افضل الدین بدیل بن علی نجار، خاقانی شروانی به سال 520 هجری قمری در شروان زاده شد . مادرش کنیزی مسیحی بودکه به اسلام گرویده بود و پدرش علی نجار که خاقانی در اشعارخود از وی بسیار یاد کرده است . یکی از القاب او حقایقی است که در آغاز شاعری به کار می برده ولی بعدها پس از این که استادش ابوالعلای گنجوی او را به خاقان اکبر منوچهر شروانشاه معرفی کرد ، خاقانی لقب گرفت . معاصران خاقانی از وی با عنوان افضل نیز یاد کرده اند . عموی خاقانی مردی فیلسوف ، فاضل و دانشمند بود و خاقانی تا 25 سالگی که کافی الدین عمر درگذشت ، از محضرش استفاده ی فراوان برد و زبان عربی و حدیث و قرآن و علوم ادبی و انواع علوم رایج را آموخت . خاقانی از نعمت های زندگی بهره ی چندانی نداشت ، چرا که از یک خانواده ی معمولی بود ، ولی توجه و محبت عمو او را به درجات بالا رساند . استاد ، شاگرد را بسیار گرامی می داشت ، تا ان جا که حتی دخترش را به عقد خاقانی درآورد . خاقانی نزد ابوالعلا فنون شاعری را آموخت . مادر خاقانی برای فرزند ، اصول و مفاهیم و دقایق آیین مسیحیت را توضیح می داد و در ضمن زادگاه شاعر، یعنی اذربایجان ، محل آمیختگیِ وسیع دو دین اسلام و مسیحیت بوده است . پس از آن که ابوالعلا شاگرد را به دربار شروانشاه معرفی کرد ، خاقانی از پاداش و بخشندگی های پادشاه برخوردار شد .بعدها که شاعر برای دیدار استادان خود به خراسان و عراق قصد سفر کرد ، شروانشاه اجازه ی عزیمت به شاعر را نداد . بعد از یک تلاش نافرجام برای رفتن به عراق به خاطر بیماری و حمله ی غزان به خراسان و اقامت اجباری در شروان ، برای حج اجازه یافت و راهی سفر حج شد . در این سفر با چندی از بزرگان ملاقات کرد در همین ایام بود که خاقانی تحفة العراقین را سرود ، در این سفر بود که ویرانه های ایوان مداین را در عراق دید و تحت تا ثیر مشاهده ی این ویرانه ، قصیده ی معروف ایوان مداین را سرود . بعد از ورود ب هاصفهان ، قصیده ای در ستایش اصفهان گفت تا کدورت مردم آن دیار را از خود از بین ببرد . پس از ان که به شروان بازگشت ، بر اثر سخن چینی حسودان یا شاید هم به علتی دیگر، مورد بی مهری شروانشاه قرار گرفت و به زندان افتاد . بعد از یک سال به یاری عزالدوله از حبس رها شد . قصیده ی معروف و زیبای ترسائیه حاصل روزهای زندان است . خاقانی این قصیده را برای یک شاهزاده ی بیزانسی که مهمان شروانشاه بوده ، سروده و از او درخواست شفاعت نزد پادشاه را می کند . بعد از مدتی در سال 569 ، برای بار دوم به حج رفت . در سال 571 هجری قمری ، پسرش رشیدالدین را که 20 سال بیشتر نداشت از دست داد . بعد از مرگ فرزند ، همسرش را نیز از دست داد . خاقانی با دلی پر از درد و اندوه پس از سال ها شاعری در سال 595 ، در تبریز دیده از جهان فرو بست و در مقبرة الشعرا در محله سرخاب تبریز مدفون گردید . دیوان اشعار : ترک خواهش کن و با راحت و آرام بخسب خاطر آسوده ازین گردش ایام بخسب به ریا خواب چو زاهد نبود بیداری چند جامی بکش از بادهی گلفام بخسب در هوای چمن ای مرغ گرفتار منال شب دراز است دمی در قفس و دام بخسب گر به خورشید رخی گرم شود آغوشی تا دم صبح قیامت ز سر شام بخسب بالش از خم کن و بستر بکن از لای شراب بگذر از ننگ مبرا بشو از نام بخسب همچو محمل برو آفات به غفلت بگذار در جهان بیخبر از کف وز اسلام بخسب نغمهی من بشنو باده بکش مست بشو شب ماه است به جانان به لب بام بخسب
