مشخصات تیره شمعدانی (Geraniaceae) تیره شمعدانی گیاهانی علفی ، یکساله یا چندساله و پایا هستند. به ندریت برخی از آنها (به جز پلارگونیوم) به صورت بوته های پیچان با ساقه گوشتی وجود دارند. برگها منفرد یا متقابل ، غالبا گوشوارک دار ، پهنک برگهات همیشه منقسم ، دارای بریدگی های بسیار ، بطور کلی پنجه ای و پوشیده از کرکهای غده ای و اسانس دار هستند. گل آذین گرزن دوسویه است ولی بر اثر رشد نکردن برخی از غنچه ها در انتهای دو شاخه گرزن فقط به دو گل کاهش می یابد. گلهای شمعدانی پنج پر ، دوجنسه ، معمولا نظیر ژرانیوم منظم اند و یا کاسه آنها مانند شمعدانی معمولی پلارگونیوم که کاسبرگ خلفی آن رشد بیشتری دارد و به مهمیزی چسبیده به دمگل تبدیل می شود نامنظم است. جام گل شمعدانی معمولی پلارگونیوم معمولا همانند ژرانیوم دارای دو گلبرگ خلفی رشد یافته و غالبا در لبه ها واجد بریدگیهایی هلالی و کنگره ای شکل و یا دارای دو لبه شکاف دار است. نافه از 10 پرچم دیپلوستمون آزاد تشکیل شده و هر یک در قاعده دارای غده است. تعداد پرچمها در جنسهای مختلف متفاوت است. مثلا در ژرانیوم 10 ، در پلارگونیوم 7 ودر ارودیوم 5 پرچم وجود دارد. مادگی نیز معمولا همان تیپ ژرانیوم را دارد و در آن پنج برچه دو تخمکی ، خامه و تخمدان واحدی را تشکیل می دهند که در هر خانه آن دو تخمک اپی تروپ آویخته و واقع بر روی هم ، یکی کوچک و دیگری بسیار بزرگ ، یافت می شود. از دو تخمک مزبور فقط تخمک بزرگتر می تواند رشد کند و تنها دانه درون خانه تخمدان را بوجود آورد. شرح جنس ها جنس بیه برس تثینیا گیاهانی علفی ، پایا ، دارای ریشه ضخیم و ستبر و ساقه ای کلفت با شیارهای طولی فراوان و پوشیده از برجستگیهای غده مانندند. برگها سبز و دارای 2 تا 3 بار تقسیمات شانه ای با قطعات خطی نوک تیزند. گلها منظم ، زرد یا سفید و یا سفید زردفام ، شامل 5 کاسبرگ ، 5 گلبرگ ، 10 پرچم بارور و برچه هایی چین خورده و غیر ممتد روی خامه و مریکارپ هایی فاقد منقار به شکل تار هستند. این جنس 2 گونه دارد که در دامنه های البرز ، اطراف تهران ، آذربایجان و جنوب ایران می رویند. جنس مونسانیا گیاهانی علفی ، یکساله یا پایا و مشابه جنس ارودیوم با گلهای منظم هستند. کاسبرگها یک شکل ، گلبرگها همسان و غیر منقسم اند و به زودی پژمرده و خشک می شوند و با 5 غده روی نهنج بطور متناوب قرار می گیرند. پرچمها 15 عدد ، همگی بارور ، به شکل حلقه ای در پایین بهم چسبیده و در بالا به صورت 5دسته متقابل با گلبرگها قرار دارند. داخل خامه کرک دار است، مریکاریها ناشکوفا هستند و هنگام رسیدن به علت کشش در دو جهت بالا و پایین به صورت بخشهای جداری از یکدیگر جدا شده و لوله می شوند. این جنس 2 گونه دارد که یکی در سواحل جنوبی و دیگری در بلوچستان می روید. جنس شمعدانی (پلارگونیوم) گیاهانی هستند با خاستگاه آفریقایی و استرالیایی. بعضی گونه های شمعدانی در شمال آمریکا و استرالیا انتشار دارند و عده ای نیز به مناطق مدیترانه ای وارد شده اند. گونه های مختلف شمعدانینیز به صورت گیاهان زینتی در پارکها کاشته می شوند که باغبانان معمولا آن