حکیم اسماعیل جرجانی

زین‌الدین ابوالفضائل اسماعیل بن حسین جرجانی متولد 434 ه ق در جرجان (گرگان)
و درگذشت 531 و یا 535 ه ق مرو،
معروف به سید اسماعیل پزشک فیلسوف و دین پژوه ایرانی بود.

او طبیب دربار قطب الدین محمد در خوارزم شد. مهمترین اثرش در پزشکی کتاب ذخیره خوارزمشاهی است.

اهمیّت آثار سیّد اسماعیل جرجانی در این است که پس از چند سده که مجموعه‌های بزرگ پزشکی همچون کامل الصّناعه علی بن عبّاس مجوسی اهوازی و الحاوی و المنصوری محمّد زکریّای رازی و قانون ابن سینا به زبان عربی بود جرجانی به زبان فارسی نوشت و آنان که عربی نمی‌دانستند به آسانی توانستند بهره‌مند گردند.

کتاب ذخیره خوارزمشاهی شامل قریب ۷۵۰۰۰۰ واژه، در 9 کتاب (۷۵ باب، ۱۱۰۷ فصل) است، و کتاب دهمی به نام کتاب قرابادین بعداً بدان ضمیمه شده‌است.

برای جانشین قطب‌الدین، اتسز (پادشاهی‌اش از ۱۱۲۷ تا ۱۱۵۶میلادی)، رساله دیگری نوشت به نام اَغراض الطب که (بیشتر براساس ذخیره بود) و در حدود ۱۱۲۷–۱۱۳۵میلادی، به اتمام رسید.

اولین بار ابن هیثم در قرن ۱۱ میلادی نظریه تصالب (عوض شدن) اعصاب چشم های راست و چپ قبل از رسیدن به مغز را بیان کرد و اسماعیل جرجانی در قرن ۱۲ میلادی این نظریه را تکمیل کرد.



آثار در علم پزشکی
1. التذکره االاشرفیه فی‌الصناعه الطبیه: مجموعه‌ای است طبی که آن را به علاءالدین پسر ایل ارسلان اهدا کرد.
2. خفی علایی: در ۱۱۱۳میلادی، خلاصه فشرده‌ای از التذکره را در دو کتاب تکمیل کرد و آن را خفی علایی نام نهاد.
3. المُنَـبٍه: یک رساله فلسفی که در آن پوچی تمایلات دنیوی را بیان کرده‌است.
4. الاغراض الطبیه و المباحث العلائیه
5. کتاب فی حفظ الصیحات (کتاب حفظ سلامتی)
6. کتاب آناتومی
7. زبده الطب بحث طب و داروشناسی (عربی)
8. تذکره الاشرافیه فی اسناح الطبیه، ترجمه عربی همان خفی علایی.
9. الطب الملکوکی
10. الذخیره الخوارزمشاهیه، همان ذخیره خوارزمشاهی به عربی.
11. یادگار، در دانش پزشکی و داروسازی

آثار در علم اخلاق
1. الرساله المنبه، کتاب اخلاق و مقاومت در برابر امیال
2. کتاب تدبیر الیوم و لیله،
3. کتاب نامه،
4. الجاویه الطبیه و المباحث العلیه،

آثار فلسفی
1. فی القیاس
2. فی التحلیل
3. الکاظمیه
4. کتاب فی الرد الفالسفه