غزلیات صائب تبریزی-پایان بیتها با حرف«ن» 149 تا از خودی خود نبریدند عزیزان چون نی به مقامی نرسیدند عزیزان چون عمر سبکسیر ازین عالم پرشور رفتند و به دنبال ندیدند عزیزان دادند به معشوق حقیقی دل و جان را یوسف به زر قلب خریدند عزیزان دیدند که در روی زمین نیست پناهی در کنج دل خویش خزیدند عزیزان خارست نصیب تو ز گلزار، وگرنه از خار چه گلهاکه نچیدند عزیزان فقری که تو امروز به هیچش نستانی با سلطنت بلخ خریدند عزیزان درقید فرنگ آن که نیفتاده، چه داند کز جسم گرانجان چه کشیدند عزیزان صائب نرسیدند به سر منزل مقصود تا پای به دامن نکشیدند عزیزان موج دریا را نباشد اختیار خویشتن دست بردار از عنان گیر و دار خویشتن زهد خشک از خاطرم هرگز غباری برنداشت مرکب نی بار باشد بر سوار خویشتن خار دیوار گلستانم که از بیحاصلی میکشم خجلت ز اوج اعتبار خویشتن خلوتی چون خانهٔ آیینهداری پیش دست بهرهای بردار از بوس و کنار خویشتن میتوانی آتش شوق مرا خاموش کرد گر دلت خواهد، به لعل آبدار خویشتن دیدن آیینه را موقوف خواهی داشتن گر بدانی حال من در انتظار خویشتن بس که چون آیینه صائب دیدهام نادیدنی میشمارم زنگ کلفت را بهار خویشتن 150 توبه از می به چه تدبیر توانم کردن؟ من عاجز چه به تقدیر توانم کردن؟ رخنه در ملک وجودم ز قفس بیشترست به کفی خاک چه تعمیر توانم کردن؟ چون نباید به نظر حسن لطیفی که تراست خواب نادیده چه تعبیر توانم کردن؟ غمزه بدمست و نگه خونی و مژگان خونریز چون تماشای رخت سیر توانم کردن؟ دیدهای را که نمیشد ز تماشای تو سیر بیتماشای تو، چون سیر توانم کردن؟ عذر ننوشتن مکتوب من این است که شوق بیش ازان است که تحریر توانم کردن صائب از حفظ نظر عاجزم از روی نکو برق را گر چه به زنجیر توانم کردن 151 بوی گل و نسیم صبا میتوان شدن گر بگذری ز خویش، چها میتوان شدن شبنم به آفتاب رسید از فتادگی بنگر که از کجا به کجا میتوان شدن چوگان مشو که از تو خورد زخم بر دلی تا همچو گوی بی سر و پا میتوان شدن زنهار تا گره نشوی بر جبین خاک درفرصتی که عقدهگشا میتوان شدن دوری ز دوستان سبکروح مشکل است ورنه ز هر چه هست جدا میتوان شدن صائب در بهشت گرفتم گشاده شد از آستان عشق کجا میتوان شدن؟ 153 خدایا قطرهام را شورش دریا کرامت کن دل خون گشته و مژگان خونپالا کرامت کن نمیگردانی از من راه اگر سیل ملامت را کف خاک مرا پیشانی صحرا کرامت کن دل مینای می را میکند جام نگون خالی دل پر خون چو دادی، چشم خونپالا کرامت کن درین وحشت سرا تا کی اسیر آب وگل باشم؟ مرا راهی به سوی عالم بالا کرامت کن به گرداب بلا انداختی چون کشتی ما را لبی خشک از شکایت چون لب دریا کرامت کن حضور گلشن جنت به زاهد باد ارزانی مرا یک گل زمین از ساحت دلها کرامت کن بهار طبع صائب، فکر جوش تازهای دارد نسیم گلستانش را دم عیسی کرامت کن 154 ساقی دمید صبح، علاج خمار کن خورشید را ز پردهٔ شب آشکار کن رنگ شکسته میشکند شیشه در جگر از می خزان چهرهٔ ما را بهار کن فیض صبوح پا به رکاب است، زینهار این سیل را به رطل گران پایدار کن شرم از حضور مردهدلان جهان مدار این قوم را تصور سنگ مزار کن درد پیالهای به گریبان خاک ریز سنگ و سفال را چو عقیق آبدار کن خود را شکفتهدار به هر حالتی که هست خونی که میخوری به دل روزگار کن شبنم زیان نکرد ز سودای آفتاب در پای یار گوهر جان را نثار کن تا کی توان به مصلحت عقل کار کرد؟ یک چند هم به مصلحت عشق کار کن 155 با حلقهٔ ارادت ساغر به گوش کن یا عاقلانه ترک در میفروش کن چون می درین دو هفته که محبوس این خمی سرجوش زندگانی خود صرف جوش کن بسیار نازک است سخنهای عاشقان بگذار گوش را و سرانجام هوش کن چون صبح، در پیالهٔ زرین آفتاب خونابهای که میدهد ایام، نوش کن از روی تلخ توست چنین مرگ ناگوار این زهر را به جبههٔ واکرده نوش کن ساقی صبوح کرده ز میخانه میرسد صائب وداع صبر و دل و عقل و هوش کن 156 ای دل از پست و بلند روزگار اندیشه کن در برومندی ز قحط برگ و بار اندیشه کن از نسیمی دفتر ایام برهم میخورد از ورق گردانی لیل و نهار اندیشه کن بر لب بام خطر نتوان به خواب امن رفت ایمنی خواهی، ز اوج اعتبار اندیشه کن روی در نقصان گذارد ماه چون گردد تمام چون شود لبریز جامت، از خمار اندیشه کن بوی خون میآید از آزار دلهای دو نیم رحم کن بر جان خود، زین ذوالفقار اندیشه کن گوشهگیری درد سر بسیار دارد در کمین در محیط پر شر و شور از کنار اندیشه کن پشه با شب زندهداری خون مردم میخورد زینهار از زاهد شب زندهدار اندیشه کن ز بیعشقی بهار زندگی دامن کشید از من وگرنه همچو نخل طور آتش میچکید از من ز بیدردی دلم شد پارهای از تن، خوشا عهدی که هر عضوی چو دل از بیقراری میتپید از من به حرفی عقل شد بیگانه از من، عشق را نازم که با آن بینیازی، ناز عالم میکشید از من چرا برداشت آن ابر بهاران سایه از خاکم؟ زبان شکر جای سبزه دایم میدمید از من نگیرم رونمای گوهر دل هر دو عالم را به سیم قلب نتوان ماه کنعان را خرید از من تو بودی کام دل ای نخل خوش پیوند، جانم را نپیوندند به کام دل، ترا هر کس برید از من! ز بس از غیرت من کشتگان را خون به جوش آمد چراغان شد ز خون تازه، خاک هر شهید از من ز انصاف فلک، دلسرد غواصی شدم صائب ز بس گوهر برون آوردم و ارزان خرید از من 158 عاشق سلسلهٔ زلف گرهگیرم من روزگاری است که دیوانهٔ زنجیرم من نکنم چشم به هر نقش سبکسیر سیاه محو یک نقش چو آیینهٔ تصویرم من مرغ بیپر به چه امید قفس را شکند؟ ورنه دلتنگ ازین عالم دلگیرم من نشود دیدهٔ من باز چو بادام به سنگ بس که از دیدن اوضاع جهان سیرم من هست با مردم دیوانه سر و کار مرا دل همان طفل مزاج است اگر پیرم من بهر آزادی من شب همه شب مینالد بس که از بیگنهی بار به زنجیرم من گر چه صائب شود از من گره عالم باز عاجز قوت سرپنجهٔ تقدیرم من 159 زمین به لرزه درآید ز دل تپیدن من شود سپهر زمینگیر از آرمیدن من هزار مرحله را چون جرس دل شبها توان برید به آواز دل تپیدن من مرا چو آبله بگذار تا شوم پامال نمیرسد چو به کس فیضی از رسیدن من فغان که زیر فلک نیست آنقدر میدان که داد وحشت خاطر دهد رمیدن من هزار فتنهٔ خوابیده چون شراب کهن نهفته است در آغوش آرمیدن من درین ریاض، چو چشم آن ضعیف پروازم که برگ کاه شود مانع پریدن من مرا چون صبح به دست دعا نگه دارید که روشن است جهان از نفس کشیدن من