را ، به جای پلارگونیوم و به غلط ، ژرانیوم می نامند. گلها در این جنس کاملا صفات ویژه خود را دارند و در بخشی از نهنج آنها که با سطح پشتی گل ارتباط دارد منفذ و دهانه ای یافت می شود که آغاز حفره ای ممتد و لوله ای شکل در داخل دمگل است و در واقع جانشین دیسک به شمار می رود. گلبرگهای جلویی شمعدانیمعمولا از دیگر گلبرگها رشد بیشتری دارند و از 10 پرچم که در قاعده بهم پیوسته اند فقط 7 پرچم زایاست. کاسه شامل کاسبرگهایی است که در پایین بهم پیوسته اند و قطعه عقبی آن به صورت مهمیز با دمگل متحد می شود و حفره لوله مانند درون دمگل را بوجود می آورد. خامه گوشتی است و هنگام رسیدن میوه از بالا به پایین خم می شود. میوه این گیاهان مشابه میوه جنس ارودیوم است. از دیرباز گونه ای از آن به نام شمعدانی (پلارگونیوم زوناله) با واریته های گوناگون و به رنگهای مختلف به عنوان گیاه زینتی در بیشتر نقاط ایران کاشته می شود. انتخاب نام شمعدانی برای این گیاهان بیشتر مربوط به شکل میوه آنهاست که در داخل کاسبرگهای پایا و روی دمگلهای بلند و در انتهای دمگل مشترک به صورت شمعدان چند شاخه قرار می گیرند. به تازگی گونه ای از این جنس به نام پلارگونیوم کرسه تورم در دره قاسم لو ارومیه گزارش شده است. جنس ژرانیوم گیاهانی علفی ، با گونه های فراوان هستند که تقریبا همه آنها در نیمکره شمالی تا مرز مناطق گرمسیری انتشار دارند. پهنک برگها دارای بریدگی های کم و بیش عمیق با رگبرگهای پنجه ای و متصل به دمبرگی نسبتا بلند است. گلها منظم ، منفرد ، یا دو بدو مجتمع اند و پرچمهایی دارند که همه بارور و در قاعده بهم پیوسته اند. مریکارپها ، پس از آنکه بوسیله تار یا منقار حاصل از امتداد جدار برچه بر روی خامه که نسبت به خشکی و رطوبت هوا احساس است از هم جدا شدند، به انتهای خامه چسبیده باقی میمانند و به خلاف جنس قبلی، هیچگاه به شکل فنر لوله نمی شوند. گیاهان این جنس یکساله یا پایا، دارای گلهایی نسبتا درشت به رنگهای صورتی، سرخ، بنفش و یا رنگهای حد واسط آنها هستند. این جنس تقریبا در تمام نقاط ایران بیش از 23 گونه دارد. جنس ارودیوم گلهای این جنس شمعدانی تقریبا منظم یا اندکی نامنظم ، دارای گلبرگهایی تقریبا ناهمسان و 10 پرچم هستند که 5 پرچم بارور آن با 5 پرچم دیگر که سترون و دارای میله های بدون بساک اند بطور متناوب قرار می گیرند. مریکارپها ، که ناشکوفا هستند، از محور ستونک خامه ای کاملا جدا می گردند و به شدت به دور خود تابیده و لوله می شوند. اکثر این گیاهان یکساله اند و به رنگهای صورتی ، سرخ یا بنفش یافت می شوند. این جنس در نقاط مختلف ایران بیش از 14 گونه دارد. شمعدانی اسم علمی: پِلارگونیوم PELARGONIUM خانواده: جرانیاسه GRANIACEAE گیاهی است بسیار قدیمی که از دیرباز مورد توجه ایرانیان بوده است. شمعدانیها انواع بی شمار و کاربردهای متنوعی در گلکاری دارند. بعضی از آنها که صاحب ساقه های آویزان هستند، گیاهان مناسبی برای آویز می باشند.