غزلیات صائب تبریزی

غزل شماره1

یا رب از دل مشرق نور هدایت کن مرا

از فروغ عشق، خورشید قیامت کن مرا


تا به کی گرد خجالت زنده در خاکم کند؟

شسته رو چون گوهر از باران رحمت کن مرا


خانه‌آرایی نمی‌آید ز من همچون حباب

موج بی‌پروای دریای حقیقت کن مرا


استخوانم سرمه شد از کوچه گردیهای حرص

خانه دار گوشهٔ چشم قناعت کن مرا


چند باشد شمع من بازیچهٔ دست فنا؟

زندهٔ جاوید از دست حمایت کن مرا


خشک بر جا مانده‌ام چون گوهر از افسردگی

آتشین رفتار چون اشک ندامت کن مرا


گرچه در صحبت همان در گوشهٔ تنهاییم

از فراموشان امن آباد عزلت کن مرا


از خیالت در دل شبها اگر غافل شوم

تا قیامت سنگسار از خواب غفلت کن مرا


در خرابیهاست، چون چشم بتان، تعمیر من

مرحمت فرما، ز ویرانی عمارت کن مرا


از فضولیهای خود صائب خجالت می‌کشم

من که باشم تا کنم تلقین که رحمت کن مرا؟






غزل شماره2
آنچنان کز رفتن گل خار می‌ماند به جا

از جوانی حسرت بسیار می‌ماند به جا


آه افسوس و سرشک گرم و داغ حسرت است

آنچه از عمر سبک‌رفتار می‌ماند به جا


کامجویی غیر ناکامی ندارد حاصلی

در کف گلچین ز گلشن، خار می‌ماند به جا


جسم خاکی مانع عمر سبک‌رفتار نیست

پیش این سیلاب، کی دیوار می‌ماند به جا؟


هیچ کار از سعی ما چون کوهکن صورت نبست

وقت آن کس خوش کزو آثار می‌ماند به جا


زنگ افسوسی به دست خواجه هنگام رحیل

از شمار درهم و دینار می‌ماند به جا


نیست از کردار ما بی‌حاصلان را بهره‌ای

چون قلم از ما همین گفتار می‌ماند به جا


عیش شیرین را بود در چاشنی صد چشم شور

برگ صائب بیشتر از بار می‌ماند به جا






غزل شماره4
نداد عشق گریبان به دست کس ما را

گرفت این می پرزور، چون عسس ما را


به گرد خاطر ما آرزو نمی‌گردید

لب تو ریخت به دل، رنگ صد هوس ما را


خراب حالی ما لشکری نمی‌خواهد

بس است آمدن و رفتن نفس ما را


تمام روز ازان همچو شمع خاموشیم

که خرج آه سحر می‌شود نفس ما را


غریب گشت چنان فکرهای ما صائب

که نیست چشم به تحسین هیچ کس ما را






غزل شماره5
اگر به بندگی ارشاد می‌کنیم ترا

اشاره‌ای است که آزاد می‌کنیم ترا


تو با شکستگی پا قدم به راه گذار

که ما به جاذبه امداد می‌کنیم ترا


درین محیط، چو قصر حباب اگر صد بار

خراب می‌شوی، آباد می‌کنیم ترا


ز مرگ تلخ به ما بدگمان مشو زنهار

که از طلسم غم آزاد می‌کنیم ترا


فرامشی ز فراموشی تو می‌خیزد

اگر تو یاد کنی، یاد می‌کنیم ترا


اگر تو برگ علایق ز خود بیفشانی

بهار عالم ایجاد می‌کنیم ترا


مساز رو ترش از گوشمال ما صائب

که ما به تربیت استاد می‌کنیم ترا






غزل شماره6
یک بار بی خبر به شبستان من درآ

چون بوی گل، نهفته به این انجمن درآ


از دوریت چو شام غریبان گرفته‌ایم

از در گشاده‌روی چو صبح وطن درآ


مانند شمع، جامهٔ فانوس شرم را

بیرون در گذار و به این انجمن درآ


دست و دلم ز دیدنت از کار رفته است

بند قبا گشوده به آغوش من درآ


آیینه را ز صحبت طوطی گزیر نیست

ای سنگدل به صائب شیرین‌سخن درآ






غزل شماره7
دانسته‌ام غرور خریدار خویش را

خود همچو زلف می‌شکنم کار خویش را


هر گوهری که راحت بی‌قیمتی شناخت

شد آب سرد، گرمی بازار خویش را


در زیر بار منت پرتو نمی‌رویم

دانسته‌ایم قدر شب تار خویش را


زندان بود به مردم بیدار، مهد خاک

در خواب کن دو دیدهٔ بیدار خویش را


هر دم چو تاک بار درختی نمی‌شویم

چو سرو بسته‌ایم به دل بار خویش را


از بینش بلند، به پستی رهانده‌ایم

صائب ز سیل حادثه دیوار خویش را






غزل شماره8
نیستم بلبل که بر گلشن نظر باشد مرا

باغهای دلگشا در زیر پر باشد مرا


سرمهٔ خاموشی من از سواد شهرهاست

چون جرس گلبانگ عشرت در سفر باشد مرا


باده نتواند برون بردن مرا از فکر یار

دست دایم چون سبو در زیر سر باشد مرا


در محیط رحمت حق، چون حباب شوخ‌چشم

بادبان کشتی از دامان تر باشد مرا


منزل آسایش من محو در خود گشتن است

گردبادی می‌تواند راهبر باشد مرا


از گرانسنگی نمی‌جنبم ز جای خویشتن

تیغ اگر چون کوه بر بالای سر باشد مرا


می‌گذارم دست خود را چون صدف بر روی هم
قطرهٔ آبی اگر همچون گهر باشد مرا







غزل شماره9

سودا به کوه و دشت صلا می‌دهد مرا

هر لاله‌ای پیاله جدا می‌دهد مرا


باغ و بهار من نفس آرمیده است

بیماری نسیم، شفا می‌دهد مرا


سیرست چشم شبنم من، ورنه شاخ گل

آغوش باز کرده صلا می‌دهد مرا


آن سبزه‌ام که سنگدلی‌های روزگار

در زیر سنگ نشو و نما می‌دهد مرا


در گوش قدردانی من حلقهٔ زرست

هر کس که گوشمال بجا می‌دهد مرا


استادگی است قبله نما را دلیل راه

حیرت نشان به راه خدا می‌دهد مرا


این گردنی که من چو هدف برکشیده‌ام

صائب نشان به تیر قضا می‌دهد مرا






غزل شماره10
گر قابل ملال نیم، شاد کن مرا

ویران اگر نمی‌کنی آباد کن مرا


حیف است اگر چه کذب رود بر زبان تو

از وعدهٔ دروغ، دلی شاد کن مرا


پیوسته است سلسلهٔ خاکیان به هم

بر هر زمین که سایه کنی، یاد کن مرا


شاید به گرد قافلهٔ بیخودان رسم

ای پیر دیر، همتی امداد کن مرا


گشته است خون مرده جهان ز آرمیدگی

دیوانهٔ قلمرو ایجاد کن مرا


بی حاصلی ز سنگ ملامت بود حصار

چون سرو و بید ازثمر آزاد کن مرا


دارد به فکر صائب من گوش عالمی

یک ره تو نیز گوش به فریاد کن مرا

 

