ایرج میرزا در خانواده ای شاعر پیشه در شهر تبریز به دنیا آمد. هنگامی که به سن نوجوانی رسید تحت تعلیم و تربیت استاد قرار گرفت تا پارسی را بیاموزد سپس به مدرسه دارالفنون تبریز جهت یادگیری زبان فرانسه رفته و در خارج نیز در حوزه ای که آشتیانی ها ترتیب داده بودند منطق، معانی و بیان را آموخت و در اوایل سن 14 سالگی، برای تحصیل علم او را نزد مرحوم میرزای عارف و نزد، مسیو لامپر فرانسوی، فرستادند. همچنین او در این سنین شعر نیکو می سرود و امیرنظام در زمینه شعر او را بسیار ترغیب و تشویق می کرد و خط تحریر و نستعلیق را به خوبی فرا گرفت هنگام افتتاح مدرسه مظفری در تبریز توسط امیرنظام، سمت معاونت آنجا را بعهده گرفت و در اواخر ولیعهدی مظفرالدین شاه در معارف و دارالفنون به سمت جانشینی منصوب شد و مظفرالدین شاه لقب امیرالشعرایی به وی اعطا کرد . ایرج میراز خدماتی شامل تاسیس کابینه ایالتی ، اداره موزه و ... انجام داد و یکی از مسائل مهمی که در زندگی ایرج به پیشرفت او کمک شایانی کرد. آشنایی او با امیرنظام گروسی بود. امیرنظام مانند پدری دلسوز و مهربان برای ایرج بود و از هیچ گونه کمک و همراهی دریغ نداشت به او نامه های دلگرم کننده می نوشت هدایای مختلف برای او می فرستاد و از همه مهمتر او را با فرزند خود هم درس کرد و در محافل اهل فضل و کمال او را معرفی کرده و خلاصه تا آخر عمر یاری غمخار و رفیقی شفیق برای ایرج بود. اشعار ایرج در ابتدا جز تعدادی قصید مدیحه ساریی نبود و خود این چنین نمی پسندیده و اشعار خوب و کامل او در نیمه دوم عمر او سرود شده، آن موقع که در دستگاه دولتی مشغول کار بود، بیشتر اشعار انتقادی و اجتماعی می سرود. ایرج در سفرهایی که همراه امین الدوله به اروپا داشت و آشنایی او با زبان فرانسه به او کمک فراوانی کرد تا وی را مردی آزاد فکر و متجدد و ترقی خواه بار آورد ، در نتیجه او در ابزار عقاید خود بسیار شجاعانه و بی باکانه سخن می گفت اشعارش دارای روانی و سادگی خاصی بود تا همگان گفته هایش را دریابند. به رسم و رسومات خرافی و نقص های اجتماعی. تعارفات بیهوده خرده می گرفت و از آنها به دور بود . آموزگاری دلسوز ، توانا و اندیشمند بود نه برای پاداش گرفتن و نه برای مقام گرفتن و ستایش شدن شعر می سرود و از طریق زحمت و تلاش مجدانه به جایی رسیده بود. به تعلیم و تربیت کودکان بسیار اهمیت می داد و در این حین علاقه وافری به زنده کردن ادبیان غنی فارسی داشت از جمله کارهای او که برای کودکان و نوجوانان سروده است می توان به: شوق درس خواندن، مهر مادر، کلاغ و روباه، پسر بی هنر و ... اشاره کرد . یکی از پسران ایرج به نام جعفر قلی میرزا در زمان حیات پدر به دلیل نامعلومی خودکشی کرد و پدر حساس خود را داغدار و ماتم زده ساخت . ایرج یک پسر دیگر به نام خسرو و یک دختر دیگر به نام ربابه نیز از خود به جای گذاشت . وفات ایرج ناگهانی و بسیار تاثر انگیز در روز دوشنبه 27 شعبان سال 1344 هجری قمری که مطابق با یکی از آخرین روزهای ماه اسفند سال 1304 هجری شمسی بود اتفاق افتاد و علت آن را سکته قلبی نگاشته اند . دیوان اشعار بر سر در کاروان سرایی تصویر زنی به گچ کشیدند ارباب عمایم این خبر را از مخبر صادقی شنیدند گفتند که واشریعتا ، خــلق روی زن بی نقاب دیدند آسیمه سر از درون مسجد تا سر در آن سرا دویدند ایمان و امان به سرعت برق می رفت که مؤمنین رسیدند این آب آورد ، آن یکی خاک یک پیچه ز گل بر او بریدند ناموس به باد رفته ای را با یک دو سه مشت گل خریدند چون شرع نبی از این خطر جست رفتند و به خانه آرمیدند غفلت شده ای بود ، خلق وحشی چون شیر درنده می جهیدند بی پیچه زن گشاده رو را پاچین عفاف می دریدند لب های قشنگ خوشگلش را مانند نبات می مکیدند بالجمله تمام مردم شهر در بحر گناه می تپیدند درهای بهشت بسته می شد مردم همه می جهنمیدند می گشت قیامت آشکارا یک باره به صور می دمیدند طیر از و کرات ووحش از جحر انجم ز سپهر می رمیدند
