دریای خزر بقایای اقیانوس بزرگی که تتیس نامیده می شده

تتیس در اساطیر یونان نام ایزد بانوی دریا بوده است که فرزندان او چشمه ها، دریاچه ها و دریاهای جهان را به وجود آورده اند. دریای خزر در شمال ایران باقی مانده اقیانوس بزرگی است که تتیس نامیده می شده است. حدود 60-50 میلیون سال پیش، اقیانوس تتیس به اقیانوس های اطلس و آرام متصل بود ولی به علت جابه جایی تدریجی قطعات قاره ای، اتصال خود با اقیانوس آرام و بعدها با اطلس را از دست داد. اقیانوس تتیس حدود 5-7 میلیون سال پیش به دوبستر آبی کوچکتر تقسیم شد كه دریای سیاه و درياي مازندران بوده اند.

دریای خزر در گذشته های دور اقیانوس هیرکانیان و اقیانوس تتیس نامیده می شد اما در زمان هاي اخیرترنام های کاسپین، خزر، آستراخان، خوالی و مازندران،کاربرد بیشتری داشته است. این نام ها بیانگر نام قبایل و تیره های ساکن در اطراف دریا و یا نام سرزمین آن ها بوده است. در حال حاضر دریای خزر بزرگترین دریاچه جهان است.طول آن تقریبا 1200 کیلومتر است و عرض آن از 466 کیلومتر تا 204 کیلومترمتغیر است. سطح آن حدود 27 متر پایین تر از سطح دریاهاي آزاد ست که با نوسانات سطح آب دریای مازندران این عدد در طول زمان تغییر می کند. این دریاچه که به علت وسعت آن دریا نیز گفته می شود دارای قسمت کم عمق شمالی با عمق متوسط حدود 5 متر، قسمت میانی با عمق متوسط 190 متر و جنوبی با عمق بيشينه 250 متراست که به دلیل عمق زیاد آب در بخش جنوبی یعنی سواحل ایران بیشترین حجم آب( 6/65%) این دریا در بخش جنوبی قرار دارد. حدود 130 رود کوچک و بزگ به خزر می ریزند. بزرگترین آن ها رودخانه ولگا ست که از قسمت شمالی خزر به دریا می ریزد. بیش از 90% از آب های شیرینی که به داخل خزر می ریزند از 3 رود ولگا (80%)، کورا (6%) و اورال (5%) تامین می شود و کمتر از 5% آب دریای مازندران از رودخانه های ایران تامین می شود.

شوری دریای خزر از حدود 1/0 جزء در هزار در دهانه رودهای ولگا و اورال تا بیش از 12 جزء در هزاردر قسمت میانی و جنوبی و بیش از 50 جزء در هزار در قره بغاز گل تغییر می کند. دریای خزر را پنج کشور ساحلی جمهوری آذربایجان، جمهوری اسلامی ایران، جمهوری قزاقستان، فدراسیون روسیه، و ترکمنستان احاطه کرده اند. جمعیت منطقه ساحلی دریای خزر تقریباً 12 میلیون نفر است. مراکز شهری مهم در سواحل غربی و جنوبی تمرکز یافته اند. حدود 6 میلیون نفر درباریکه سواحل ایران و 3 میلیون نفر در باکو و ساحل آذربایجان مستقرند.

تنوع زیستی دریای خزر ناشی از تاریخ طولانی و انزوای جغرافیایی آن است. تعداد جانوران آبزی بومی، که بیش از 300 گونه است، بسیارچشمگیر است. این دریا داراي 114 گونه , 63 زيرگونه و 14 گونه از كمياب ترين ماهيان جهان است که تعدادی از آن ها برا ی تخم ریزی از دریای خزربه رودخانه ها مهاجرت می کنند. شناخته شده ترین گونه از این ماهیان شش گونه و زیر گونه ازماهی های خاویاری اند، که قرن ها منبع اقتصادی با ارزشی بوده اند. فک بومی دریای خزر یکی از تنها دو گونه فک آب شیرین در جهان است و تنها پستانداری است که در دریای خزر زندگی می کند.
تالاب های ساحلی و گودال های کم عمق موقتی و دائمی که، بسیاری از آن ها شورهستند ، انواع گوناکونی از پرندگان را جذب می کنند. در کل دوره سال در دریای خزر و اطراف آن، پرندگان فراوانند، و شمار آن ها طی فصول مهاجرت ، بسیار افزایش می یابد.