پاسخ : غزلیات صائب تبریزی

11
ساقی از رطل گرانسنگی سبکدل کن مرا

حلقهٔ بیرون این دنیای باطل کن مرا


وادی سرگشتگی در من نفس نگذاشته است

پای خواب آلودهٔ دامان منزل کن مرا


رفته است از کار چون زلف تو دستم عمرهاست

گه به دوش و گاه بر گردن حمایل کن مرا


از برای امتحان چندی مرا دیوانه کن

گر به از مجنون نباشم، باز عاقل کن مرا


جای من خالی است در وحشت سرای آب و گل

بعد ازین صائب سراغ از گوشهٔ دل کن مرا




12
دل ز هر نقش گشته ساده مرا

دو جهان از نظر فتاده مرا


تا چو مجنون شدم بیابانگرد

می‌گزد همچو مار، جاده مرا


صبر در مهد خاک چون طفلان

دست بر روی هم نهاده مرا


چون گهر قانعم به قطرهٔ خویش

نیست اندیشهٔ زیاده مرا


صد گره در دلم فتد چو صدف

یک گره گر شود گشاده مرا


تختهٔ مشق نقشها کرده است

همچو آیینه، لوح ساده مرا


هر قدر بیش باده می‌نوشم

می‌شود تشنگی زیاده مرا


بیخودی همچو چشم قربانی

کرده آسوده از اراده مرا


مانع سیر و دور شد صائب

صافی آب ایستاده مرا




13
نه دل ز عالم پر وحشت آرمیده مرا

که پیچ و تاب به زنجیرها کشیده مرا


چو جام اول مینا، سپهر سنگین‌دل

به خاک راهگذر ریخت ناچشیده مرا


چو آسیا که ازو آب گرد انگیزد

غبار دل شود افزون ز آب دیده مرا


رهین وحشت خویشم که می‌برد هر دم

به سیر عالم دیگر، دل رمیده مرا


نثار بوسهٔ او نقد جان چرا نکنم؟

که تا رسیده به لب، جان به لب رسیده مرا


به صد هزار صنم ساخت مبتلا صائب

درین شکفته چمن، دیدهٔ ندیده مرا




14
طاقت کجاست روی عرقناک دیده را؟

آرام نیست کشتی طوفان رسیده را


بی حسن نیست خلوت آیینه‌مشربان

معشوق در کنار بود پاک دیده را


یاد بهشت، حلقهٔ بیرون در بود

در تنگنای گوشهٔ دل آرمیده را


ما را مبر به باغ که از سیر لاله‌زار

یک داغ صد هزار شود داغدیده را


با قد خم ز عمر اقامت طمع مدار

در آتش است نعل، کمان کشیده را


زندان جان پاک بود تنگنای جسم

در خم قرار نیست شراب رسیده را


شوخی که دارد از دل سنگین به کوه پشت

می‌دید کاش صائب در خون تپیده را




15
چو دیگران نه به ظاهر بود عبادت ما

حضور قلب نمازست در شریعت ما


ازان ز دامن مقصود کوته افتاده است

که پیش خلق درازست دست حاجت ما


نکرده‌ایم چو شبنم بساطی از گل پهن

چو غنچه بر سر زانوست خواب راحت ما


نهال خوش ثمر رهگذار طفلانیم

که بر گریز بود موسم فراغت ما


چراغ رهگذریم اوفتاده در ره باد

که تا به سایهٔ دستی کند حمایت ما؟


درین حدیقهٔ گل صائب از مروت نیست

که غنچه ماند در جیب، دست رغبت ما




16
هر که دولت یافت، شست از لوح خاطر نام ما

اوج دولت، طاق نسیان است در ایام ما


می‌خورد چون خون دل هر کس به قدر دستگاه

باش کوچکتر ز جام دیگران، گو جام ما


در نظر واکردنی طی شد بساط زندگی

چون شرر در نقطهٔ آغاز بود انجام ما


طفل بازیگوش، آرام از معلم می‌برد

تلخ دارد زندگی بر ما دل خودکام ما


نیست جام عیش ما صائب چو گل پا در رکاب

تا فلک گردان بود، در دور باشد جام ما








17
عمری است حلقهٔ در میخانه‌ایم ما

در حلقهٔ تصرف پیمانه‌ایم ما


از نورسیدگان خرابات نیستیم

چون خشت، پا شکستهٔ میخانه‌ایم ما


مقصود ما ز خوردن می نیست بی غمی

از تشنگان گریهٔ مستانه‌ایم ما


در مشورت اگر چه گشاد جهان ز ماست

سرگشته‌تر ز سبحهٔ صد دانه‌ایم ما


گر از ستاره سوختگان عمارتیم

چون جغد، خال گوشهٔ ویرانه‌ایم ما


از ما زبان خامهٔ تکلیف کوته است

این شکر چون کنیم که دیوانه‌ایم ما؟


چون خواب اگر چه رخت اقامت فکنده‌ایم

تا چشم می‌زنی به هم، افسانه‌ایم ما


مهر بتان در آب و گل ما سرشته‌اند

صائب خمیرمایهٔ بتخانه‌ایم ما




18
یاد رخسار ترا در دل نهان داریم ما

در دل دوزخ بهشت جاودان داریم ما


در چنین راهی که مردان توشه از دل کرده‌اند

ساده لوحی بین که فکر آب و نان داریم ما


منزل ما همرکاب ماست هر جا می‌رویم

در سفرها طالع ریگ روان داریم ما


چیست خاک تیره تا باشد تماشاگاه ما؟

سیرها در خویشتن چون آسمان داریم ما


قسمت ما چون کمان از صید خود خمیازه‌ای است

هر چه داریم از برای دیگران داریم ما


همت پیران دلیل ماست هر جا می‌رویم

قوت پرواز چون تیره از کمان داریم ما


گر چه غیر از سایه ما را نیست دیگر میوه‌ای

منت روی زمین بر باغبان داریم ما


گر چه صائب دست ما خالی است از نقد جهان

چون جرس آوازه‌ای در کاروان داریم ما






19
خجلت ز عشق پاک گهر می‌بریم ما

از آفتاب دامن تر می‌بریم ما


یک طفل شوخ نیست درین کشور خراب

دیوانگی به جای دگر می‌بریم ما


فیضی که خضر یافت ز سرچشمهٔ حیات

دلهای شب ز دیدهٔ تر می‌بریم ما


حیرت مباد پردهٔ بینایی کسی!

در وصل، انتظار خبر می‌بریم ما


با مشربی ز ملک سلیمان وسیع‌تر

در چشم تنگ مور بسر می‌بریم ما


هر کس به ما کند ستمی، همچو عاجزان

دیوان خود به آه سحر می‌بریم ما


صائب ز بس تردد خاطر، که نیست باد!

در خانه‌ایم و رنج سفر می‌بریم ما




20
خار در پیراهن فرزانه می‌ریزیم ما

گل به دامن بر سر دیوانه می‌ریزیم ما


قطره گوهر می‌شود در دامن بحر کرم

آبروی خویش در میخانه می‌ریزیم ما


در خطرگاه جهان فکر اقامت می‌کنیم

در گذار سیل، رنگ خانه می‌ریزیم ما


در دل ما شکوهٔ خونین نمی‌گردد گره

هر چه در شیشه است، در پیمانه می‌ریزیم ما


انتظار قتل، نامردی است در آیین عشق

خون خود چون کوهکن مردانه می‌ریزیم ما


هر چه نتوانیم با خود برد ازین عبرت‌سرا

هست تا فرصت، برون از خانه می‌ریزیم ما


در حریم زلف اگر نگشاید از ما هیچ کار

آبی از مژگان به دست شانه می‌ریزیم ما

 

پاسخ : غزلیات صائب تبریزی

21

چشم مست یار شد مخمور و مدهوشیم ما

باده از جوش نشاط افتاد و در جوشیم ما


نالهٔ ما حلقه در گوش اجابت می‌کشد

کز سحرخیزان آن صبح بناگوشیم ما


فتنهٔ صد انجمن، آشوب صد هنگامه‌ایم

گر به ظاهر چون شراب کهنه خاموشیم ما


نامهٔ پیچیده را چون آب خواندن حق ماست

کز سخن فهمان آن لبهای خاموشیم ما


بی تامل چون عرق بر روی خوبان می‌دویم

چون کمند زلف، گستاخ بر و دوشیم ما


از شراب مارگ خامی است صائب موج زن

گر چه عمری شد درین میخانه در جوشیم ما




22
دایم ز خود سفر چو شرر می‌کنیم ما

نقد حیات صرف سفر می‌کنیم ما


سالی دو عید مردم هشیار می‌کنند

در هر پیاله عید دگر می‌کنیم ما


در پاکی گهر ز صدف دست برده‌ایم

آبی که می‌خوریم گهر می‌کنیم ما


چون گردباد، نیش دو صد خار می‌خوریم

گر جامه از غبار به بر می‌کنیم ما


وا می‌کنیم غنچهٔ دل را به زور آه

خون در دل نسیم سحر می‌کنیم ما


از رخنهٔ دل است، رهی گر به دوست هست

زین راه اختیار سفر می‌کنیم ما


صائب فریب نعمت الوان نمی‌خوریم

روزی خود ز خون جگر می‌کنیم ما




23
ای دفتر حسن ترا، فهرست خط و خالها

تفصیلها پنهان شده، در پردهٔ اجمالها


پیشانی عفو ترا، پرچین نسازد جرم ما

آیینه کی برهم خورد، از زشتی تمثالها؟


با عقل گشتم همسفر، یک کوچه راه از بیکسی

شد ریشه ریشه دامنم، از خار استدلالها


هر شب کواکب کم کنند، از روزی ما پاره‌ای

هر روز گردد تنگتر، سوراخ این غربالها


حیران اطوار خودم، درماندهٔ کار خودم

هر لحظه دارم نیتی، چون قرعهٔ رمالها


هر چند صائب می‌روم، سامان نومیدی کنم

زلفش به دستم می‌دهد، سررشتهٔ آمالها

 