این شمعدانی ها که شمعدانی پیچ نامیده می شوند از فصل بهار تا پاییز گلهایی به رنگ قرمز، صورتی و یا بنفش می دهند. قسمتهای داخل خانه را می توان با آویزهایی از شمعدانیِ پیچ، آراست. نوع دیگری از شمعدانی که به شمعدانی اِژدَرْ شهرت دارد، با گلهای درشت و سفید یا صورتی، بسیار مناسب قسمتهای داخل خانه است. موطن اصلی شمعدانی: آفریقای جنوبی سرزمین مادریِ اغلب شمعدانی ها است. مراقبتهای لازم از شمعدانی: نور: هرچند وطن اصلی شمعدانی سرزمین آفتاب درخشان است ولی شمعدانی که در منزل و باغچه عمل میآورند به نور شدید احتیاج محدودی دارد. شمعدانی در محل سایه و قسمت شمالی ساختمان گل نمی کند و همچنین گوشه ای تاریک محل مناسبی برای کاشت شمعدانی نیست. در نقاط سایه شاخ و برگ آن زیاد شده و شاخه هایش طویل و آبکی میشود. اگر در گلخانه و یا در تابستان سایه به آن ندهیم رنگ براق شمعدانی از بین می رود . نقاط کاملا آفتابی چه در گلخانه و چه در خارج گلخانه برای شمعدانی مضر است. گیاهی است آفتاب دوست. نور کامل، اثر رضایت بخشی در شمعدانی از خود بجا می گذارد. به همین دلیل می توان آن را در فصول بهار و تابستان و پاییز در خارج از آپارتمان قرار داد و یا آن را از گلدان به باغچه منتقل کرد. اما در فصل سرد برای محافظت از سرما لازم است در قسمتهای داخل خانه نگهداری گردد. آب: شمعدانی در اعضاء خود آب را ذخیره می کند.این گیاه خیلی سریع و بمقدار زیاد می تواند آب را جذب کند.به همین دلیل است که وقتی خاک خیس است باوجودیکه آب زیاد برایش مناسب نیست معذالک آنرا جذب می کند ( در صورتیکه برای اغلب نباتات این آب زیاد ضرر میرساند ) در هر حال در تابستان موقعی که بوته شمعدانی گل دارد به آب نسبتا زیاد احتیاج دارد . در روزهای کوتاه زمستان و در حرارت کم ، آب دادن را برای چند هفته باید قطع کرد.ولی وقتی گیاه در حال فعالیت است هیچوقت نباید رطوبت خاک قطع شود . وقتی شمعدانی کاملا خشکی می بیند پوست ساقه سفت و خشبی می شود و عده ای از ریشه های لطیف و سفید رنگ از بین میروند .برگرداندن این حالت بحالت اولیه خیلی طول می کشد . در شمعدانیهای گلدانی باید طوری آب داد که خاک گلدان کاملا خیش شود و بعد از آن هروقت خاک کاملا خشک شد باید آب داد. میزان و موقع آب دادن بستگی به وضع خود گیاه و حرارت هوا و رطوبت جوی دارد . در روزهای خیلی گرم یا روزهائی که بادهای خشک می وزد ، در وسط تابستان به شمعدانی باید روزی دو مرتبه آب داد.وقتی شدت نور کم است یا رطوبت زیاد است اصولا گیاه به آب نیاز ندارد . اگر شدت آفتاب زیاد است بهتر است به گلدانها سایه بدهند تا به این وسیله تعریق در نبات کم شود و این کار بهتر از آن است که مرتبا به گلدانها آب بدهند.ارقام شمعدانی عطری و پیچ و اژدر نسبت به شمعدانی معمولی بیشتر به آب احتیاج دارند . گرما: حرارت مطلوب برای شمعدانی بین ۱۳ – ۱۸ درجه سانتیگراد است. هرچند در حرارتهای بالا هم زنده میماند. حرارت بین ۴۳ – ۴۴ درجه کلیه ارقام شمعدانی را از بین می برد . حرارت مناسب برای شمعدانی عطری و اژدر بین ۷ – ۱۴ درجه سانتیگراد است که در این حرارت ها بهتر رشد می کند . بعضی از ارقام شمعدانی زونال یا حلقه ای تا ۱۰ درجه سرمای زیر صفر را هم تحمل می کنند . نیاز شمعدانی به گرما متوسط می باشد. از ده تا بیست و دو درجه سانتی گراد می تواند درجه حرارت مناسبی برای شمعدانی باشد. رطوبت محیط: شمعدانی مثل سرخس ، گلخانه مرطوب را دوست ندارد.