تهدیدهای دریای خزر

نوسانات سطح دریا
از ویژگی های دریای خزر نوسان سطح آب این دریاست. تغییراتی در حدود 3 متر در طول 100 سال گذشته ثبت شده است. نوسانات سطح آب دریا تأثیر منفی بر تسهیلات و بناهای ساحلی آن دارد زيرا زمانی که سطح آب پایین می آید، تأسیسات ساحلی همانند اسکله ها و بار اندازها دیگر قابل استفاده نخواهند بود و زمانی که سطح آب بالا می آید، نواحی خشک قبلی با آب پوشانده می شود و زیربناها خسارت می بینند.
ورود گونه های مهاجم:
در پنجاه سال گذشته شاهد ورود گونه های بیگانه زیادی به صورت ارادی، و تعدادی به صورت تصادفی به دریای خزر بوده ایم. یکی از گونه های ارادی آزولا است، که به عنوان منبع غذایی دام به دریای خزر وارد گردید، ولی امروزه همین منبع غذایی شماری از آبراهه ها را در نواحی ساحلی ایران مسدود و تغییرات زیادی را در اکوسیستم ساحلی ایجاد کرده است. یکی از نمونه های مهاجم که تاثیر منفی زیادی در کاهش تنوع زیستی دریای خزر داشته و خواهد داشت، گونه مهاجم مينوپسيس یا شانه دار ژله ای است، که در طی سال های اخیر حضور آن در دریای خزر مستند شده است و به طور قطع زیان بارترین تهدید بیولوژیک است که تا به حال دیده شده است زیرا این گونه مهاجم می تواند ترکیب زئوپلانکتون های خزر را تغییر دهد. این شانه دار ژله ای که منشأ آن از آب های شور سواحل جنوب غربی آمریکا است، نخست به دریای سیاه وارد شد و در ده سال گذشته اثرات زیان باری بر ماهیان دریای سیاه و صنعت ماهیگیری آن بر جای گذارد و سپس از طریق آب توازن کشتی ها وارد خزر گردید. صنایع ماهیگیری خزر با حضور این گونه مهاجم نگران از دست دادن کیلکا و سایر ماهی ها، تأثیر پیامدهای آن بر امرار معاش، غذای جمعیت محلی و منابع غذایی جمعیت فک ها و ماهیان خاویاری است.
بیماری نکروز عصبی ماهی کفال طلایی
بیماری نکروز عصبی یک بیماری ویروسی در میان ماهیان است. و مرگ و میر ماهیان کفال طلایی از سال 82 تا سال 89 در کل سواحل دریای خزر و به ویژه در بندر ترکمن، بندر گزو غرب استان گلستان در اثر بروز این بیماری مشاهده شده است.
آلودگی آب و کمبود اکسیژن و آلودگی سواحل
آلودگی آب و كمبود اكسيژن در رودخانه هاي منتهي به درياي خزر به ويژه در غرب مازندران سبب شده است برخي از ماهيان نظير ماهي آزاد و سفيد در معرض انقراض قرار گيرند. آلودگی آب از سوی دیگر بر صنعت گردشگری در سواحل دریای مازندران نیز اثرات نامطلوب بر جای گذاشته است. علاوه بر آلودگی آب که می تواند برای شناگران بیماری های پوستی و بیماری های دستگاه گوارش را به همراه داشته باشد، آلودگی سواحل به زباله نیز از دیگر معضلات نگین تتیس است. سواحل زیبای دریای مازندران متاسفانه دیگر زیبا نیست و به محلی برای تخلیه زباله های شهری و زباله گردشگران تبدیل شده است که علاوه بر تاثیر بر اکوسیستم دریای خزر تاثیر نامطلوب بر صنعت گردشگری نیز برجای می گذارد.
شکوفایی جلبکی:
شکوفایی جلبکی یا فیتو پلانکتونی یا بلوم جلبکی در نتیجه افزایش ناگهانی جمعیت نوع خاصی از جلبک های تک سلولی ایجاد می شود و کارشناسان افزایش دمای آب و افزایش بار آلودگی آب از نیترات و فسفات را از مهم ترین عوامل این پدیده می دانند.
شکوفایی فیتوپلانکتون ها معمولا در فصول گرم سال تحت تاثیر ورود مواد مغذی به آب یا بر اثر برخی عوامل فیزیکی از جمله آلاینده ها رخ می دهد. در این حالت فیتو پلانکتون ها تکثیر می شوند و پس از مدت کوتاهی می میرند اما قبل از مرگ موادی از خود ترشح می کنند که گاهی سمی است. علاوه بر ترشحات سمی، کمبود اکسیژنی که به دلیل تجزیه بافت بدن این موجودات توسط باکتری ها در آب اتفاق می افتد نیز می تواند به مرگ و میر موجودات دریایی منجر شود. شکوفه جلبکی خزر در مناطق تنکابن و نوشهر دیده شده است.
کاهش صید ماهیان خاویاری
حجم صيد ماهي هاي خاوياري درياي خزر در سال 1985 3 هزار تن در سال بوده است ولی آمار صيد در شرایط کنونی حدود 100 تن در سال است. شدت آلودگي آب هاي حوزه خزر درحاليست که درياي خزر به عنوان بزرگترين منبع ماهيان خاوياري دنيا که90 درصد خاويار جهان را تامين مي کند در حال از دست دادن این منبع زیستی گران بهای خود می باشد. بالا بودن آلودگي و برداشت بي رويه خاويار باعث شده است که بنابراعلام مسئولان شيلات ايران تا سال 1404 ديگر ماهي خاويار در درياي خزر وجود نداشته باشد. در نشست كارشناسان پنج كشور ساحلي خزر كه در 15 ماه مارس سال 2010 در آستانه، پايتخت قزاقستان برگزار شد ايران و تركمنستان از امضاي پيش نويس ممنوعيت صيد ماهي هاي خاوياري سر باز زدند. این درحالی است که برنامه محیط زیست دریای خزر(CEP) بر ضرورت اعمال ممنوعيت صيد ماهي هاي خاوياري از پنج تا 10 سال تاكيد دارد. باتوجه به وضعيت موجود احتمال انقراض نسل ماهي هاي خاوياري خزر تا 15 سال آينده بسيار جدي است خصوصا اينكه علاوه بر صيد بي رويه ماهي هاي خاوياري در چند سال اخير كاهش 10 برابري ماهي هاي كوچك اسپرات كه منابع تغذيه ماهي هاي خاوياري است مشكل مضاعفي براي احياي نسل خاويار خزر بوجود آورده است. رييس انستيتو تحقيقات بين‌المللي ماهيان خاوياري دكتر پوركاظمي، تغييرات اكولوژيك، زدن سد بر رودخانه ها‌ و عدم رعايت حق‌آبه آبزيان را از جمله مواردي عنوان كرده كه موجب کاهش شدید تخم‌ريزي ماهيان خاوياري شده است. وی هشدار داد كه خطر انقراض اين گونه ماهيان باارزش همچون يوزپلنگ ايراني بسيار جدي است بنابراين بايد اقدامي جدي در اين خصوص انجام شود.