ايرج ميرزا ...فخرالشعرا <b> ایرج میرزا (زادهٔ ۱۲۵۱ خورشیدی در شهر تبریز[۱] - درگذشتهٔ ۲۲ اسفند ۱۳۰۴ خورشیدی در شهر تهران[۲] ملقب به «جلالالممالک» و فخرالشعرا، از جمله شاعران برجسته ایرانی در عصر مشروطیت (اواخر دوره قاجار و اوایل دوره پهلوی) بود.[۳] اشعار ایرج میرزا اثر عمیقی بر شعر دوره مشروطیت داشت. اشعار ایرج میرزا در قالبهای گوناگون سروده شده و ارزشمندترین اشعار او مضامین انتقادی، اجتماعی، احساسی و تربیتی دارند. او فرزند صدرالشعرا غلامحسینمیرزا، نوهٔ ایرج پسر فتحعلیشاه و نتیجهٔ فتحعلی شاه قاجار بود. تحصیلاتش در مدرسه دارالفنون تبریز صورت گرفت و در همان مدرسه مقدمات عربی و فرانسه را آموخت. وقتی امیرنظام گروسی مدرسه مظفری را در تبریز تاسیس کرد، ایرج میرزا سمت معاونت آن مدرسه را یافت و در این سمت مدیریت ماهنامه ورقه(نخستین نشریه دانشجویی تبریز) را برعهده گرفت. در نوزدهسالگی لقب «ایرج بن صدرالشعرا» یافت. لیکن بزودی از شاعری دربار کناره گرفت و به مشاغل دولتی مختلفی از جمله کار در وزارت فرهنگ (معارف آنزمان) پرداخت. سپس به استخدام اداره گمرک درآمد و پس از مشروطیت هم در مشاغل مختلف دولتی از جمله وزارت کشور در سمت فرماندار آباده و معاونت استانداری اصفهان خدمت کرد. ایرج میرزا در پی یک سکته قلبی در منزلی در تهران درگذشت. ایرج میرزا به زبانهای فارسی و عربی و فرانسوی مهارت داشت و روسی و ترکی نیز میدانست و خط نستعلیق را خوب مینوشت. آرامگاه ایرج میرزا در گورستان ظهیرالدوله در دربند بین امامزاده قاسم و تجریش شمیران قرار دارد. ایرج به طیفی از شاهزادگان قاجار تعلق داشت که در حکمرانی بر کشور سهم موثری نداشتند. ولی تعلق خاطر خود را به نسب و اشرافیت خود حفظ کرده بودند. ایرج نیز مانند پدرش صدرالشعرا، گاه دچار فقر و تنگدستی میشد و به همین لحاظ همفکری و همدردی با تهیدستان و روح اعتراض به نابرابریهای اجتماعی در وی زنده بود. او به واسطه خصلت ولخرجی، سفرهای مداوم و تغییر مکرر شغل، برخلاف میل باطنی خود گاه مجبور به مدیحه سرایی اعیان و اشراف میشد ولی به نحو ملایم اما موثر از این کار ابراز دلتنگی و بیزاری مینمود][۱۱] کسانی که از نزدیک با ایرج حشر و نشر داشتهاند، نقل کردهاند که او در زندگی روزمره مردی متین و موقر بوده و در جمع به لفظ قلم سخن میگفتهاست. ولی هنگام حضور در محافل خصوصی و در میان دوستان، این حریم به یکباره از میان میرفت و به بذلهگویی مبدل میشد.