ولی نباید محیط هم زیاده از حد خشک باشد.بنظر می آید خیلی از شمعدانیها هوای خشک را می پسندند وعده کمی هم حتما خشکی زیاد هوا را لازم ندارند . رطوبت جوی برای گیاه شمعدانی مضر نیست . ولی برای غنچه ها ضرر دارد .در آخر روز که حرارت پائین می آید ، رطوبت زیاد می شود و در شب ممکن است گلبرگها مرطوب شوند و گلها بگندد . بهتر است آبپاشی در صبح انجام شود که تا عصر رطوبت روی گلها خشک شود و همچنین در منزل در عصر پنجره ها را باز کنند تا رطوبت اضافی بیرون برود . رویهمرفته جریان هوا خیلی از ناراحتی ها را از بین می برد .شمعدانی سازگاری خوبی نسبت به خشکی هوا دارد. با وجود این محیط نیمه مرطوب می تواند موجب رشد بهتر گردد. اما اگر رطوبت هوا زیاد باشد، شمعدانی دچار بیماریهای زیادی می گردد، زیرا به رطوبت نسبی زیاد، حساس است. خاک: خاک مناسب شمعدانی خاکی است که اگر آنرا در دست بفشاریم به زحمت بهم بچسبد یعنی کمی سنگین باشد . اگر زیاد بهم بچسبد معلوم می شود رس آن زیاد است و خاک تکه ته می شود .اگر به آسانی دانه های خاک از هم بپاشد معلوم می شود خیلی سبک است و مناسب شمعدانی نیست . خاک شمعدانی تشکیل میشود از یک قسمت خاک برگ پوسیده ، دو قسمت خاک مرغوب باغچه ، و یک قسمت شن زبر و یک قسمت کود گاوی پوسیده . در نقاطی که تابستان خیلی گرم دارد ، %۵۰ از خاک گلدان از تورب توصیه می شود .برای اینکه رطوبت را بهتر نگهدارد . هرچند تورب زیاد و خاک برگ زیاد مانع رشد شمعدانی است زیرا ترشی ( اسیدیته ) خاک را بالا میبرد ( اسیدیته برای شمعدانی باید بین شش و نیم تا هفت باشد ) . شمعدانی دوستدار خاکهای قلیایی است. در هر نوع خاکی خوب رشد می کند. خاک جنگلی و ماسه ایده آل هستند. کود: همانطوریکه می دانید کود فسفره برای تقویت ریشه و کود ازته برای ازدیاد شاخ و برگ و کود پتاسی برای تولید گل و میوه مفید است. تناسب این عناصر موثرتر از میزان مواد غذائی است .باید توجه داشت اگر یکی ازاین عناصر زیاده ازحد به شمعدانی داده شود ، برای شمعدانی مضر است. اگر با دادن کود دامی ، کود ازته هم زیاد بدهیم ، شاخه های شمعدانی طویل می شود و برگها هم بزرگ می گردد. و این همان گلدانهائی است که باغبان به آنها گرسنگی می دهد و مدتی به آنها کود نمی دهد ، بطور خلاصه از اردیبهشت تا مهر ماه هر ماه یکمرتبه باید کود تجارتی به شمعدانی داده شود. ودر زمستان از کود دادن باید خودداری کرد. کود را موقعی به گیاه می دهند که ریشه گلدان را پُر کرده باشد. کود شیمیایی در رشد شمعدانی تأثیر فوق العاده ای دارد. در طول فصل بهار و تابستان هر هفته پنج گرم کود شیمیایی را در آب حل نموده و با این محلول، شمعدانی ها را تغذیه نمایید. تکثیر شمعدانی: با استفاده از قلمه ساقه از اوایل بهار تا اوایل پاییز می توان به آسانی شمعدانی را تکثیر کرد. قلمه شمعدانی باید از ساقه های ضخیم به طول پنج تا ده سانتی متر جدا گشته و در خاک سبک کاشته