جمع بندی:
معاون محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست می گوید:" دریای خزر دومین دریای آلوده جهان است و بارها هشدار داده ایم که باید ورود مواد آلاینده و فاضلاب های شهری و کشاورزی به آب های ساحلی کنترل شود. مطالعات قبلی ما در دریای خزر نشان می دهد که تراکم باکتری ها بسیار بالاتر از حد استاندارد است. شاید چند صد یا هزار برابر از حد مجاز بیشتر است و زنگ خطری است که محیط زیست این دریا در حال خارج شدن از حالت عادی است .
بر نگین تتیس چه می رود که به شدت بیمار است و نازیبا. این بازمانده قرون که مانند جنگل های هیرکانی خطه شمال ایران، ارزشی دیرین دارد، از انسان های حاشیه خود به شدت گله مند است، زیرا کمر به نابودی آن و زیستمندان ارزشمندی که قرن ها در دل خود پرورانده است بسته اند. دیگر چشم انداز دریای مازندران زیبا نیست و از انبوهی از زباله پوشانده شده است. دیگر دریای مازندران نمی تواند زندگی حاشیه نشینان خود را با تقدیم ماهیان با ارزش و خاویار غنی سازد و دیگر نفس های بازمانده او برای خودپالایی و نجات از این همه آلودگی و تخریب، کفایت نمی کند.
تتیس، ایزد بانوی دریا و زاینده چشمه ها، رودخانه ها و دریاها در حال نابودی است. آیا کسی یافت می شود که به یاری مادر آب ها برود