها گذشته وارد ايران شوند. از عمده ترين و مهاجرت هاي تاريخي به طرف ايران مهاجرت آرياييان مي باشد ، همين اقوام چهره اين سرزمين را دگرگون كردند. در اينكه اقوام به چه سبب و از كجا به ايران روي آوردند،نظريات گوناگون و گاهي متضاد، از طرف صاحب نظران ارائه داده شده است اماآنچه مسلم مي باشد اين است كه اين اقوام چنانكه گفته شد از دو گذرگاه فوق الذكر ، گذشته و بيشتر در قسمتهاي غربي ايران سكني گزيده و تمدن هاي شگفت انگيزي را موجب شدند. براي روشن شدن خاستگاه اين قوم جنجال بر انگيز به نظريات صاحب نظران مي پردازيم. دربارهءمحل سكونت اوليه آريايي ها در «ونديداد»يكي از بخش هاي اوستا آمده است:«اهورمزدا به سپنتان زرتشت گفت : من كه اهورمزدايم ، اولين شهري كه آفريدم «آرياوج» بود و خوب و با قاعده بود . اهريمن قتال بر ضد آن كار كردو مار بزرگ و سرماي دادهء «دِوُ » در آن خلق كرد . آنجا دو ماه بماند. سرماست و دو ماه ، گرما. در آن ده ماه ، آب سرد است ، زمين سرد است، گياه سرد است در آنجا در وسط زمستان بارندگي مي شود و مشكلات سخت مي آورد » در مورد کيفيت مهاجرت آريايان به فلات ايران ،ويل دورانت تحت عنوان«گهواره مدنيت و آسياي ميانه» مي نويسد :«اگر گفته هاي علماي زمين شناسي را که نظرياتشان پر از ابهام است باوركنيم ،بايد بدانيم كه چايلد نظر داده است: آسياي ميانه كه اينك خشك و بي آب و علف است ، در گذشته پر آب و معتدل بوده و درياچه هاي بزرگ و رود خانه هاي فراوان داشته است . در بازپسين عقب نشيني يخچال ها ،اين سرزمين ها دچار خشكي شده و در پايان ،كار به جايي رسيده كه به علت كمي بارندگي زندگي در آن عراضي غير ممكن شده و ساكنين ،مجبور به مهاجرت گرديده اند ». همچنين پيرنيا مشير الدوله در جلد اول كتاب ايران باستان آورده است :«آريايي هاي هند و ايراني پس از آن كه مدتها باهم زندگي مي كردند و مدتي طولاني به يك زبان واحد تكلم مي كردند ،از آسياي ميانه مهاجرت كرده و به باختر آمدند و از آن پس جداشدند .شعبه هندي به طرف هندوكش و دره پنجاب وشعبه ايراني به طرف جنوب و غرب فلات ايران سرازير شدند». در متون تاريخي از مردمي به نام «آزيانيك»ياد شده كه براي محققان اهميت فراوان دارد و به رقم آنان مردم در تاريخ فرهنگ بشر ،نقش عمده اي ايفا نموده اند . اين اقوام نخستين مهاجراني هستند كه پيش از اقوام هند و اروپايي از سرزمين هاي شمالي (دشت هاي اوراسي) سرازير شده اند . نظر به آنچه ذكر شد چنين مستفاد مي شود كه در كل ،مهاجرت هاي عمده در سه موج مهم و مشخص انجام شده است : 1. آزيانيك در حدود هزاره چهارم پيش از ميلاد 2. هند و اروپايي در حدود هزاره سوم پيش از ميلادي 3. آريايي ها در حدود هزاره دوّم پيش از ميلاد كه مهمترين آنها ماد ها و پارس ها مي باشند .دسته آريايي ها به صورت دو شاخه شرقي و غربي در فلات ايران منتشر شدند . آنچه براي ما از اهميت بيشتري در اين مقال برخوردار است ،موج سوم مي باشد؛ تمدن ايران بر فرهنگ و تمدن اين اقوام بنا شده است .مهاجمان آريايي با امواج متوالي وارد شده و از دو راه ماوراءالنهرو قفقاز وارد مي شدند . اين اقوام بر خلاف قوم هوري و ميتاني و كاسي كه توسط بوميان نابود شدند و اثري از آنان به جاي نماند،از بين نرفتند .پس از چند قرن آنان در اين ناحيه نفوذ شديد يافته وارباب اين ناحيه شدند .در قسمت جنوب هندوكش و پنجاب آريايي ها در هجوم قبلي خود مستقر شده بودند و موج دوم قسمت شرقي نمي توانستند در آنجا نفوذ يابند بنابر اين آنان مجبور به حركت به طرف فلات ايران شدند . ايرانيان (آريايي ها )نتوانستند به مغرب نفوذ كنند و آن هم به دليل وجود تمدن هاي نيرومند مغرب فلات ايران بود كه عبارتند از : 1. عيلام كه شامل شوش بود 2. بين النهرين كه در شمال بابل ،سر حدي با آشور داشت 3. در قسمت شمال و شمال شرقي درياچه «وان» ،دولت اورارتو واقع بود ايرانيان قدرت شكستن اين سد ها را نداشتند و ناگزير طي چهار قرن بعد ،اقوام بومي را چنانكه قبلاًنيز ذكر شد مستحلك و تمدن خود را مستقل كردند كه اين تمدن هم بر بنيان تمدن هاي ممالك همسايه استوار بود .