افضلالدّین بدیلبن علی خاقانی شروانی متخلّص به خاقانی از جملهٔ بزرگترین قصیدهسرایان تاریخ شعر و ادب فارسی بهشمار میآید. از القاب مهم وی حسان العجم می باشد. ولادت او را در سال (۵۲۰ هجری قمری) در شروان یا شیروان دانستهاند، وی در سال (۵۹۵ هجری قمری) در شهر تبریز درگذشت. برابر با (۱۱۲۰ میلادی - ۱۱۹۰ میلادی). تأثیر هنر خاقانی بر حافظ بنا به وجود مضامین و تعابیر همانند در اشعار خاقانی و حافظ و سعدی و نیز با توجّه به پارهای از غزلیات هموزن و قافیهٔ آنها میتوان نگرش این دو شاعر بزرگ را به دیوان خاقانی نتیجه گرفت. به عنوان نمونه میتوان موارد زیر را شاهد آورد: دیدی که یار چون زدل ما خبر نداشت - ما را شکار کرد و بیفکند و برنداشتخاقانی دیدی که یار جز سر جور و ستم نداشت؟ - بشکست عهد و از غم ما هیچ غم نداشت؟حافظ خاقانی پژوهی از زمان خود خاقانی، تلاش برای دریافت و درک شعر او وجود داشته است و شروح گوناگونی از دیرباز که بر شعر خاقانی نوشته اند وجود دارد . از برجسته ترین خاقانی پژوهان ایرانی مرحوم دکتر ضیاءالدین سجادی می باشد. وی منقح ترین دیوان را از خاقانی به چاپ رسانده است. همچنین فرهنگ اصطلاحات خاقانی نیز از وی چاپ شده است که در زمینه فهم خاقانی بسیار مفید است. از دیگر خاقانی پژوهان می توان به آقای دکتر میر جلال الدین کزازی ، خانم معصومه معدنکن ، آقای دکتر نصرالله امامی و ... نام برد. دادهام صدجان بهای گوهری در من یزید - ور دوعالم دادهام، هم رایگان آوردهامخاقانی بیمعرفت مباش که در من یزید عشق - اهل نظر معامله با آشنا کنندحافظ تاکی از قصههای بدگویان - قصهها پیش داور اندازیمخاقانی یکی از عقل میلافد یکی طامات میبافد - بیا کاین داوریها را به پیش داور اندازیمحافظ هرلحظه هاتفی به تو آواز میدهد - کاین دامگه نه جای امان است، الامانخاقانی به کمندی درم که ممکن نیست - رستگاری به الامان گفتنسعدی زندگی پدر خاقانی، به نام علی در شروان به شغل درودگری اشتغال داشت؛ آنگاه که جان به جانآفرین تسلیم میکند، عمویش به نام کافیالدین سرپرستی وی را بهعهده میگیرد. کافیالدین مردی فرهیخته بود و به شغل داروگری (یعنی عطاری که آن زمان پزشک و داروشناس هم محسوب میشده) اشتغال داشت. وی که ظاهراً در فقه، ادبیات و بهویژه در نثر دست داشت، در تربیت و آموزش برادرزاده خود، کوشش فراوان به عمل میآورد که شاعر نیز از آن یاد کردهاست. مرگ کافیالدین، خاقانی را عمیقا متأثر مینماید که به همین مناسبت و به منظور بزرگداشت وی، چندین قصیده و مراثی سروده است. از دیگر وقایع تلخ زندگی خاقانی مرگ فرزندش «رشید» در سن بیست سالگی است که بدین مناسبت نیز احساس خود را به نظم کشیده است. خاقانی بدون شک یکی از بلندپایهترین شاعران پارسی است و ازجمله ادیبانی است که مورد استقبال و و اقتباس دیگر شاعران قرار گرفتهاست. حتی شاعران بلندپایهای مانند سعدی و حافظ بسیاری از ابداعات و مضامین او را استقبال و تضمین نمودهاند. همچنین دیوان خاقانی یکی از پیچیدهترین دیوانهاست و به همین سبب از منظر مقام سخنوری و توانایی، در بین عامه مردم از توجه کمتری برخوردار است. چون هم فهم درست و لذت بردن از اشعارش نیاز به سطح بسیار بالایی از چیرگی به زبان پارسی و دیگر دانشها مانند: پزشکی کهن ایرانی که بیشتر بر مبنای گیاهشناسی و داروشناسی بود، نجوم، تاریخ، قرآنشناسی و حدیثشناسی دارد؛ و هم اینکه خواننده باید با شعر پارسی از دیدگاه فنی و به اصطلاح «صنعت شعر»، به حد کافی مطلع باشد تا بتواند به اشعار پرمغز خاقانی بدرستی پیببرد. خاقانی یکی از شاعران کلاسیک ایران است که بعضی از آثارش بازتاب صادقانهٔ زندگی واقعی او است. بعضی از قطعات و قصیدههای خاقانی بازگو کنندهٔ رخدادها و اتفاقات واقعی زندگی شاعر هستند. از همینرو، با وجود اینکه سبک شعر خاقانی تصنع است (بطور کلی در قصیده تصنع «طبیعی» است!) بازهم خوانندهٔ آشنا با اشعار خاقانی بدون شک با بسیاری از خصوصیات زندگی شاعر، ویژگیهای اخلاقی، احساسات واقعی و بطورکلی با شاعر از دیدگاه روانشناسی و جامعهشناسی زمان وی آگاه میگردد. آثار خاقانی قصاید خاقانی به نسبت در مرتبهای بالا قرار دارد. از او قطعات بسیار خوبی نیز دردست است اما غزلیاتش در سطح قصاید او نیستند. شعر خاقانی سبکی دیریاب و بغرنج دارد و بیشتر، نظمی است هنرمندانه با گرایشهای سخنوری و دقایق لفظی. از آثار خاقانی که در دست است یکی دیوان اشعار اوست و دیگری مثنوی تحفةالعراقین. علاوه برآن، میتوان به منشأت خاقانی و مثنوی کوتاه ختمالغرایب نیز اشاره کرد.