غزلیات صائب تبریزی-پایان بیتها با حرف«ب»

24

هوا چکیدهٔ نورست در شب مهتاب

ستاره خندهٔ حورست در شب مهتاب


سپهر جام بلوری است پر می روشن

زمین قلمرو نورست در شب مهتاب


زمین زخندهٔ لبریز مه نمکدانی است

زمانه بر سر شورست در شب مهتاب


رسان به دامن صحرای بیخودی خود را

که خانه دیدهٔ مورست در شب مهتاب


بغیر بادهٔ روشن، نظر به هر چه کنی

غبار چشم شعورست در شب مهتاب


براق راهروان است روشنایی راه

سفر ز خویش ضرورست در شب مهتاب




25
عرق‌فشانی آن گلعذار را دریاب

ستاره‌ریزی صبح بهار را دریاب


درون خانه خزان و بهار یکرنگ است

ز خویش خیمه برون زن، بهار را دریاب


ز گاهوارهٔ تسلیم کن سفینهٔ خویش

میان بحر حضور کنار را دریاب


ز فیض صبح مشو غافل ای سیاه درون

صفای این نفس بی غبار را دریاب


عقیق در دهن تشنه کار آب کند

به وعده‌ای جگر داغدار را دریاب


تو کز شراب حقیقت هزار خم داری

به یک پیاله من خاکسار را دریاب




26
درون گنبد گردون فتنه بار مخسب

به زیر سایهٔ پل موسم بهار مخسب


فلک ز کاهکشان تیغ بر کف استاده است

به زیر سایهٔ شمشیر آبدار مخسب


ز چار طاق عناصر شکست می‌بارد

میان چار مخالف به اختیار مخسب


ستاره زندهٔ جاوید شد ز بیداری

تو نیز در دل شب ای سیاهکار مخسب


به شب ز حلقهٔ اهل گناه کن شبگیر

دلی چو آینه داری، به زنگبار مخسب


به نیم چشم زدن پر ز آب می‌گردد

درین سفینهٔ پر رخنه زینهار مخسب


گرفت دامن گل شبنم از سحرخیزی

تو هم شبی رخی از اشک تازه دار مخسب


به ذوق مطرب و می روزها به شب کردی

شبی به ذوق مناجات کردگار مخسب


بر آر یوسف جان را ز چاه تیرهٔ تن

تو نور چشم وجودی، درین غبار مخسب


ز نوبهار به رقص است ذره ذرهٔ خاک

تو نیز جزو زمینی، درین بهار مخسب


به ذوق رنگ حنا کودکان نمی‌خسبند

چه می‌شود، تو هم از بهر آن نگار مخسب


جواب آن غزل مولوی است این صائب

ز عمر یکشبه کم گیر و زنده‌دار، مخسب

 

غزلیات صائب تبریزی-پایان بیتها با حرف«ت»