[۱۲] یک پروفسور خاورشناس روسی که در زمان حیات ایرج او را ملاقات نموده در باره او میگوید:[۱۳] « مردی بود سیاه سوخته و لاغراندام و متوسط القامه و در رفتار و گفتار شکیبا و بردبار. اشعار ایرج وقتی خودش آنها را میخواند، جان میگرفت... » آثار ایرج را به دو بخش پیش و پس از مشروطه تقسیم میکنند. اشعار دوره پیش از مشروطه که محصول دوران جوانی اوست، عمدتا قصایدی در ستایش رجال زمان و بزرگان قاجار بودهاست. بخش بزرگی از این دسته اشعار ایرج امروزه در دست نیست. اشعار دوره پس از مشروطه ایرج که عمدتا به انتقادهای اجتماعی در قالب مضامین بکر اختصاص دارد، دارای اعتبار ادبی بیشتری هستند. [۱۴][۱۵][۱۶] بخشی از آثار منظوم وی، در پاسخ به مسابقات ادبی(مطروحه) انجمنهای شعرا و یا نشریات معتبر ادبی بودهاست. قطعات «دل مادر» و «هدیه عاشق» در پاسخ به مطروحههای مجلات «ایرانشهر» و «اقدام» سروده شدهاند.[۱۷] [ویرایش] ایرج و سیاست نوشتار اصلی: جنبش مشروطه ایرج به همراه ملکالشعرا بهار، بلندترین صدای شعر دوره مشروطه بود. او بر خلاف بهار که از زاویه میهن پرستی به مشروطه مینگریست، بیشتر از زاویه دید یک بورژوای اشرافی، منتقد روابط اجتماعی بود.[۱۸] و ضمن آنکه توده مردم را فاقد شعور سیاسی و درک اجتماعی میدانست، دوری از خطر در افتادن با قدرتمندان و پیروی از مصلحت را برای دوستان تجویز مینمود.[۱۹] رعایا جملگی بیچارگانند که از فقر و فنا آوارگانند تمام از جنس گاو و گوسفندند نه آزادی نه قانون میپسندند برای همچو ملت همچو مردم نباید کرد عقل خویش را گم علیرغم آنکه ایرج به شاهزادگی خود مباهات مینمود، ولی ابیاتی نیز در نقد و بدگویی درباره محمدعلی شاه و احمد شاه از وی باقی ماندهاست. بنابراین او فارغ از حب و بغض و تعصب بیجا، روش روشنفکری و آزاداندیشی را پیشه نموده بود. تا جایی که در قیام کلنل محمدتقیخان پسیان، از مشاورین او به شمار میرفت.[۲۰] او محافظهکارانه، دخالت در سیاست را تا جایی تجویز میکرد که به منافع شخصی لطمه نخورد. ولی در عین حال عقاید وطنپرستانهای نیز از خود بروز میداد.[۲۱] [ویرایش] مذهب ایرج موضع سختی در برابر حجاب داشتهاست. این موضع را میتوان به راحتی در قطعه کاروانسرا مشاهده نمود. در جایجای دیوان ایرج از این مقوله سخن رفته و همین موضع باعث مخالفت دو گروه متفاوت، با ایرج و افکار او شدهاست. گروهی که به دلیل تمایلات مذهبی با ایرج مخالفت اصولی و عقیدتی داشتند و گروهی که به لحاظ سیاسی به دنبال فرصتی برای ضربه زدن به ایرج بودند. به هرحال با روی کار آمدن حکومت غیر مذهبی رضا شاه، گروه دوم از جمع مخالفان جدا شده و جزء طرفداران ایرج شدند.[۲۲] نمونه خط نستعلیق ایرج میرزا در سردر کاروانسرایی تصویر زنی به گچ کشیدند ارباب عمایم این خبر را از مخبر صادقی شنیدند گفتند که وا شریعتا، خلق روی زن بی نقاب دیدند آسیمه سر از درون مسجد تا سردر آن سرا دویدند ایمان و امان به سرعت برق میرفت که مومنین رسیدند این آب آورد و آن یکی خاک یک پیچه ز گل بر او بریدند ناموس به باد رفتهای را با یک دو سه مشت گل خریدند چون شرع نبی از این خطر جست رفتند و به خانه آرمیدند غفلت شده بود و خلق وحشی چون شیر درنده میجهیدند بی پیچه زن گشاده رو را پاچین عفاف میدریدند لبهای قشنگ خوشگلش را مانند نبات میمکیدند بالجمله تمام مردم شهر در بحر گناه میتپیدند درهای بهشت بسته میشد مردم همه میجهنمیدند می گشت قیامت آشکارا یکباره به صور میدمیدند طیر از وکرات و وحش از جحر انجم ز سپهرمی رمیدند این است که پیش خالق و خلق طلاب علوم رو سفیدند با این علما هنوز مردم از رونق ملک ناامیدند این شاعر همچنین برخی از عقب ماندگی کشور را معلول عمل گروهی از روحانیون و روضهخوانان میدانست. او غزل معروفی در هجو شیخ فضلالله نوری دارد.