حیات من به تماشای گلعذاران است ز راه چشم چو شبنم بود چریدن من عیار آن لب شیرین و ساعد سیمین توان گرفتن از دست و لب گزیدن من ز بس که تلخی دوران کشیدهام صائب دهان مار شود تلخ از گزیدن من! 160 عقل سالم ز می ناب نیاید بیرون کشتی کاغذی از آب نیاید بیرون تا به روشنگر دریا نرساند خود را تیرگی از دل سیلاب نیاید بیرون یک جهت شو که ز صد زاهد شیاد، یکی خالص از بوتهٔ محراب نیاید بیرون رو نهان میکند از روشنی دل شیطان دزد بیدل شب مهتاب نیاید بیرون به صد امید، دل شبنم ما آب شده است آه اگر مهر جهانتاب نیاید بیرون نزند دست به دامان اجابت صائب نالهای کز دل بیتاب نیاید بیرون
غزلیات صائب تبریزی-پایان بیتها با حرف«و» 161 ز گل فزود مرا خارخار خندهٔ تو که نیست خندهٔ گل در شمار خندهٔ تو مرا ز سیر گلستان نصیب خمیازه است که نشکند قدح گل، خمار خندهٔ تو شده است گل عبث از برگ سر بسر ناخن گرهگشایی دلهاست کار خندهٔ تو گشود لب به شکر خنده غنچهٔ تصویر نشد که گل کند از لب، بهار خندهٔ تو در آی از درم ای صبح آرزومندان که سوخت شمع من از انتظار خندهٔ تو دهان غنچه به لب مهر دارد از شبنم ز بس خجل شده در روزگار خندهٔ تو 162 زبان چو پسته شود سبز در دهن بیتو گره چو نقطه شود رشتهٔ سخن بیتو نفس گسسته چو تیری که از کمان بجهد برون ز خانه دود شمع انجمن بیتو صدف ز دوری گوهر، چمن ز رفتن گل چنان به خاک برابر نشد که من بیتو شود ز شیشهٔ خالی خمار میافزون غبار دیده فزاید ز پیرهن بیتو به چشم شبنم این بوستان گل افتاده است ز بس گریسته در عرصهٔ چمن بیتو ز ما توقع پیغام و نامه بیخبری است گره فتاده به سررشتهٔ سخن بیتو تو رفتهای به غریبی و از پریشانی شده است شام غریبان مرا وطن بیتو به روی گرم تو ای نوبهار حسن، قسم که شد فسرده دل صائب از سخن بیتو 163 عقدهای نگشود آزادی ز کارم همچو سرو ز یربار دل سرآمد روزگارم همچو سرو محو نتوان ساختن از صفحهٔ خاطر مرا مصرع برجستهٔ باغ و بهارم همچو سرو خاطر آزادهٔ من فارغ است از انقلاب دربهار و در خزان بر یک قرارم همچو سرو تا به زانو پایم از گرد کدورت در گل است گر چه دایم در کنار جویبارم همچو سرو آن کهن گبرم که از طوق گلوی قمریان بر میان صد حلقهٔ زنار دارم همچو سرو خجلت روی زمین از سنگ طفلان میکشم بس که از بیحاصلیها شرمسارم همچو سرو میوهٔ من جز گزیدنهای پشت دست نیست منفعل از التفات نوبهارم همچو سرو کوه را از پا درآرد تنگدستیها و من سالهاشد خویش را بر پای دارم همچو سرو نارسایی داردم از سنگ طفلان بی نصیب ورنه از دل شیشهها در بارم دارم همچو سرو بس که خوردم زهر غم، چون ریزد از هم پیکرم سبزپوش از خاک برخیزد غبارم همچو سرو با هزاران دست، دایم بود در دست نسیم صائب از حیرت عنان اختیارم همچو سرو