27

حضور دل نبود با عبادتی که مراست

تمام سجدهٔ سهوست طاعتی که مراست


نفس چگونه برآید ز سینه‌ام بی آه؟

ز عمر رفته به غفلت ندامتی که مراست


ز داغ گمشده فرزند جانگدازترست

ز فوت وقت به دل داغ حسرتی که مراست


اگر به قدر سفر فکر توشه باید کرد

نفس چگونه کند راست، فرصتی که مراست؟


ز گرد لشکر بیگانه مملکت را نیست

ز آشنایی مردم کدورتی که مراست


چو کوتهی نبود در رسایی قسمت

چرا دراز شود دست حاجتی که مراست؟


سراب را ز جگر تشنگان بادیه نیست

ز میزبانی مردم خجالتی که مراست


به هم، چو شیر و شکر، سنگ و شیشه می‌جوشد

اگر برون دهم از دل محبتی که مراست


چو غنچه سر به گریبان کشیده‌ام صائب

نسیم راه نیابد به خلوتی که مراست




28
از زمین اوج گرفته است غباری که مراست

ایمن از سیلی موج است کناری که مراست


چشم پوشیده‌ام از هر چه درین عالم هست

چه کند سیل حوادث به حصاری که مراست؟


کار زنگار کند با دل چون آینه‌ام

گر چه هست از دگران، نقش و نگاری که مراست


جان غربت زده را زود به پابوس وطن

می‌رساند نفس برق سواری که مراست


نیست از خاک گرانسنگ به دل قارون را

بر دل از رهگذر جسم غباری که مراست


می‌کنم خوش دل خود را به تمنای وصال

سایهٔ مرغ هوایی است شکاری که مراست


نیست در عالم ایجاد، فضایی صائب

که نفس راست کند مشت غباری که مراست




29
دیوانهٔ خموش به عاقل برابرست

دریای آرمیده به ساحل برابرست


در وصل و هجر، سوختگان گریه می‌کنند

از بهر شمع، خلوت و محفل برابرست


دست از طلب مدار که دارد طریق عشق

از پافتادنی که به منزل برابرست


گردی که خیزد از قدم رهروان عشق

با سرمهٔ سیاهی منزل برابرست


دلگیر نیستم که دل از دست داده‌ام

دلجویی حبیب به صد دل برابرست


صائب ز دل به دیدهٔ خونبار صلح کن

یک قطره اشک گرم به صد دل برابرست




30
با کمال احتیاج، از خلق استغنا خوش است

با دهان خشک مردن بر لب دریا خوش است


نیست پروا تلخکامان را ز تلخیهای عشق

آب دریا در مذاق ماهی دریا خوش است


هر چه رفت از عمر، یاد آن به نیکی می‌کنند

چهرهٔ امروز در آیینهٔ فردا خوش است


برق را در خرمن مردم تماشا کرده است

آن که پندارد که حال مردم دنیا خوش است


فکر شنبه تلخ دارد جمعهٔ اطفال را

عشرت امروز بی‌اندیشهٔ فردا خوش است


هیچ کاری بی تامل گرچه صائب خوب نیست

بی تامل آستین افشاندن از دنیا خوش است




31
به غم نشاط من خاکسار نزدیک است

خزان من چو حنا با بهار نزدیک است


یکی است چشم فرو بستن و گشادن من

به مرگ، زندگیم چون شرار نزدیک است


به چشم کم منگر جسم خاکسار مرا

که این غبار به دامان یار نزدیک است


چه غم ز دوری راه است بیقراران را؟

به موج‌های سبکرو کنار نزدیک است


به آفتاب رسید از کنار گل شبنم

به وصل، دیدهٔ شب زنده‌دار نزدیک است


چو سوخت تشنه‌لبی دانهٔ مرا صائب

چه سود ازین که به من نوبهار نزدیک است؟




32
دیدن روی تو ظلم است و ندیدن مشکل است

چیدن این گل گناه است و نچیدن مشکل است


هر چه جز معشوق باشد پردهٔ بیگانگی است

بوی یوسف را ز پیراهن شنیدن مشکل است


غنچه را باد صبا از پوست می‌آرد برون

بی‌نسیم شوق، پیراهن دریدن مشکل است


ماتم فرهاد کوه بیستون را سرمه داد

بی هم‌آوازی نفس از دل کشیدن مشکل است


هر سر موی ترا با زندگی پیوندهاست

با چنین دلبستگی، از خود بریدن مشکل است


در جوانی توبه کن تا از ندامت برخوری

نیست چون دندان، لب خود را گزیدن مشکل است


تا نگردد جذبهٔ توفیق صائب دستگیر

از گل تعمیر، پای خود کشیدن مشکل است




33
مرگ سبکروان طلب، آرمیدن است

چون نبض، زندگانی ما در تپیدن است


در شاهراه عشق ز افتادگی مترس

کز پا فتادن تو به منزل رسیدن است


از قاصدان شنیدن پیغام دوستان

گل را به دست دیگری از باغ چیدن است


نومیدیی که مژدهٔ امید می‌دهد

از روی ناز نامهٔ عاشق دریدن است


چون شیر مادرست مهیا اگرچه رزق

این جهد و کوشش تو به جای مکیدن است


صائب ز اهل عقل شنیدن حدیث عشق

اوصاف یوسف از لب اخوان شنیدن است




34

باد بهار مرهم دلهای خسته است

گل مومیایی پر و بال شکسته است


شاخ از شکوفه پنبه سرانجام می‌کند

از بهر داغ لاله که در خون نشسته است


وقت است اگر ز پوست بر آیند غنچه‌ها

شیر شکوفه زهر هوا را شکسته است


زنجیریی است ابر که فریاد می‌کند

دیوانه‌ای است برق که از بند جسته است


پایی که کوهسار به دامن شکسته بود

از جوش لاله بر سر آتش نشسته است


افسانهٔ نسیم به خوابش نمی‌کند

از نالهٔ که بوی گل از خواب جسته است؟


صائب بهوش باش که داروی بیهشی

باد بهار در گره غنچه بسته است




35
از جوانی داغها بر سینهٔ ما مانده است

نقش پایی چند ازان طاوس بر جا مانده است


در بساط من ز عنقای سبک پرواز عمر

خواب سنگینی چو کوه قاف بر جا مانده است


چون نسایم دست برهم، کز شمار نقد عمر

زنگ افسوسی به دست بادپیما مانده است


می‌کند از هر سر مویم سفیدی راه مرگ

پایم از خواب گران در سنگ خارا مانده است


نیست جز طول امل در کف مرا از عمر هیچ

از کتاب من، همین شیرازه بر جا مانده است


مطلبش از دیدهٔ بینا، شکار عبرت است

ورنه صائب را چه پروای تماشا مانده است؟




36
مهربانی از میان خلق دامن چیده است

از تکلف، آشنایی برطرف گردیده است


وسعت از دست و دل مردم به منزل رفته است

جامه‌ها پاکیزه و دل‌ها به خون غلتیده است


رحم و انصاف و مروت از جهان برخاسته است

روی دل از قبلهٔ مهر و وفا گردیده است


پردهٔ شرم و حیا، بال و پر عنقا شده است

صبر از دلها چو کوه قاف دامن چیده است


نیست غیر از دست خالی پرده‌پوشی سرو را

خار چندین جامهٔ رنگین ز گل پوشیده است


گوهر و خرمهره در یک سلک جولان می‌کنند

تار و پود انتظام از یکدیگر پاشیده است


هر تهیدستی ز بی شرمی درین بازارگاه

در برابر ماه کنعان را دکانی چیده است


تر نگردد از زر قلبی که در کارش کنند

یوسف بی‌طالع ما گرگ باران‌دیده است


در دل ما آرزوی دولت بیدار نیست

چشم ما بسیار ازین خواب پریشان دیده است


برزمین آن کس که دامان می‌کشید از روی ناز

عمرها شد زیر دامان زمین خوابیده است


گر جهان زیر و زبر گردد، نمی‌جنبد ز جا

هر که صائب پا به دامان رضا پیچیده است




37

زان خرمن گل حاصل ما دامن چیده‌ست

زان سیب ذقن قسمت ما دست بریده‌ست


ما را ز شب وصل چه حاصل،که تو از ناز

تا باز کنی بند قبا، صبح دمیده‌ست


چون خضر، شود سبز به هر جا که نهد پای

هر سوخته‌جانی که عقیق تو مکیده‌ست


ما در چه شماریم، که خورشید جهانتاب

گردن به تماشای تو از صبح کشیده‌ست


شد عمر و نشد سیر دل ما ز تپیدن

این قطرهٔ خون از سر تیغ که چکیده‌ست؟


عمری است خبر از دل و دلدار ندارم

با شیشه پریزاد من از دست پریده‌ست


صائب چه کنی پای طلب آبله فرسود؟

هر کس به مقامی که رسیده‌ست، رسیده‌ست




38
موج شراب و موجهٔ آب بقا یکی است

هر چند پرده‌هاست مخالف، نوا یکی است


خواهی به کعبه رو کن و خواهی به سومنات

از اختلاف راه چه غم، رهنما یکی است


این ما و من نتیجهٔ بیگانگی بود

صد دل به یکدگر چو شود آشنا، یکی است


در چشم پاک بین نبود رسم امتیاز

در آفتاب، سایهٔ شاه و گدا یکی است


بی ساقی و شراب، غم از دل نمی‌رود

این درد را طبیب یکی و دوا یکی است


از حرف خود به تیغ نگردیم چون قلم

هر چند دل دو نیم بود، حرف ما یکی است


صائب شکایت از ستم یار چون کند؟

هر جا که عشق هست، جفا و وفا یکی است




39
روی کار دیگران و پشت کار من یکی است

روز و شب در دیدهٔ شب‌زنده‌دار من یکی است


سنگ راه من نگردد سختی راه طلب

کوه و صحرا پیش سیل بیقرار من یکی است


نیست چون گل جوش من موقوف جوش نوبهار

خون منصورم، خزان و نوبهار من یکی است


گر چه در ظاهر عنان اختیارم داده‌اند

حیرتی دارم که جبر و اختیار من یکی است


ساده‌لوحی فارغ از رد و قبولم کرده است

زشت و زیبا در دل آیینه‌وار من یکی است


می‌برم چون چشم خوبان دل به هر حالت که هست

خواب و بیداری و مستی و خمار من یکی است


بی‌تامل صائب از جا بر نمی‌دارم قدم

خار و گل ز آهستگی در رهگذار من یکی است




40
آب خضر و می شبانه یکی است

مستی و عمر جاودانه یکی است


بر دل ماست چشم، خوبان را

صد کماندار را نشانه یکی است


پیش آن چشمهای خواب آلود

نالهٔ عاشق و فسانه یکی است


پلهٔ دین و کفر چون میزان

دو نماید، ولی زبانه یکی است


گر هزارست بلبل این باغ

همه را نغمه و ترانه یکی است


خنده در چشم آب گرداند

ماتم و سور این زمانه یکی است


پیش مرغ شکسته‌پر صائب

قفس و باغ و آشیانه یکی است

 

پاسخ : غزلیات صائب تبریزی-پایان بیتها با حرف«ت»

41

مدتی شد کز حدیث اهل دل گوشم تهی است

چون صدف زین گوهر شهوار آغوشم تهی است


از دل بیدار و اشک آتشین و آه گرم

دستگاه زندگی چون شمع خاموشم تهی است


خجلتی دارم که خواهد پرده‌پوش من شدن

گر چه از سجادهٔ تقوی بر و دوشم تهی است


سرگذشت روزگار خوشدلی از من مپرس

صفحهٔ خاطر ازین خواب فراموشم تهی است


گفتگوی پوچ ناصح را نمی‌دانم که چیست

اینقدر دانم که جای پنبه در گوشم تهی است!


گرچه دارم در بغل چون هاله تنگ آن ماه را

همچنان از شرم، جای او در آغوشم تهی است




42
چون سرو بغیر از کف افسوس، برم نیست

از توشه بجز دامن خود بر کمرم نیست


چون سیل درین دامن صحرای غریبی

غیر از کشش بحر دگر راهبرم نیست


از فرد روان خجلت صد قافله دارم

هر چند بجز درد طلب همسفرم نیست


چون آینه و آب نیم تشنهٔ هر عکس

نقشی که ز دل محو شود در نظرم نیست


چون غنچهٔ تصویر، دلم جمع ز تنگی است

امید گشایش ز نسیم سحرم نیست


زندان فراموشی من رخنه ندارد

در مصرم و هرگز ز عزیزان خبرم نیست


صائب همه کس می‌برد از شعر ترم فیض

استادگی بخل در آب گهرم نیست




43
مبند دل به حیاتی که جاودانی نیست

که زندگانی ده روزه زندگانی نیست


به چشم هر که سیه شد جهان ز رنج خمار

شراب تلخ کم از آب زندگانی نیست


ز شرم موی سفیدست هوشیاری من

وگرنه نشاهٔ مستی کم از جوانی نیست


جدا بود شکر و شیر، همچو روغن و آب

درین زمانه که آثار مهربانی نیست


ز صبح صادق پیری چه فیض خواهم برد؟

مرا که بهره بجز غفلت از جوانی نیست


برون میار سر از زیر بال خود صائب

که تنگنای فلک جای پرفشانی نیست




44
بار غم از دلم می گلرنگ برنداشت

این سیل هرگز از ره من سنگ برنداشت


از شور عشق، سلسله‌جنبان عالمم

مرغی مرا ندید که آهنگ برنداشت


شد کهربا به خون جگر لعل آبدار

از می خزان چهرهٔ ما رنگ برنداشت


یارب شود چو دست سبو، خشک زیر سر!

