مهرداد اوستا در جوانی عاشق دختری شده و قرار ازدواج می گذارند. دختر جوان به دلیل رفت و آمد هایی که به دربار شاه داشته ، پس از مدتی مورد توجه شاه قرار گرفته و شاه به او پیشنهاد ازدواج می دهد. دوستان نزدیک اوستا که از این جریان باخبر می شوند، به هر نحوی که اوستا متوجه خیانت نامزدش نشود سعی می کنند عقیده ی او را در ادامه ی ارتباط با نامزدش تغییر دهند . ولی اوستا به هیچ وجه حاضر به بر هم زدن نامزدی و قول خود نمی شود . تا اینکه یک روز مهرداد اوستا به همراه دوستانش ، نامزد خود را در لباسی که هدیه ای از اوستا بوده ، در حال سوار شدن بر خودروی مخصوص دربار می بیند... مهرداد اوستا ماه ها دچار افسردگی شده و تبدیل به انسانی ساکت و کم حرف می شود. سالها بعد از پیروزی انقلاب ، وقتی شاه از دنیا می رود ، زن های شاه از ترس فرح ، هر کدام به کشوری می روند و نامزد اوستا به فرانسه . در همان روزها ، نامزد اوستا به یاد عشق دیرین خود افتاده و دچار عذاب وجدان می شود . و در نامه ای از مهرداد اوستا می خواهد که او را ببخشد. اوستا نیز در پاسخ نامه ی او تنها این شعر را می سراید وفا نكردي و كردم، خطا نديدي و ديدم شكستي و نشكستم، بُريدي و نبريدم اگر ز خلق ملامت، و گر ز كرده ندامت كشيدم از تو كشيدم، شنيدم از تو شنيدم كي ام، شكوفه اشكي كه در هواي تو هر شب ز چشم ناله شكفتم، به روي شكوه دويدم مرا نصيب غم آمد، به شادي همه عالم چرا كه از همه عالم، محبت تو گزيدم چو شمع خنده نكردي، مگر به روز سياهم چو بخت جلوه نكردي، مگر ز موي سپيدم بجز وفا و عنايت، نماند در همه عالم ندامتي كه نبردم، ملامتي كه نديدم نبود از تو گريزي چنين كه بار غم دل ز دست شكوه گرفتم، بدوش ناله كشيدم جواني ام به سمند شتاب مي شد و از پي چو گرد در قدم او، دويدم و نرسيدم به روي بخت ز ديده، ز چهر عمر به گردون گهي چو اشك نشستم، گهي چو رنگ پريدم وفا نكردي و كردم، بسر نبردي و بردم ثبات عهد مرا ديدي اي فروغ اميدم؟
شمس الدین محمدحافظ شیرازی (سال و محل تولد: 726 هـ.ق- شیراز ، سال و محل وفات: 791 هـ.ق- شیراز) شمس الدین محمد حافظ ملقب به خواجه حافظ شیرازی و مشهور به لسان الغیب با وجود شهرت والای این شاعر در خصوص دوران زندگی حافظ بویژه زمان به دنیا آمدن او اطلاعات دقیقی در دست نیست ولی در حدود سال 726 ه.ق در شهر شیراز به دنیا آمد است. اطلاعات چندانی از خانواده و اجداد خواجه حافظ در دست نیست و ظاهراً پدرش بهاء الدین نام داشته و در دوره سلطنت اتابکان فارس از اصفهان به شیراز مهاجرت کرده است. شمس الدین از دوران طفولیت به مکتب و مدرسه روی آوردو آموخت سپری نمودن علوم و معلومات معمول زمان خویش به محضر علما و فضلای زادگاهش شتافت و از این بزرگان بویژه قوام الدین عبدا... بهره ها گرفت. خواجه در دوران جوانی بر تمام علوم مذهبی و ادبی روزگار خود تسلط یافت. او هنوز دهه بیست زندگی خود را سپری ننموده بود که به یکی از مشاهیر علم و ادب دیار خود تبدل شد. وی در این دوره علاوه بر اندوخته عمیق علمی و ادبی خود قرآن