غزلیات صائب تبریزی-پایان بیتها با حرف«ه» 164 به ساغر نقل کرد از خم، شراب آهسته آهسته برآمد از پس کوه آفتاب آهسته آهسته فریب روی آتشناک او خوردم، ندانستم که خواهد خورد خونم چون کباب آهسته آهسته ز بس در پردهٔ افسانه با او حال خود گفتم گران گشتم به چشمش همچو خواب آهسته آهسته سرایی را که صاحب نیست، ویرانی است معمارش دل بیعشق، میگردد خراب آهسته آهسته به این خرسندم از نسیان روزافزون پیریها که از دل میبرد یاد شباب آهسته آهسته دلی نگذاشت در من وعدههای پوچ او صائب شکست این کشتی از موج سراب آهسته آهسته 165 یارب از عرفان مرا پیمانهای سرشار ده چشم بینا، جان آگاه و دل بیدار ده هر سر موی حواس من به راهی میرود این پریشان سیر را در بزم وحدت بار ده در دل تنگم ز داغ عشق شمعی برفروز خانهٔ تن را چراغی از دل بیدار ده نشاهٔ پا در رکاب می ندارد اعتبار مستی دنبالهداری همچو چشم یار ده برنمیآید به حفظ جام، دست رعشه دار قوت بازوی توفیقی مرا در کار ده مدتی گفتار بیکردار کردی مرحمت روزگاری هم به من کردار بیگفتار ده چند چون مرکز گره باشد کسی در یک مقام؟ پایی از آهن به این سرگشته، چون پرگار ده شیوهٔ ارباب همت نیست جود ناتمام رخصت دیدار دادی، طاقت دیدار ده بیش ازین مپسند صائب را به زندان خرد از بیابان ملک و تخت از دامن کهسار ده 166 صبح شد برخیز مطرب گوشمال ساز ده عیشهای شب پریشان گشته را آواز ده هیچ ساز از دلنوازی نیست سیرآهنگتر چنگ را بگذار، قانون محبت ساز ده جام را لبریزتر از دیدهٔ عشاق کن از صف دریاکشان آنگه مرا آواز ده کوری بیمنت از چشم به منت خوشترست گر توانی بوی پیراهن به یوسف باز ده شبنم از روشندلی آیینهٔ خورشید شد ای کم از شبنم، تو هم آیینه را پرداز ده چون نمودی سیر و دور خویش را صائب تمام روشنی چون مه به خورشید درخشان باز ده 167 یارب آشفتگی زلف به دستارش ده چشم بیمار بگیر و دل بیمارش ده تا به ما خسته دلان بهتر ازین پردازد دلی از سنگ خدایا به پرستارش ده چاک چون صبح کن از عشق گریبانش را سر چو خورشید به هر کوچه و بازارش ده از تهیدستی حیرت زدگان بیخبرست دستش از کار ببر، راه به گلزارش ده سرمهٔ خواب ازان چشم سیه مست بشو شمع بالین ز دل و دیدهٔ بیدارش ده تا مگر با خبر از صورت عالم گردد به کف آیینهای از حیرت دیدارش ده نیست از سنگ دلم، ورنه دعا میکردم کز نکویان، به خود ای عشق سر و کارش ده صائب این آن غزل مرشد روم است که گفت ای خداوند یکی یار جفا کارش ده
غزلیات صائب تبریزی-پایان بیتها با حرف«ی» 168 بهار گشت، ز خود عارفانه بیرون آی اگر ز خود نتوانی، ز خانه بیرون آی بود رفیق سبکروح تازیانهٔ شوق نگشته است صبا تا روانه بیرون آی اگر به کاهلی طبع برنمیآیی ز خود به زور شراب شبانه بیرون آی براق جاذبهٔ نوبهار آماده است همین تو سعی کن از آستانه بیرون آی ز سنگ لاله برآمد، ز خاک سبزه دمید چه میشود، تو هم از کنج خانه بیرون آی کنون که کشتی می راست بادبان از ابر سبک ز بحر غم بیکرانه بیرون آی درید غنچهٔ مستور پیرهن تا ناف تو هم ز خرقهٔ خود صوفیانه بیرون آی ازین قلمرو کثرت، که خاک بر سر آن! به ذوق صحبت یار یگانه بیرون آی ترا میان طلبی از کنار دارد دور کنار اگر طلبی، از میانه بیرون آی حجاب چهرهٔ جان است زلف طول امل ازین قلمرو ظلمت چو شانه بیرون آی ز خاک، یک سرو گردن، به ذوق تیر قضا اگر ز اهل دلی، چون نشانه بیرون آی کمند عالم بالاست مصرع صائب به این کمند ز قید زمانه بیرون آی 169 در کدامین چمن ای سرو به بار آمدهای؟ که ربایندهتر از خواب بهار آمدهای با گل روی عرقناک، که چشمش مرساد! خانهپردازتر از سیل بهار آمدهای چشم بد دور، که چون جام و صراحی ز ازل در خور بوس و سزاوار کنار آمدهای آنقدر باش که اشکی بدود بر مژگان گر به دلجویی دلهای فگار آمدهای بارها کاسهٔ خورشید پر از خون دیدی تو به این خانه به دریوزه چه کار آمدهای؟ نوشداروی امان در گره حنظل نیست به چه امید به این سبز حصار آمدهای؟ تازه کن خاطر ما را به حدیثی صائب تو که از خامه رگ ابر بهار آمدهای 170 دلربایانه دگر بر سر ناز آمدهای از دل من چه به جا مانده که باز آمدهای در بغل شیشه و در دست قدح، در بر چنگ چشم بد دور که بسیار بساز آمدهای بگذر از ناز و برون آی ز پیراهن شرم که عجب تنگ در آغوش نیاز آمدهای می بده، می بستان، دست بزن پای بکوب به خرابات نه از بهر نماز آمدهای آنقدر باش که من از سر جان برخیزم چون به غمخانهام ای بنده نواز آمدهای چون نفس سوختگان میرسی ای باد صبا میتوان یافت کزان زلف دراز آمدهای چون نگردد دل صائب ز تماشای تو آب؟ که به رخسارهٔ آیینه گداز آمدهای 171 ای جهانی محو رویت، محو سیمای کهای؟ ای تماشاگاه عالم، در تماشای کهای؟ عالمی را روی دل در قبلهٔ ابروی توست تو چنین حیران ابروی دلارای کهای؟ شمع و گل چون بلبل و پروانه شیدای تواند ای بهار زندگی آخر تو شیدای کهای؟ چون دل عاشق نداری یک نفس یکجا قرار سر به صحرا دادهٔ زلف چلیپای کهای؟ چشم می پوشی ز گلگشت خیابان بهشت در کمین جلوهٔ سرو دلارای کهای؟ نشکنی از چشمهٔ کوثر خمار خویش را از خمار آلودگان جام صهبای کهای؟ 172 ای شمع طور از آتش حسنت زبانهای عالم به دور زلف تو زنجیر خانهای شد سبز و خوشه کرد و به خرمن کشید رخت زین بیشتر چگونه کند سعی، دانهای؟ از هر ستاره، چشم بدی در کمین ماست با صد هزار تیر چه سازد نشانهای؟ چون باد صبح، رزق من از بوی گل بود مرغ قفس نیم که بسازم به دانهای ناف مرا به نغمهٔ عشرت بریدهاند چون نی نمیزنم نفس بیترانهای صائب فسردهایم، بیا در میان فکن از قول مولوی غزل عاشقانهای 173 گر درد طلب رهبر این قافله بودی کی پای ترا پردهٔ خواب آبله بودی؟ زود این ره خوابیده به انجام رسیدی گر نالهٔ شبگیر درین مرحله بودی دل چاک نمیگشت ز فریاد جرس را بیداری اگر در همهٔ قافله بودی از خون جگر کام کسی تلخ نگشتی گر در خور این باده مرا حوصله بودی شیرازهٔ جمعیتش ازهم نگسستی با بلبل ما غنچه اگر یکدله بودی چون آب روان میگذرد عمر و تو غافل ای وای درین قافله گر فاصله بودی صائب سر زلف سخن از دخل حسودان آشفته نشد تا تو درین سلسله بودی 174 یک روز گل از یاسمن صبح نچیدی پستان سحر خشک شد از بس نمکیدی تبخال زد از آه جگر سوز لب صبح وز دل تو ستمگر دم سردی نکشیدی صد بار فلک پیرهن خویش قبا کرد یک بار تو بیدرد گریبان ندریدی چون بلبل تصویر به یک شاخ نشستی ز افسردگی از شاخ به شاخی نپریدی یک صبحدم از دیده سرشکی نفشاندی از برگ گل خویش گلابی نکشیدی گردید ز دندان تو دندانه لب جام یک بار لب خود ز ندامت نگزیدی ایام خزان چون شوی ای دانه برومند؟ از خاک چو در فصل بهاران ندمیدی گردید ز دندان تو دندانه لب جام یک بار لب خود به ندامت نگزیدی از شوق شکر، مور برآورد پر و بال صائب تو درین عالم خاکی چه خزیدی؟ 