دستی که در شکستن من سنگ برنداشت


چون برگ لاله گرچه به خون غوطه‌ها زدیم

بخت سیه ز دامن ما چنگ برنداشت


صائب ز بزم عقده‌گشایان کناره کرد

ناز نسیم، غنچهٔ دلتنگ برنداشت




45

کنون که از کمر کوه، موج لاله گذشت

بیار کشتی می، نوبت پیاله گذشت


درین محیط پر از خون، بهار عمر مرا

به جمع کردن دامن چو داغ لاله گذشت


من آن حریف تنک روزیم که چون مه عید

تمام دور نشاطم به یک پیاله گذشت


می دو ساله دم روح‌پروری دارد

که می‌توان ز صلاح هزار ساله گذشت


نشد ز نسخهٔ دل نقطه‌ای مرا معلوم

اگر چه عمر به تصحیح این رساله گذشت


گداخت از ورق لاله، دیده‌ام صائب

کدام سوخته یارب برین رساله گذشت؟




46
از سر خردهٔ جان سخت دلیرانه گذشت

آفرین باد به پروانه که مردانه گذشت


در شبستان جهان، عمر گرانمایهٔ ما

هر چه در خواب نشد صرف، به افسانه گذشت


منه انگشت به حرف من مجنون زنهار

که قلم، بسته لب از نامهٔ دیوانه گذشت


دل آزاد من و گرد تعلق، هیهات

بارها سیل تهیدست ازین خانه گذشت


عقل از آب و گل تقلید نیامد بیرون

عشق اول قدم از کعبه و بتخانه گذشت


مایهٔ عشرت ایام کهنسالی شد

آنچه از عمر به بازیچهٔ طفلانه گذشت


یک دم از خلوت اندیشه نیامد بیرون

عمر صائب همه در سیر پریخانه گذشت




47
تابه فکر خود فتادم، روزگار از دست رفت

تا شدم از کار واقف، وقت کار از دست رفت


تا کمر بستم، غبار از کاروان بر جا نبود

از کمین تا سر برآوردم، شکار از دست رفت


داغ‌های ناامیدی یادگار از خود گذاشت

خردهٔ عمرم که چون نقد شرار از دست رفت


تا نفس را راست کردم، ریخت اوراق حواس

دست تا بر دست سودم، نوبهار از دست رفت


پی به عیب خود نبردم تا بصیرت داشتم

خویش را نشناختم، آیینه‌دار از دست رفت


عشق را گفتم به دست آرم عنان اختیار

تا عنان آمد به دستم، اختیار از دست رفت


عمر باقی مانده را صائب به غفلت مگذران

تا به کی گویی که روز و روزگار از دست رفت؟

 

غزلیات صائب تبریزی-پایان بیتها با حرف«د»

48
دنبال دل کمند نگاه کسی مباد

این برق در کمین گیاه کسی مباد


از انتظار، دیدهٔ یعقوب شد سفید

هیچ آفریده چشم به راه کسی مباد


از توبهٔ شکسته، زمین گیر خجلتم

این شیشهٔ شکسته به راه کسی مباد


یا رب که هیچ دیده ز پرواز بی محل

منت‌پذیر از پر کاه کسی مباد


لرزد دلم ز قامت خم همچو برگ بید

دیوار پی‌گسسته پناه کسی مباد


در حیرتم که توبه کنم از کدام جرم

بیش از شمار، جرم و گناه کسی مباد


صائب دلم سیاه شد از کثرت گناه

این ابر تیره پردهٔ ماه کسی مباد




49

هر ذره ازو در سر، سودای دگر دارد

هر قطره ازو در دل، دریای دگر دارد


در حلقهٔ زلف او، دل راست عجب شوری

در سلسله دیوانه، غوغای دگر دارد


در سینهٔ خم هر چند، بی جوش نمی‌باشد

در کاسهٔ سرها می غوغای دگر دارد


نبض دل بیتابان، زین دست نمی‌جنبد

این موج سبک جولان، دریای دگر دارد


در دایرهٔ امکان، این نشاه نمی‌باشد

پیمانهٔ چشم او، صهبای دگر دارد


در شیشهٔ گردون نیست، کیفیت چشم او

این ساغر مردافکن، مینای دگر دارد


شوخی که دلم خون کرد، از وعده خلافیها

فردای قیامت هم، فردای دگر دارد


ای خواجهٔ کوته بین، بیداد مکن چندین

کاین بندهٔ نافرمان، مولای دگر دارد


از گفتهٔ مولانا، مدهوش شدم صائب

این ساغر روحانی، صهبای دگر دارد




50
خوش آن که از دو جهان گوشهٔ غمی دارد

همیشه سر به گریبان ماتمی دارد


تو مرد صحبت دل نیستی، چه می‌دانی

که سر به جیب کشیدن چه عالمی دارد


هزار جان مقدس فدای تیغ تو باد

که در گشایش دلها عجب دمی دارد!


لب پیاله نمی‌آید از نشاط به هم

زمین میکده خوش خاک بی‌غمی دارد!