را نیز کامل از حفظ داشت و از این روی تخلص حافظ بر خود نهاد. دوران جوانی حافظ مصادف بود با افول سلسله محلی اتابکان فارس و این ایالات مهم به تصرف خاندان اینجو در آمده بود. حافظ که در همان دوره به شهرت والایی دست یافته بود مورد توجه و امرای اینجو قرار گرفت و پس از راه یافتن به دربار آنان به مقامی بزرگ نزد شاه شیخ جمال الدین ابواسحاق حاکم فارس دست یافت. دوره حکومت شاه ابواسحاق اینجو توأم با عدالت و انصاف بود و این امیر دانشمند و ادب دوست در دوره حکمرانی خود که از سال 742 تا 754 ه.ق بطول انجامید در عمرانی و آبادانی فارس و آسایش و امنیت مردم این ایالت بویژه شیراز کوشید. حافظ از لطف امیرابواسحاق بهره مند بود و در اشعار خود با ستودن وی در القابی همچون (جمال چهره اسلام) و (سپهر علم وحیاء) حق شناسی خود را نسبت به این امیر نیکوکار بیان داشت. پس از این دوره صلح و صفا امیر مبارزه الدین مؤسس سلسله آل مظفر در سال 754 ه.ق بر امیر اسحاق چیره گشت و پس از آنکه او را در میدان شهر شیراز به قتل رساند حکومتی مبتنی بر ظلم و ستم و سخت گیری را در سراسر ایالت فارس حکمفرما ساخت. امیر مبارز الدین شاهی تند خوی و متعصب و ستمگر بود.حافظ در غزلی به این موضوع چنین اشاره می کند: راستی خاتم فیروزه بو اسحاقی ----- خوش درخشید ولی دولت مستعجل بود دیدی آن قهقهه کبک خرامان حافظ ----- که زسر پنجه شاهین قضا غافل بود لازم به ذکر است حافظ در معدود مدایحی که گفته است نه تنها متانت خود را از دست نداده است بلکه همچون سعدی ممدوحان خود را پند داده و کیفر دهر و ناپایداری این دنیا و لزوم رعایت انصاف و عدالت را به آنان گوشزد کرده است. اقدامات امیر مبارزالدین با مخالفت و نارضایتی حافظ مواجه گشت و وی با تاختن بر اینگونه اعمال آن را ریاکارانه و ناشی از خشک اندیشی و تعصب مذهبی قشری امیر مبارز الدین دانست. سلطنت امیر مبارز الدین مدت زیادی به طول نیانجامید و در سال 759 ه.ق دو تن از پسران او شاه محمود و شاه شجاع که از خشونت بسیار امیر به تنگ آمده بودند توطئه ای فراهم آورده و پدر را از حکومت خلع کردند. این دو امیر نیز به نوبه خود احترام فراوانی به حافظ می گذاشتند و از آنجا که بهره ای نیز از ادبیات و علوم داشتند شاعر بلند آوازه دیار خویش را مورد حمایت خاص خود قرار دادند. اواخر زندگی شاعر بلند آوازه ایران همزمان بود با حمله امیر تیمور و این پادشاه بیرحم و خونریز پس از جنایات و خونریزی های فراوانی که در اصفهان انجام داد و از هفتاد هزار سر بریده مردم آن دیار چند مناره ساخت روبه سوی شیراز نهاد. مرگ حافظ احتمالاً در سال 971 ه.