[۲۳] [ویرایش] اشعار اجتماعی ایرج منتقد اوضاع جامعه سنتی زمان خویش بود. او به راحتی با زبان مطایبه و طنز، از رسوم کهن ایرانیان(مانند قیام کردن در جلوی پای اشخاص در وقت ورود به مجلس) انتقاد میکرد.[۲۴] نام این رم را چو نادانان ادب بنهادهاند بیشتر از صاحبان سیم و زر رم میکنند گر وزیری از در آید رم مفصل میشود دیگر آنجا اهل مجلس معتبر رم میکنند او اگرچه در خصوص روابط کارگر و کارفرما با دیگر شعرای معاصر خویش همچون فرخی یزدی، میرزاده عشقی و عارف قزوینی همکلام میشود، ولی در این خصوص از چارچوب رفع تکلیف فراتر نرفته و صرفا به کبر و غرور کارفرما ایراد گرفته و به عمق روابط بیرحمانه استثماری بیتوجه میماند.[۲۵] با آنکه ایرج (همراه با مخبرالسلطنه هدایت) از اولین شاعرانی است که شعری را بطور خاص برای کودکان سرودهاست، ولی آثار تربیتی اینگونه ادبیات کودک، توسط پروین اعتصامی و بعدها توسط صمد بهرنگی بهطور جدی به چالش کشیده شد.[۲۶] آثار ایرج از اولین دوره یکسان شدن کتابهای درسی در ایران، در کتابهای درسی چاپ شده است.[۲۷] [ویرایش] نقد ایرج ایرج با وجود آشنایی به فرهنگ و ادبیات فرانسه و با آنکه میزان مجاز بودن ورود هزل به حوزه عفت عمومی را در آن زبان دیده بود، ولی به وفور از معانی زشت، الفاظ رکیک و مضامین مستهجن در اشعار خود استفاده نمودهاست. کثرت استعمال اینگونه کلمات چنان است که به اعتقاد کارشناسان، نمیتوان دیوان ایرج را در دسترس کودکان قرار داد.[۲۸] علاوه بر برخی اشعار سخیف و کلمات رکیک، شعر ایرج از نظر فن شعر نیز خالی از اشکال نیست. برخی از اینگونه نواقص چنین است.[۲۹] * اسقاط حرف «عین» بدل از اسقاط «همزه» در برخی ابیات مانند اسقاط عین در کلمه «عرضه» در بیت زیر: اعیاد گذشته که مدیح عرضه نمودم اینجا بدی، امروز ندانم بکجایی؟ * جمع بستن کلمات فارسی با دستور عربی، مانند کلمه «مستمندین» در بیت زیر: نه شانه بود، که آن گیسوان بهم میدوخت کلید محبس دلهای «مستمندین» بود * وارد کردن کلماتی که جواز ورود به شعر ندارند مانند «فقط» در شعر فارسی. * استفاده مکرر از ساروجهای ادبی مانند «مر» و «ایدون» به ضرورت شعری این مثنوی یکی از مهمترین آثار ایرج است. زمانی که ایرج در دارایی خراسان مشغول خدمت بود، عارف قزوینی سفری به خراسان نمود و در باغ ملی مشهد شعری خواند که با این بیت ختم میشد. چو جغد بر سر ویرانههای شاه عباس نشست «عارف» و لعنت به روح خاقان کرد از آنجا که ایرج خود را از نوادگان فتحعلیشاه (معروف به خاقان) میدانست و از طرفی با مشی سیاسی عارف در حمایت از سید ضیاءالدین طباطبایی موافق نبود، کمر به دشمنی با عارف بست و مثنوی هفتصد بیتی عارفنامه را در هجو عارف سرود. یادواره آرامگاه ایرج میرزا برخی شاعران همدوره با ایرج و دوستان او مانند محمدحسین شهریار و وحید دستجردی، در سوگ او اشعاری سرودهاند. قطعه زیر یکی از دو قطعهای است که ملکالشعرا بهار به یاد ایرج میرزا سرودهاست. ایرجا رفتی و اشعار تو ماند کوچ کردی تو و آثار تو ماند بعد عمری دل یاران بردن دل ما سوختی از این مردن قلم شاعری از کار افتاد ادبیات ز مقدار افتاد بی تو رندی و نظربازی مرد راستی سعدی شیرازی مرد همچنین قمرالملوک وزیری در رثای ایرج میرزا ترانه امان از این دل را در دستگاه سهگاه خواندهاست. به گفته مرتضی نیداوود، ایرج میرزا چندی در جوانی واله قمر بود.[۳۶] در گذشته بولواری در شهر مشهد به نام ایرج میرزا نامگذاری شدهبود که در سال ۱۳۸۸ به دلیل آنچه «ادبیات مستهجن» ایرج خوانده شده،تغییر نام یافت. </b>