تو محو عالم فکر خودی، نمی‌دانی

که فکر صائب ما نیز عالمی دارد




51

آزادهٔ ما برگ سفر هیچ ندارد

جز دامن خالی به کمر هیچ ندارد


از سنگ بود بی‌ثمری دست حمایت

آسوده درختی که ثمر هیچ ندارد


از عالم پرشور مجو گوهر راحت

کاین بحر بجز موج خطر هیچ ندارد


بیهوده مسوزان نفس خویش چو غواص

کاین نه صدف پوچ، گهر هیچ ندارد


خرسند به فرمان قضا باش که این تیغ

غیر از سرتسلیم، سپر هیچ ندارد


آسوده درین غمکده از شورش ایام

مستی است که از خویش خبر هیچ ندارد


یک چشم زدن غافل ازان جان جهان نیست

هر چند دل از خویش خبر هیچ ندارد


خواری به عزیزان بود از مرگ گرانتر

اندیشهٔ سر شمع سحر هیچ ندارد


هر چند ز پیوند شود نخل برومند

پیوند درین عهدهٔ ثمر هیچ ندارد


صائب ز نظر بازی خورشید عذاران

حاصل بجز از دیدهٔ‌تر هیچ ندارد




52
جویای تو با کعبهٔ گل کار ندارد

آیینهٔ ما روی به دیوار ندارد


در حلقهٔ این زهدفروشان نتوان یافت

یک سبحه که شیرازهٔ زنّار ندارد


هر لحظه به رنگ دگر از پرده بر آیی

دل بردن ما این همه در کار ندارد


از دیدن رویت دل آیینه فرو ریخت

هر شیشه دلی طاقت دیدار ندارد


در هر شکن زلف گره‌گیر تو دامیست

این سلسله یک حلقهٔ بیکار ندارد


ما گوشه‌نشینان چمن‌آرای خیالیم

در خلوت ما نکهت گل بار ندارد


بلبل ز نظربازی شبنم گله‌مند است

مسکین خبر از رخنهٔ دیوار ندارد


پیش ره آتش ننهند چوب خس و خار

صائب حذر از کثرت اغیار ندارد




53
از فسون عالم اسباب خوابم می‌برد

پیش پای یک جهان سیلاب خوابم می‌برد


سبزهٔ خوابیده را بیدار سازد آب و من

چون شوم مست از شراب ناب خوابم می‌برد


از سرم تا نگذرد می، کم نگردد رعشه‌ام

همچو ماهی در میان آب خوابم می‌برد


در مقام فیض، غفلت زور می‌آرد به من

بیشتر در گوشهٔ محراب خوابم می‌برد


نیست غیر از گوشهٔ عزلت مرا جایی قرار

در صدف چون گوهر سیراب خوابم می‌برد


غفلت من از شتاب زندگی خواهد فزود

رفته رفته زین صدای آب خوابم می‌برد


دارد از لغزش مرا صائب گرانی بی‌نصیب

در کف آیینه چون سیماب خوابم می‌برد




54
مکتوب من به خدمت جانان که می‌برد؟

برگ خزان رسیده به بستان که می‌برد؟


دیوانه‌ای به تازگی از بند جسته است

این مژده را به حلقهٔ طفلان که می‌برد؟


اشک من و توقع گلگونهٔ اثر؟

طفل یتیم را به گلستان که می‌برد؟


جز من که باغ خویشتن از خانه کرده‌ام

در نوبهار سر به گریبان که می‌برد؟


هر مشکلی که هست، گرفتم گشود عقل

ره در حقیقت دل انسان که می‌برد؟


سر باختن درین سفر دور، دولت است

ورنه طریق عشق به پایان که می‌برد؟


صائب سواد شهر مرا خون مرده کرد

این دل رمیده را به بیابان که می‌برد؟




55
تا به کی درخواب سنگین روزگارم بگذرد

زندگی در سنگ خارا چون شرارم بگذرد


چند اوقات گرامی همچو طفل نوسواد

در ورق گردانی لیل و نهارم بگذرد؟


بس که ناز کارنشناسان ملولم ساخته است

دست می‌مالم به هم تا وقت کارم بگذرد


بار منت بر نمی‌تابد دل آزاده‌ام

غنچه گردم گر نسیم از شاخسارم بگذرد


با خیال او قناعت می‌کنم، من کیستم

تا وصالش در دل امیدوارم بگذرد؟


من که چون خورشید تابان لعل سازم سنگ را

از شفق صائب به خون دل مدارم بگذرد




56
چارهٔ دل عقل پر تدبیر نتوانست کرد

خضر این ویرانه را تعمیر نتوانست کرد


در کنار خاک، عمر ما به خون خوردن گذشت

مادر بی‌مهر خون را شیر نتوانست کرد


راز ما از پردهٔ دل عاقبت بیرون فتاد

غنچه بوی خویش را تسخیر نتوانست کرد


محو شد هر کس که دید آن چشم خواب آلود را

هیچ کس این خواب را تعبیر نتوانست کرد


در نگیرد صحبت پیر و جوان با یکدگر

با کمان یک دم مدارا تیر نتوانست کرد


حلقهٔ در از درون خانه باشد بی‌خبر

مطلب دل را زبان تقریر نتوانست کرد


از ته دل هیچ کس صائب درین بستانسرا

خنده‌ای چون غنچهٔ تصویر نتوانست کرد




57
دل را به زلف پرچین، تسخیر می‌توان کرد

این شیر را به مویی، زنجیر می‌توان کرد


هر چند صد بیابان وحشی‌تر از غزالیم

ما را به گوشهٔ چشم، تسخیر می‌توان کرد


از بحر تشنه چشمان، لب خشک باز گردند

آیینه را ز دیدار، کی سیر می‌توان کرد؟


ما را خراب‌حالی، از رعشهٔ خمارست

از درد باده ما را، تعمیر می‌توان کرد


در چشم خرده بینان، هر نقطه صد کتاب است

آن خال را به صد وجه، تفسیر می‌توان کرد


گر گوش هوش باشد، در پردهٔ خموشی

صد داستان شکایت، تقریر می‌توان کرد


از درد عشق اگر هست، صائب ترا نصیبی

از ناله در دل سنگ، تاثیر می‌توان کرد




58
نه پشت پای بر اندیشه می‌توانم زد

نه این درخت غم از ریشه می‌توانم زد


به خصم گل زدن از دست من نمی‌آید

وگرنه بر سر خود تیشه می توانم زد


خوشم به زندگی تلخ همچو می، ورنه

برون چو رنگ ازین شیشه می‌توانم زد


اگر ز طعنهٔ عاجز کشی نیندیشم

به قلب چرخ جفاپیشه می‌توانم زد


ازان ز خنده نیاید لبم به هم چون جام

که بوسه بر دهن شیشه می‌توانم زد


ندیده است جگرگاه بیستون در خواب

گلی که من به سر تیشه می‌توانم زد


خوش است پیش فتادن ز همرهان صائب

وگرنه گام به اندیشه می‌توانم زد




59
جذبهٔ شوق اگر از جانب کنعان نرسد

بوی پیراهن یوسف به گریبان نرسد


در مقامی که ضعیفان کمر کین بندند

آه اگر مور به فریاد سلیمان نرسد!


تو و چشمی که ز دلها گذرد مژگانش

من و دزدیده نگاهی که به مژگان نرسد


هر که از دامن او دست مرا کوته کرد

دارم امید که دستش به گریبان نرسد!


شعلهٔ شوق من از پا ننشیند صائب

تا دل تشنه به آن چاه زنخدان نرسد




60
گردنکشی به سرو سرافراز می‌رسد

آزاده را به عالمیان ناز می‌رسد


هرچند بی‌صداست چو آیینه آب عمر

از رفتنش به گوش من آواز می‌رسد


یعقوب چشم باخته را یافت عاقبت

آخر به کام خویش، نظر باز می رسد


خون گریه می‌کند در و دیوار روزگار

دیگر کدام خانه برانداز می‌رسد؟


از دوستان باغ، درین گوشهٔ قفس

گاهی نسیم صبح به من باز می‌رسد


این شیشه پاره‌ها که درین خاک ریخته است

در بوتهٔ گداز به هم باز می‌رسد


آن روز می‌شویم ز سرگشتگی خلاص

کانجام ما به نقطهٔ آغاز می‌رسد


صائب خمش نشین که درین روزگار، حرف

از لب برون نرفته به غماز می‌رسد

 

پاسخ : غزلیات صائب تبریزی-پایان بیتها با حرف«د»