ق روی داده است و حافظ در گلگشت مصلی که منطقه ای زیبا و با صفا بود و حافظ علاقه زیادی به آن داشت به خاک سپرده شد و از آن پس آن محل به حافظیه مشهور گشت. نقل شده است که در هنگام تشییع جنازه خواجه شیراز گروهی از متعصبان که اشعار شاعر و اشارات او به می و مطرب و ساقی را گواهی بر شرک و کفروی می دانستند مانع دفن حکیم به آیین مسلمانان شدند. در مشاجره ای که بین دوستداران شاعر و مخالفان او در گرفت سرانجام قرار بر آن شد تا تفألی به دیوان خواجه زده و داوری را به اشعار او واگذارند. پس از باز کردن دیوان اشعار این بیت شاهد آمد: قدیم دریغ مدار از جنازه حافظ ----- که گرچه غرق گناه است می رود به بهشت حافظ بیشتر عمر خود را در شیراز گذراند و بر خلاف سعدی به جز یک سفر کوتاه به یزد و یک مسافرت نیمه تمام به بندر هرمز همواره در شیراز بود. وی در دوران زندگی خود به شهرت عظیمی در سر تا سر ایران دست یافت و اشعار او به مناطقی دور دست همچون هند نیز راه یافت. نقل شده است که وی مورد احترام فراوان سلاطین آل جلایر و پادشاهان بهمنی دکن هندوستان قرار داشت و پادشاهان زیادی او را به پایتخت های خود دعوت کردند. حافظ تنها دعوت محمود شاه بهمنی را پذیرفت و عازم آن سرزمین شد ولی چون به بندر هرمز رسید و سوار کشتی شد طوفانی در گرفت و خواجه که در خشکی، آشوب و طوفان حوادث گوناگونی را دیده بود نخواست خود را گرفتار آشوب دریا نیز بسازد از این رو از مسافرت شد. شهرت اصلی حافظ و رمز پویایی جاودانه آوازه او به سبب غزلسرایی و سرایش غزل های بسیار زیباست. ویژگی های شعر حافظ برخی از مهم ترین ابعاد هنری در شعر حافظ عبارتند از: 1- رمز پردازی و حضور سمبولیسم غنی رمز پردازی و حضور سمبولیسم شعر حافظ را خانه راز کرده است و بدان وجوه گوناگون بخشیده است. شعر وی بیش از هر چیز به آینه ای می ماند که صورت مخاطبانش را در خود می نمایاند، و این موضوع به دلیل حضور سرشار نمادها و سمبول هایی است که حافظ در اشعارش آفریده است و یا به سمبولهای موجود در سنت شعر فارسی روحی حافظانه دمیده است. چنان که در بیت زیر "شب تاریک" و "گرداب هایل" و . . . را می توان به وجوه گوناگون عرفانی، اجتماعی و شخصی تفسیر و تأویل کرد: شب تاریک و بیم موج و گردابی چنین هایل کجا دانند حال ما سبکباران ساحلها 2-رعایت دقیق و ظریف تناسبات هنری در فضای کلی ادبیات این تناسبات که در لفظ قدما (البته در معنایی محدودتر) "مراعات النظیر" نامیده می شد، در شعر حافظ از اهمیت فوق العاده ای برخوردار است. به روابط حاکم بر اجزاء این ادبیات دقت کنید: ز شوق نرگس مست بلند بالایی چو لاله با قدح افتاده بر لب جویم شدم فسانه به سرگشتگی که ابروی دوست کشیده در خم چوگان خویش، چون گویم 3-لحن مناسب و شور افکن شاعر در آغاز شعرها ادبیات شروع هر غزل قابل تأمل و درنگ است. به اقتضای موضوع و مضمون، شاعر بزرگ لحنی خاص را برای شروع غزلهای خود در نظر می گیرد، این لحنها گاه حماسی و شورآفرین است و گاه رندانه و طنزآمیز و زمانی نیز حسرتبار و اندوهگین. بیا تا گل برافشانیم و می در ساغر اندازیم فلک را سقف بشکافیم و طرحی نو در اندازیم 4- طنز زبان رندانه شعر حافظ به طنز تکیه کرده است. طنز ظرفیت بیانی شعر او را تا سر حد امکان گسترش داده و بدان شور و حیاتی عمیق بخشیده است. حافظ به مدد طنز، به بیان ناگفته ها در عین ظرافت و گزندگی پرداخته و نوش و نیش را در کنار هم گرد آورده است. پادشاه و محتسب و زاهد