شود. گلدانها : گلدانهای سفالی برای شمعدانی مناسب است . مخصوصآ در گلخانه ها اگر شمعدانی را در گلدان کوچکتر بکارند مناسب تر است تا گلدان های بزرگنر . وقتی قلمه ها ریشه دار شدند باید آنها را در گلدان استکانی ( ۵ سانتیمترقطر دهانه ) کاشت و بعد از گلدان اولی به گلدان فرنگی کوچک ( ۷ – ۵/۸ سانتیمتر قطر دهانه ) منتقل کنند . خاک گلدان باید کمی سفت و با ثبات باشد . یعنی مقدار رس بیشتر از حدی باشد که قبلا گفته شده . نه اینکه سخت و سفت و سنگین باشد . تعویض گلدان وقتی انجام می شود که ریشه ها بتازگی به بدنه گلدان رسیده باشند ، نه اینکه صبر کنند تا علائم گرسنگی در گیاه ظاهر شود . موقع گل کردن بوته جوان در گلدان بتدریج عوض می شود احتیاجی به کود اضافی نیست . اندازه گلدانی که گیاه در آن گل می کند بستگی به واریته شمعدانی دارد . بعضی در گلدان کوچک و بعضی در گلدان فرنگی بزرگ و عده ای در گلدان خیاری ( ۱۷ سانتیمتر قطر دهانه ) خوب گل میکنند . انواع شمعدانی هائی را که در گلکاری مورد استفاده قرار می گیرند 4 طبقه هستند: ▪اول – جنس شمعدانی معمولی p.x hortorum: که در چنس شمعدانی معمولی هورتوروم مجتمع شده اند . بیشتر در باغات و باغچه ها کشت می شود . در این جنس ، گونه شمعدانی معمولی زونال zonale که در روی برگ آنها حلقه تیره رنگی بشکل نعل مشاهده میشود مورد استفاده است . گلها به رنگهای قرمز ، صورتی ، سفید ، کم پَر ، پُرپَر ، دیده می شود . گونه حلقه ای یا زونال zonale دارای واریته های متعددی است و در ایران اکثرا ازارقام زیر استفاده میشود . ۱ - شمعدانی حرامزاده : پاکوتاه و دارای گلهای قرمز و خیلی پرگل است . ۲ – شمعدانی یهار هلوئی : واریته ای است به ارتفاع ۴۰ – ۵۰ سانتیمتر ، برگها درشت گلها صورتی مایل به نارنجی ۳ – شمعدانی سفید : برگها کوچک ، گلها سفید کم پر یا ر پر . ۴ – شمعدانی نقره ای : اطراف برگها در این واریته به رنگ سفید نقره ای و وسط آن سبز رنگ و گلها برنگ قرمز تند است . ۵ – شمعدانی ترمه ای : در این واریته حلقه وسطی دایره ای شکل به رنگ زرد مایل به قرمز و خود برگها به رنگ زرد تیره میباشد . گلها به رنگ صورتی تند و کم پَر است . برگهای این واریته زینتی میباشد . ۶ – شمعدانی طلائی : برگها به رنگهای زرد و سبز است . گلها قرمز و پرپر . در این دسته حلقه وسطی برگها در بعضی بکلی از بین رفته و در برخی کاملا نمایان است . 7– شمعدانی پیچ یا شمعدانی برگ عشقه ای p.peltatum: شاخه های این نوع شمعدانی نازک و بعضی از ارقام آن بطول یک متر یا بیشتر می رسد . 8 – شمعدانی اژدر p.domesticum: که بیش از یک واریته از آن بنام شمعدانی گل درشت grandiflorum در ایران کشت نمی شود . بلندی این واریته ۵۰ – ۶۰ سانتیمتر است . برگها درشت ، به رنگ سبز تیره و چین دار ، گلها درشت به رنگهای مختلف قرمز ، زرد ، بنفش ، و سفید ، یک رنگ و یا دو رنگ می باشد . 9– شمعدانی عطری p.capitatum: برگها کرکدار و دارای عطری است شبیه عطر گل سرخ و برای تهیه اسانس از آن استفاده میشود . گلها کوچک برنگ ارغوانی . گل شمعدانی عطری در درجه دوم اهمیت قرار دارد