175 سوختی در عرق شرم و حیا ای ساقی دو سه جامی بکش، از شرم برآ ای ساقی از می و نقل به یک بوسه قناعت کردیم رحم کن بر جگر تشنهٔ ما ای ساقی پنبه را وقت سحر از سر مینا بردار تابرآید می خورشید لقا ای ساقی بوسه دادی به لب جام و به دستم دادی عمر باد و مزهٔ عمر ترا ای ساقی! دهنم از لب شیرین تو شد تنگ شکر چون بگویم به دو لب، شکر ترا ای ساقی؟ شعله بیروغن اگر زنده تواند بودن طبع بی می نکند نشو و نما ای ساقی صائب تشنه جگر را که کمین بندهٔ توست از نظر چند برانی به جفا ای ساقی؟ 177 به شکر این که داری دست بر میخانه ای ساقی مرا از دست غم بستان به یک پیمانه ای ساقی مصفا کن ز عقل و هوش ارواح مقدس را چمن را پاک کن از سبزهٔ بیگانه ای ساقی خمار می پریشان دارد اوراق حواسم را مرا شیرازه کن چون گل به یک پیمانه ای ساقی اگر چه آب و خاک من عمارت بر نمی دارد ز درد باده کن تعمیر این ویرانه ای ساقی برآر از پردهٔ مینا شراب آشنارو را خلاصی ده مرا زین عالم بیگانه ای ساقی به خورشید سبک جولان، فلک بسیار مینازد به دور انداز ساغر را تو هم مستانه ای ساقی حریف بادهٔ بیغش، ز غشها پاک میباید جدا کن عقل را از ما، چو کاه از دانه ای ساقی کشاکش میبرد هر ذره خاکم را به صحرایی ز هم مگذار اجزای مرا بیگانه ای ساقی مرا سرمای زهد خشک چند افسرده دل دارد؟ بریز از پرتو می، رنگ آتشخانه ای ساقی نگردد پشتبان رطل گران گر قصر هستی را به راهی میرود هر خشت این غمخانه ای ساقی اگر از خاک برداری به یک پیمانه صائب را چه کم میگردد از سامان این میخانه ای ساقی؟ 178 چشم خونبارست ابر نوبهار زندگی آه افسوس است سرو جویبار زندگی اعتمادی نیست بر شیرازهٔ موج سراب دل منه بر جلوهٔ ناپایدار زندگی یک دم خوش را هزاران آه حسرت در قفاست خرج بیش از دخل باشد در دیار زندگی بادهٔ یک ساغرند و پشت و روی یک ورق چون گل رعنا خزان و نوبهار زندگی چون حباب پوچ، از پاس نفس غافل مشو کز نسیمی رخنه افتد در حصار زندگی خاک صحرای عدم را توتیا خواهیم کرد آنچه آمد پیش ما از رهگذار زندگی سبزه زیر سنگ نتوانست قامت راست کرد چیست حال خضر یارب زیر بار زندگی دارد از هر موجهای صائب درین وحشتسرا نعل بیتابی در آتش جویبار زندگی 179 زهی رویت بهار زندگانی به لعلت زنده، نام بینشانی دو روزی شوق اگر از پا نشیند شود ارزان متاع سرگرانی بدآموز هوس عاشق نگردد نمیآید ز گلچین باغبانی تجلی سنگ را نومید نگذاشت مترس از دور باش لنترانی شراب کهنه و یار کهن را غنیمت دان چو ایام جوانی اگر عاشق نمیبودیم صائب چه میکردیم با این زندگانی؟ 180 دایم ستیزه با دل افگار میکنی با لشکر شکسته چه پیکار میکنی؟ ای وای اگر به گربهٔ خونین برون دهم خونی که در دلم تو ستمکار میکنی شرمنده نیستی که به این دستگاه حسن دل میبری ز مردم و انکار میکنی؟ یوسف به خانه روی ز بازار میکند هر گه ز خانه روی به بازار میکنی چشم بدت مباد، که با چشم نیمخواب بر خلق ناز دولت بیدار میکنی یک روز اگر کند ز تو آیینه رو نهان رحمی به حال تشنهٔ دیدار میکنی رنگ شکسته را به زبان احتیاج نیست صائب عبث چه درد خود اظهار میکنی؟