ریاکار، و حتی خود شاعر در آماج طعن و طنز شعرهای او هستند: فقیه مدرسه دی مست بود و فتوا داد که می حرام، ولی به ز مال او قافست باده با محتسب شهر ننوشی زنهار بخورد باده ات و سنگ به جام اندازد 5- ایهام و ابهام شعر حافظ، شعر ایهام و ابهام است، ابهام شعر حافظ لذت بخش و رازناک است. نقش موثر ایهام در شعر حافظ را می توان از چند نظر تفسیر کرد: اول، آن که حافظ به اقتضای هنرمندی و شاعریش می کوشیده است تا شعر خود را به ناب ترین حالت ممکن صورت بخشد و از آنجا که ابهام جزء لاینفک شعر ناب محسوب می شود، حافظ از بیشترین سود و بهره را از آن برده است. دوم آن که زمان پرفتنه حافظ، از ظاهر معترض زبانی خاص طلب می کرد؛ زبانی که قابل تفسیر به مواضع مختلف باشد و شاعر با رویکردی که به ایهام و سمبول و طنز داشت، توانست چنین زبان شگفت انگیزی را ابداع کند؛ زبانی که هم قابلیت بیان ناگفته ها را داشت و هم سراینده اش را از فتنه های زمان در امان می داشت. سوم آن که در سنن عرفانی آشکار کردن اسرار ناپسند شمرده می شود و شاعر و عارف متفکر، مجبور به آموختن زبان رمز است و راز آموزی عارفانه زبانی خاص دارد. از آن جا که حافظ شاعری با تعلقات عمیق عرفانی است، بی ربط نیست که از ایهام به عالیترین شکلش بهره بگیرد: دی می شد و گفتم صنما عهد به جای آر گفتا غلطی خواجه، در این عهد وفا نیست ایهام در کلمه "عهد" به معنای "زمانه" و "پیمان" دل دادمش به مژده و خجلت همی برم زبن نقد قلب خویش که کردم نثار دوست ایهام در ترکیب "نقد قلب" به معنای "نقد دل" و "سکه قلابی" عمرتان باد و مرادهای ساقیان بزم جم گر چه جام ما نشد پر می به دوران شما ایهام در کلمه "دوران" به معنای "عهد و دوره" و "دورگردانی ساغر" تفکر حافظ عمیق و زنده پویا و ریشه دار و در خروشی حماسی است. شعر حافظ بیت الغزل معرفت است. جهان بینی حافظ از مهمترین وجوه تفکر حافظ را می توان به موارد زیر اشاره کرد: 1- نظام هستی در اندیشه حافظ همچون دیگر متفکران عارف، نظام احسن است، در این نظام گل و خار در کنار هم معنای وجودی می یابند. حافظ از باد خزان در چمن دهر مرنج فکر معقول بفرما، گل بی خار کجاست؟ من اگر خارم اگر گل، چمن آرایی هست که از آن دست که او می کشدم می رویم 2- عشق جان و حقیقت هستی است و در دریای پرموج و خونفشان عشق جز جان سپردن چاره ای نیست. در ازل پرتو حسنت ز تجلی دم زد عشق پیدا شد و آتش به همه عالم زد عقل می خواست کز آن شعله چراغ افروزد دست غیب آمد و بر سینه نامحرم زد 3- تسلیم و رضا و توکل ابعاد دیگری از اندیشه و جهان بینی حافظ را تشکیل می دهد. آنچه او ریخت به پیمانه ما نوشیدیم اگر از خمر بهشت است و اگر باده مست تکیه بر تقوی و دانش در طریقت کافریست راهرو گر صد هنر داد توکل بایدش 4- فرزند زمان خود بودن، نوشیدن جان حیات در لحظه، درک و دریافت حالات و آنات حقیقی زندگی به مأمنی رو و فرصت شمر طریقه عمر که در کمینگه عمرند قاطعان طریق فرصت شما و صحبت کز این دو راهه منزل چون بگذریم دیگر نتوان بهم رسیدن 5- انتظار و طلب