هر ساغری به آن لب خندان نمی‌رسد

هر تشنه‌لب به چشمهٔ حیوان نمی‌رسد


کار مرا به مرگ نخواهد گذاشت عشق

این کشتی شکسته به طوفان نمی‌رسد


وقت خوشی چو روی دهد مغتنم شمار

دایم نسیم مصر به کنعان نمی‌رسد


کوتاهی از من است نه از سرو ناز من

دست ز کار رفته به دامان نمی‌رسد


آه من است در دل شبهای انتظار

طومار شکوه‌ای که به پایان نمی‌رسد


هر چند صبح عید ز دل زنگ می‌برد

صائب به فیض چاک گریبان نمی‌رسد




62
شوق می از بهار گل‌اندام تازه شد

پیوند بوسه‌ها به لب جام تازه شد


از چهرهٔ گشادهٔ سیمین‌بران باغ

آغوش‌سازی طمع خام تازه شد


زان بوسه‌های‌تر که به شبنم ز گل رسید

امید من به بوسه و پیغام تازه شد


میلی که داشتند حریفان به نقل و می

از چشمک شکوفهٔ بادام تازه شد


از نوبهار، سبزهٔ مینا کشید قد

از آ ب تلخ می جگر جام تازه شد


داغی که به به خون جگر کرده بود دل

از روی گرم لالهٔ گلفام تازه شد


شب از شکوفه روز شد و روز شب ز ابر

هنگامهٔ مکرر ایام تازه شد


حاجت به رفتن چمن از کنج خانه نیست

زین‌سان که از بهار در و بام تازه شد


صائب ترا ز سردی دوران خزان مباد

کز نوبهار طبع تو ایام تازه شد




63
زان سفله حذر کن که توانگر شده باشد

زان موم بیندیش که عنبر شده باشد


امید گشایش نبود در گره بخل

زان قطره مجو آب که گوهر شده باشد


بنشین که چو پروانه به گرد تو زند بال

از روز ازل آنچه مقدر شده باشد


موقوف به یک جلوهٔ مستانهٔ ساقی است

گر توبهٔ من سد سکندر شده باشد


جایی که چکد باده ز سجادهٔ تقوی

سهل است اگر دامن ما تر شده باشد


خواهند سبک ساخت به سر گوشی تیغش

از گوهر اگر گوش صدف کر شده باشد


زندان غریبی شمرد دوش پدر را

طفلی که بدآموز به مادر شده باشد


لبهای می‌آلود بلای دل و جان است

زان تیغ حذر کن که به خون تر شده باشد


هر جا نبود شرم، به تاراج رود حسن

ویران شد آن باغ که بی‌در شده باشد


در دیدهٔ ارباب قناعت مه عیدست

صائب لب نانی که به خون تر شده باشد




64
به زیر چرخ دل شادمان نمی‌باشد

گل شکفته درین بوستان نمی‌باشد


خروش سیل حوادث بلند می‌گوید

که خواب امن درین خاکدان نمی‌باشد


به هر که می‌نگرم همچو غنچه دلتنگ است

مگر نسیم درین گلستان نمی‌باشد؟


به طاقت دل آزرده اعتماد مکن

که تیر آه به حکم کمان نمی‌باشد


به یک قرار بود آب، چون گهر گردد

بهار زنده‌دلان را خزان نمی‌باشد


کناره کردن از افتادگان مروت نیست

کسی به سایهٔ خود سرگران نمی‌باشد


مکن کناره ز عاشق، که زود چیده شود

گلی که در نظر باغبان نمی‌باشد


هزار بلبل اگر در چمن شود پیدا

یکی چو صائب آتش‌زبان نمی‌باشد




65
از جلوهٔ تو برگ ز پیوند بگسلد

نشو و نما ز نخل برومند بگسلد


طفل از نظارهٔ تو ز مادر شود جدا

مادر ز دیدن تو ز فرزند بگسلد


دامن کشان ز هر در باغی که بگذری

از ریشه سرو رشتهٔ پیوند بگسلد


چون نی نوازشی به لب خویش کن مرا

زان پیشتر که بند من از بند بگسلد


این رشتهٔ حیات که آخر گسستنی است

تا کی گره به هم زنم و چند بگسلد؟


در جوش نوبهار کجا تن دهد به بند؟

دیوانه‌ای که فصل خزان بند بگسلد


آدم به اختیار نیامد برون ز خلد

صائب چگونه از دل خرسند بگسلد؟




66
آبها آیینهٔ سرو خرامان تواند

بادها مشاطهٔ زلف پریشان تواند


رعدها آوازهٔ احسان عالمگیر تو

ابرها چتر پریزاد سلیمان تواند


سروها از طوق قمری سر بسر گردیده چشم

دست بر دل محو شمشاد خرامان تواند


شب‌نشینان عاشق افسانه‌های زلف تو

صبح خیزان واله چاک گریبان تواند


سبزپوشان فلک، چون سرو، با این سرکشی

سبزهٔ خوابیدهٔ طرف گلستان تواند


آتشین‌رویان که می‌بردند ازدلها قرار

چون سپند امروز یکسر پایکوبان تواند


چون صدف، جمعی که گوهر می‌فشاندند از دهن

حلقه در گوش لب لعل سخندان تواند


صائب افکار تو دل را زنده می‌سازد به عشق

زین سبب صاحبدلان جویای دیوان تواند




67
نه آسمان سبوکش میخانهٔ تواند

در حلقهٔ تصرف پیمانهٔ تواند


چندان که چشم کار کند در سواد خاک

مردم خراب نرگس مستانهٔ تواند


گردنکشان شیشه و افتادگان جام

در زیر دست ساقی میخانهٔ تواند


آن خسروان که روز بزرگی کنند خرج

چون شب شود، گدای در خانهٔ تواند


ما خود چه ذره‌ایم، که خورشید طلعتان

با روی آتشین همه پروانهٔ تواند


صائب بگو، که پرده شناسان روزگار

از دل تمام گوش به افسانهٔ تواند




68
دل را کجا به زلف رسا می‌توان رساند؟

این پا شکسته را به کجا می‌توان رساند؟


سنگین دلی، وگرنه ازان لعل آبدار

صد تشنه را به آب بقا می‌توان رساند


در کاروان بیخودی ما شتاب نیست

خود را به یک دو جام به ما می‌توان رساند


از خود بریده بر سر آتش نشسته‌ایم

ما را به یک نگه به خدا می‌توان رساند


دامان برق را نتواند گرفت خار

خود را به عمر رفته کجا می‌توان رساند؟


صائب کمند بخت اگر نیست نارسا

دستی به آن دو زلف رسا می‌توان رساند




69
هر که در زنجیر آن مشکین سلاسل ماند، ماند

عقده‌ای کز پیچ و تاب زلف در دل ماند، ماند


پاکشیدن مشکل است از خاک دامنگیر عشق

هر که را چون سرو این‌جا پای در گل ماند، ماند


ناقص است آن کس که از فیض جنون کامل نشد

در چنین فصل بهاری هر که عاقل ماند، ماند


می‌برد عشق از زمین بر آسمان ارواح را

زین دلیل آسمانی هر که غافل ماند، ماند


تشنهٔ آغوش دریا را تن‌آسانی بلاست

چون صدف هر کس که در دامان ساحل ماند، ماند


نیست ممکن، نقش پا را از زمین برخاستن

هر گرانجانی که در دنبال محمل ماند، ماند


سیل هیهات است تا دریا کند جایی مقام

یک قدم هر کس که از همراهی دل ماند، ماند


برنمی‌گردد به گلشن شبنم از آغوش مهر

هر که صائب محو آن شیرین شمایل ماند، ماند




70

طی شد زمان پیری و دل داغدار ماند

صیقل شکست و آینه‌ام در غبار ماند


چون ریشهٔ درخت که ماند به جای خویش

شد زندگی و طول امل برقرار ماند


خواهد گرفت دامن گل را به خون ما

این آشیانه‌ای که ز ما یادگار ماند


ناخن نزد کسی به دل سر به مهر ما

این غنچه ناشکفته برین شاخسار ماند


دست من از رعونت آزادگی چو سرو

با صد هزار عقدهٔ مشکل ز کار ماند


نتوان ز من به عشرت روی زمین گرفت

گردی که بر جبین من از کوی یار ماند


صائب ز اهل درد هم آواز من بس است

کوه غمی که بر دلم از روزگار ماند

 

پاسخ : غزلیات صائب تبریزی-پایان بیتها با حرف«د»

71
نه گل، نه لاله درین خارزار می‌ماند

دویدنی به نسیم بهار می‌ماند


مل خنده بود گریهٔ پشیمانی

گلاب تلخ ز گل یادگار می‌ماند


مگر شهید به این تیغ کوه شد فرهاد؟

که لاله‌اش به چراغ مزار می‌ماند


مه تمام، هلال و هلال شد مه بدر

به یک قرار که در روزگار می‌ماند؟


چنین که تنگ گرفته است بر صدف دریا

چه آب در گهر شاهوار می‌ماند؟


ز لاله و گل این باغ و بوستان صائب

به باغبان جگر داغدار می‌ماند




72
فلک به آبلهٔ خار دیده می‌ماند

زمین به دامن در خون کشیده می‌ماند


طراوت از ثمر آسمانیان رفته است

ترنج ماه به نار کفیده می‌ماند


شکفته چون شوم از بوستان، که لاله و گل

به سینه‌های جراحت رسیده می‌ماند


زمین ساکن و خورشید آتشین جولان

به دست و زانوی ماتم‌رسیده می‌ماند


کمند حادثه را چین نارسایی نیست

رمیدنی به غزال رمیده می‌ماند


ز روی لاله ازان چشم برنمی‌دارم

که اندکی به دل داغدیده می‌ماند


چو تیر، راست روان بر زمین نمی‌مانند

عداوتی به سپهر خمیده می‌ماند


تمتع از رخ گل می‌برند دیده‌وران

به عندلیب گلوی دریده می‌ماند




73

سبکروان به زمینی که پا گذاشته‌اند

بنای خانه‌بدوشی به جا گذاشته‌اند


خوش آن گروه که چون موج دامن خود را

به دست آب روان قضا گذاشته‌اند


عنان سیر تو چون موج در کف دریاست

گمان مبر که ترا با تو واگذاشته‌اند


مباش در پی مطلب، که مطلب دو جهان

به دامن دل بی‌مدعا گذاشته‌اند


مگر فلاخن توفیق دست من گیرد

که همچو سنگ نشانم به جا گذاشته‌اند


چو نی بجو نفس گرم ازان سبک‌روحان

که برگ را ز برای نوا گذاشته‌اند


فغان که در ره سیل سبک عنان حیات

ز خواب، بند گرانم به پا گذاشته‌اند


مباش محو اثرهای خود، تماشا کن

که پیشتر ز تو مردان چها گذاشته‌اند


دعای صدرنشینان نمی‌رسد صائب

به محفلی که ترا بی‌دعا گذاشته‌اند




74
این غافلان که جود فراموش کرده‌اند

آرایش وجود فراموش کرده‌اند


آه این چه غفلت است که پیران عهد ما

با قد خم سجود فراموش کرده‌اند


آن نور غیب را که جهان روشن است ازو

از غایت شهود فراموش کرده‌اند


از ما اثر مجوی که رندان پاکباز

عنقاصفت، نمود فراموش کرده‌اند


جانها هوای عالم بالا نمی‌کنند

این شعله‌ها صعود فراموش کرده‌اند


یاد جماعتی ز عزیزان بخیر باد

کز ما به یادبود فراموش کرده‌اند


صائب خمش نشین که درین عهد بلبلان

ز افسردگی سرود فراموش کرده‌اند




75
دل را نگاه گرم تو دیوانه می‌کند

آیینه را رخ تو پریخانه می‌کند


دل می‌خورد غم من و من می‌خورم غمش

دیوانه غمگساری دیوانه می‌کند


آزادگان به مشورت دل کنند کار

این عقده کار سبحهٔ صددانه می‌کند


ای زلف یار، سخت پریشان و درهمی

دست بریدهٔ که ترا شانه می‌کند؟


غافل ز بیقراری عشاق نیست حسن

فانوس پرده‌داری پروانه می‌کند


یاران تلاش تازگی لفظ می‌کنند

صائب تلاش معنی بیگانه می‌کند




76
دیدهٔ ما سیر چشمان، شان دنیا بشکند

همچو جوهر نقش را آیینهٔ ما بشکند


بر سفال جسم لرزیدن ندارد حاصلی

این سبو امروز اگر نشکست، فردا بشکند


هر سر خاری کلید قفل چندین آبله است

وای بر آن کس که خاری بی‌محابا بشکند


از حباب ما گره در کار بحر افتاده است

می‌کشد دریا نفس هرگاه مارا بشکند!