موعود، انتظار رسیدن به فضایی آرمانی از مفاهیم عمیقی است که در سراسر دیوان حافظ به صورت آشکار و پنهان وجود دارد، حافظ گاه به زبان رمز و سمبول و گاه به استعاره و کنایه در طلب موعود آرمانی است. اصلاح و اعتراض، شعر حافظ را سرشار از خواسته ها و نیازهای متعالی بشر کرده است: مژده ای دل که مسیحا نفسی می آید که از انفاس خوشش بوی کسی می آید ای پادشه خوبان، داد از غم تنهایی دل بی تو به جان آمد وقت است که بازآیی
کسایی مروزی، شاعر اهلبیت علیهمالسلام کسایی مروزی، از شاعران بزرگ قرن چهارم هجری است که استواری و زیبایی اشعارش به ویژه منسوب بودن آنها به اهلبیت علیهمالسلام ، شعر او را تا بدین روز ماندگار ساخته است. او نخستین شاعر مدیحه و مرثیه اهلبیت علیهمالسلام در زبان فارسی است و پرچمدار شعر فارسی شیعی شناخته میشود. کسایی مروزی که از او با عنوان حکیم یاد شده است، در دوران خفقان سیاسی و اجتماعی عصر خود، با اشعارش، اسلحه قلم و اندیشه را به سوی بیدادگران زمانش نشانه رفت. بیدارگری، آزادیطلبی و سرزنش دشمنان اهلبیت علیهمالسلام ، مهمترین ویژگی فکری شعر او به شمار میآید کسایی مروزی ابوالحسن علی بن محمد کسایی مروزی، از استادان شعر و ادب فارسی است. وی در روز چهارشنبه، بیست و هفتم شوال سال 341 هـ . ق در مرو دیده به جهان گشود. کسایی مروزی از شاعران بزرگ نخستین دوره شعر فارسی و از معاصران فردوسی است. آثار او افزون بر اهمیتی که از نظر شعر، ادب و زبان فارسی دارد، نکتههای ارزندهای را نیز از وضع اجتماعی و فرهنگی فراموش شده آن دوره بیان میکند. ترویج مذهب تشیع، ظلمستیزی، مداحی و مرثیهسرایی اهل بیت علیهمالسلام ، پند و اندرزهای حکیمانه، نگرشی متعالی به جهان هستی و زبان شیوا و شیرین او، مهمترین ویژگیهای ماندگاری شعر اوست. محققان، علت تخلص او را به کسایی، برگرفته از مذهب شیعی او و برداشتی از حدیث شریف کسا میدانند. از وضعیت زندگانی این شاعر حکیم، نه تنها منابعی در دست نیست، بلکه از مجموعه دیوان اشعار او نیز تنها سیصد بیت باقی مانده است. پرچمدار شعر فارسی شیعی فرهنگها و مکتبها با نوشتههای به جا مانده از بزرگان، پایدار و استوار میشوند. در این میان، شعر، ماندگارترین زبانی است که بیشترین تأثیر را در روان انسانها به جای میگذارد. در قرن چهار و پنج هجری که تعصبهای شدید مذهبی میان فرقههای گوناگون وجود داشت، سخن از مدح امیرمؤمنان علی علیهالسلام و فرزندان او، کاری آسان به نظر نمیرسید. این کار، ایمانی راسخ و شهامتی کمنظیر میطلبید که کسایی از آن برخوردار بود. او میسراید آن کیست بدین حال که بوده است و که باشد جز شیر خداوند جهان، حیدر کرّار علم همه عالم به علی داد پیمبر چون ابر بهاری که دهد سیل به گلزار کسایی مروزی، نخستین شاعری است که ادب پارسی را با درونمایهای از غدیر زینت بخشیده است. وی رسالت خود را تا بدانجا ادامه میدهد که نخستین سوگنامه کربلا به زبان فارسی را با نام خود ماندگار میسازد میراث مصطفی را، فرزند مرتضی را مقتول کربلا را، تازه کنم تولا دیوان کسایی