از شکست آرزو هر لحظه دل را ماتمی است

عشق کو، کاین شیشه‌ها را جمله یکجا بشکند؟


کشتی ما چون صدف در دامن ساحل شکست

وقت موجی خوش که در آغوش دریا بکشند


همت مردانه می‌خواهد، گذشتن از جهان

یوسفی باید که بازار زلیخا بشکند


بال پروازش در آن عالم بود صائب فزون

هر که این‌جا بیشتر در دل تمنا بشکند




77
از پختگی است گر نشد آواز ما بلند

کی از سپند سوخته گردد صدا بلند؟


سنگین نمی‌شد اینهمه خواب ستمگران

گر می‌شد از شکستن دلها صدا بلند


هموار می‌شود به نظر بازکردنی

قصری که چون حباب شود از هوا بلند


رحمی به خاکساری ما هیچ‌کس نکرد

تا همچو گردباد نشد گرد ما بلند


از جوهری نگین به نگین دان شود سوار

از آشنا شود سخن آشنا بلند


فریاد می‌کند سخنان بلند ما

آواز ما اگر نشود از حیا بلند


از بس رمیده است ز همصحبتان دلم

بیرون روم ز خود، چو شد آواز پا بلند


بلبل به زیر بال خموشی کشید سر

صائب به گلشنی که شد آواز ما بلند




78
کو جنون تا خاک بازیگاه طفلانم کنند؟

روبه هر جانب که آرم، سنگبارانم کنند


هست بیماری مرا صحت چو چشم دلبران

می‌شوم معمورتر چندان که ویرانم کنند


تازه چون ابرست از تردستیم روی زمین

می‌شود عالم پریشان، گر پریشانم کنند


بسته‌ام چشم از تماشای زلیخای جهان

چشم آن دارم که با یوسف به زندانم کنند


می‌فشارم چون صدف دندان غیرت بر جگر

گر به جای آبرو، گوهر به دامانم کنند


گر به دست افتد چو ماه نو، لب نانی مرا

خلق از انگشت اشارت تیربارانم کنند


نور من چون برق صائب پرده‌سوز افتاده است

نیستم شمعی که پنهان زیر دامانم کنند




79
نیستم غمگین که خالی چون کدویم می‌کنند

کز می گلرنگ، صاحب آبرویم می‌کنند


گرچه می‌سازم جهانی را ز صهبا تر دماغ

هر کجا سنگی است در کار سبویم می‌کنند


گر چه بی‌قدرم، ولی از دیده چون غایب شوم

همچو ماه عید مردم جستجویم می‌کنند


می‌کننداز من توقع صد دعای مستجاب

مشت آبی گر کرم بهر وضویم می‌کنند


کار سوزن می‌کند با سینهٔ صد چاک من

رشتهٔ مریم اگر صرف رفویم می‌کنند


از ره تسلیم، چون شکر گوارا می‌کنم

زهر اگر صائب حریفان در گلویم می‌کنند




80
هر چه دیدیم درین باغ، ندیدن به بود

هر گل تازه که چیدیم، نچیدن به بود


هر نوایی که شنیدیم ز مرغان چمن

چون رسیدیم به مضمون، نشنیدن به بود


زان ثمرها که گزیدیم درین باغستان

پشت دست و لب افسوس گزیدن به بود


دامن هر که کشیدیم درین خارستان

بجز از دامن شبها، نکشیدن به بود


هر متاعی که خریدیم به اوقات عزیز

بود اگر یوسف مصری، نخریدن به بود


لذت درد طلب بیشتر از مطلوب است

نارسیدن به مطالب، ز رسیدن به بود


جهل سررشتهٔ نظاره ربود از دستم

ور نه عیب و هنر خلق ندیدن به بود


مانع رحم شد اظهار تحمل صائب

زیر بار غم ایام خمیدن به بود

 

پاسخ : غزلیات صائب تبریزی-پایان بیتها با حرف«د»

81
می‌کند یادش دل بیتاب و از خود می‌رود

می‌برد نام شراب ناب و از خود می‌رود


هر که چون شبنم درین گلزار چشمی باز کرد

می‌شود از آتش گل آب و از خود می‌رود


از محیط آفرینش هر که سر زد چون حباب

می‌زند یک دور چون گرداب و از خود می‌رود


پای در گل ماندگان را قوت رفتار نیست

یاد دریا می‌کند سیلاب و از خود می‌رود


زاهد خشک از هوای جلوهٔ مستانه‌اش

می‌کشد خمیازه چون محراب و از خود می‌رود


وصل نتواند عنان رفتن دل را گرفت

موج می‌غلتد به روی آب و از خود می‌رود


نیست این پروانه را سامان شمع افروختن

می‌کند نظارهٔ مهتاب و از خود می‌رود


دست و پایی می‌زند هر کس درین دریا چو موج

بر امید گوهر نایاب و از خود می‌رود


بی‌شرابی نیست صائب را حجاب از بیخودی

جای صهبا می‌کشد خوناب و از خود می‌رود




82
دل از مشاهدهٔ لاله‌زار نگشاید

ز دستهای حنابسته کار نگشاید


ز اختیار جهان، عقده‌ای است در دل من

که جز به گریهٔ بی‌اختیار نگشاید


خوش آن صدف که گر از تشنگی کباب شود

دهان خویش به ابر بهار نگشاید


شکایت گره دل به روزگار مبر

که هیچ‌کس بجز از کردگار نگشاید


زمین و چرخ بغیر از غبار و دودی نیست

خوش آن که چشم به دود و غبار نگشاید


مراست از دل مغرور غنچه‌ای، صائب

که در به روی نسیم بهار نگشاید




83
پیرانه‌سر همای سعادت به من رسید

وقت زوال، سایهٔ دولت به من رسید


پیمانه‌ام ز رعشهٔ پیری به خاک ریخت

بعد از هزار دور که نوبت به من رسید


بی‌آسیا ز دانه چه لذت برد کسی؟

دندان نمانده بود چو نعمت به من رسید


شد مهربان سپهر به من آخر حیات

در وقت صبح، خواب فراغت به من رسید


صافی که بود قسمت یاران رفته شد

درد شرابخانهٔ قسمت به من رسید


مجنون غبار دامن صحرای غیب بود

روزی که درد و داغ محبت به من رسید


این خوشه‌های گوهر سیراب، همچو تاک

صائب ز فیض اشک ندامت به من رسید






84
خواری از اغیار بهر یار می‌باید کشید

ناز خورشید از در و دیوار می‌باید کشید


عالم آب از نسیمی می‌خورد بر یکدگر

در سر مستی نفس هشیار می‌باید کشید


شیشهٔ ناموس را بر طاق می‌باید گذاشت

بعد ازان پیمانهٔ سرشار می‌باید کشید


تا درین باغی، به شکر این که داری برگ و بار

برگ می‌باید فشاند و بار می‌باید کشید


آب از سرچشمه صائب لذت دیگر دهد

باده را در خانهٔ خمار می‌باید کشید




85
چون صراحی رخت در میخانه می‌باید کشید

این که گردن می‌کشی، پیمانه می‌باید کشید


کم نه‌ای از لاله، صاف و درد این میخانه را

با لب خندان به یک پیمانه می‌باید کشید


پیش ازان کز سیل گردد دست و پای سعی خشک

رخت خود بیرون ازین ویرانه می‌باید کشید


حرص هیهات است بگشاید کمر در زندگی

تا نفس چون مورداری، دانه می‌باید کشید


عشق از سر رفت بیرون و غرور او نرفت

ناز مهمان را ز صاحب خانه می‌باید کشید


نیست آسایش درین عالم، که بهر خواب تلخ

منت شیرینی افسانه می‌باید کشید


مدتی بار دل مردم شدی صائب، بس است

پا به دامن بعد ازین مردانه می‌باید کشید