دیوان کسایی مروزی، تا نیمه قرن ششم موجود و معروف بوده، ولی بعدها همانند هزاران گنج ادب و دانش به تاراج روزگار رفته است. آنچه اکنون از اشعار وی باقی مانده، شامل دو قصیده، چهار غزل و 25 قطعه چند بیتی است که مجموع آنها از سیصد بیت نمیگذرد. درباره درونمایه اشعار دیوان او، گواهی نویسندگان و استادان کهن که دیوان کسایی را در اختیار داشتهاند، شایان توجه است. عوفی مینویسد: «بیشتر اشعار او در زهد و وعظ است و در مناقب اهلبیت نبوت.» او در جای دیگری آورده است: «همه دیوان او، مدایح و مناقب حضرت مصطفی و آل اوست». از همین مایه اندک که از شعرهای او باقی است، وسعت فکر و حسن بلاغت او را میتوان دریافت. تصویرسازی، احاطه بر قرآن و حدیث، توجه به طبیعت، دلسوختگی از ستمهایی که بر خاندان رسول شده است و بیزاری از دشمنان این خاندان، ویژگیهایی است که اشعار او را ممتاز میسازد. امیرمؤمنان علی علیهالسلام فهم کن گر مؤمنی فضل امیرالمؤمنین فضل حیدر، شیر یزدان، مرتضای پاکدین فضل آن کس کز پیمبر بگذری فاضلتر اوست فضل آن رکن مسلمانی، امامالمتقین فضل زینالاصفیا، داماد فخر انبیا کافریدش خالق خلقآفرین از آفرین ای نواصب گر ندانی فضل سرّ ذوالجلال آیت «قربی» نگه کن و آنِ «اصحاب الیمین» «لافتی الاّ علی» برخوان و تفسیرش بدان یا که گفت و یا که داند گفت جز «روحالامین» آن نبی، وز انبیا کس نی به علم او را نظیر وین ولی، وز اولیا کس نی به فضل او را قرین آن چراغ عالم آمد وز همه عالم بدیع وین امام امت آمد وز همه امت گزین نخستین شعر فارسی عاشورا نخستین سوگنامه عاشورایی در زبان فارسی، به نام کسایی مروزی ثبت شده است. در اینجا، بخشی از آن سوگنامه را میخوانیم: باد صبا درآمد، فردوس گشت صحرا آراست بوستان را نیسان به فرش دیبا میراث مصطفی را فرزند مرتضی را مقتول کربلا را تازه کنم تولا پاکیزه آلیاسین، گمراه و زار و مسکین وان کینههای پیشین آن روز گشته پیدا آن پنج ماهه کودک باری چه کرد ویحک! کز پای تا به تارک مجروح شد مفاجا آن زینب غریوان اندر میان دیوان آل زیاد و مروان نظّاره گشته عمدا
زندگی نامه ی استاد بدیع الزمان فروزانفر عبدالجليل در تيرماه 1276 شمسي, در آبادي زيرك بشرويه از توابع طبس, در خانواده اي از اهل علم و فرهنگ به دنيا آمد. بعدها لقب بديع الزمان را از قوام السلطنه ، والي خراسان گرفت و فروازانفر را به عنوان نام خانوادگي خود برگزيد. پدرش شيخ علي,پسر آخوند ملا محمد حسن قاضي است كه هر دو شاعر و فقيه و طبيب بودند و نسلشان به ملا احمد توني, از علماي معاصر شاه عباس صفوي مي رسد. مقدمات علوم ديني را در زادگاهش آموخت و در سال 1298 به مشهد آمد و پس از دو ماه پاي درس اديب نيشابوري نشست تا علوم ادبي و منطق را فرا گيرد. اين شاگردي تا سال 1302 ادامه داشت. چندي نيز از محضر حاج ميرزا حسين سبزواري بهره برد و اصول و بعضي مباحث فقه را نزد حاج شيخ مرتضي آشيتياني و بخشي را نزد حاج شيخ مهدي خالصي فرا گرفت. براي آنكه وقتش بيهوده تلف نشود, به جاي گرفتن حجره در مدرسه, اتاقي در كاروان اجاره كرد تا با فراغت كامل درس بخواند. كمتر كسي را مي پذيرفت,حتي روزهاي پنج شنبه و جمعه كه همه تعطيل بودند, او يك دوره معلقات سبع را نزد اديب خواند. فروزانفر در آن سال ها از شاگردان شاخص و خاص درس اديب به شمار مي رفت. در همان آغاز جواني طبع شعري هم داشت و با توجه و آگاهي به دو زبان فارسي و عربي قصايد غرايي به هر دو زبان مي سرود. در كنار تلاش علمي و جديت, آنچه در آن سال ها موجب پيشرفت او شد, هوش سرشار و ذهن و قاد وي بود. ديگر محيط مشهد براي پيشرفت و پرورش ذوق خود كافي نمي ديد، علي الخصوص كه اين پيشرفت او حسادت و رشك هم درسان را نيز برانگيخته بود. پس در سال 1303 شمسي در تهران به تهران آمد و حجره اي در مدرسه سپهسالار گرفت و يه دوره شرح اشارات و شفا و كليات قانون را نزد ميرزا طاهر تنكابني و فقه و اصول و قواعد علامه را در محضر آقا حسين نجم آبادي فرا گرفت. علاوه بر آن تحرير اقليدس و قسمت الهيات كتاب اسفار را نزد آقا مهدي آشتياني خواند و شرح چغميني و مجسطي را نزد اديب پيشاوري. فروزانفر استادش اديب پيشاوري را ابوعلي سيناي ثاني و تالي ابن رشد و ابوريحان مي دانست و مي گفت: «بركت صحبت و فيض مجالستش در تطور و تحول افكار اين ضعيف و نظر وي در فهم و تشخيص اشخاص و معرفت درجات شعرا تأثير به سزا داشت.» جز اديب با شمس العلما گركاني، صدرالافاضل، ميرزا خان نائيني، شاهزاده افسر، فروغي، علامه قزويني حشر و نشر دائمي داشت و در محافل ادبي شركت مي جست. در سال 1305 به توصيه ي شمس العلما گركاني و به جاي تدريس فقه و اصول و عربي و ادبيات را در دارالفنون بر عهده گرفت. هم چنين سال بعد در مدرسه حقوق منطق نيز درس داد. با تأسيس دارالمعلمين عالي در سال بعد، تدريس ادبيات فارسي و عربي را به وي سپردند و همكار استادان بزرگ آن عصر چون ملك الشعرا بهار، رشيد ياسمي، نصرالله فلسفي، عباس اقبال آشتياني، بهمنيار، سعيد نفيسي، همايي، شفق و سياسي گرديد. در سال 1310 به استادي تفسير قرآن و ادبيات عرب در مدرسه ي سپهسالار نيز برگزيده شد و پس از تأسيس دانشكده ي معقول و منقول در سال 1313 معاونت آن جا به او واگذار گرديد. هم زمان رياست مؤسسه ي وعظ و خطابه را نيز بر عهده داشت. در دانشكده ي معقول و منقول نيز تصوف درس مي داد. او در هدايت و تقويت بنيه ي علمي دانشكده از طريق جلب استادان و تنظيم برنامه هاي مفيد نقش مهمي داشت. يكي از خدمات او در آن ساليان كوشش فراوان براي تأسيس دوره ي دكتري زبان و ادبيات فارسي دانشگاه تهران بود. گرچه بسياري با آن مخاالفت مي كردند اما با عزم جدي او در سال 1316 اين دوره تأسيس شد و استادان نسل دوم و سوم تاكنون حاصل اين تلاش ارزنده هستند. در سال 1314 رساله ي دكتري خود را با عنوان «زندگاني مولانا جلال الدين رومي» نگاشت تا بتواند رتبه ي استادي را دريافت كند. علامه دهخدا، سيد نصرالله تقوي از مميزان و داوران رساله ي وي بودند. از آن پس توانست به عنوان استاد تاريخ ادبيات به تدريس در دانشگاه تهران بپردازد. در همين سال بود كه كتاب «سخن و سخنوران» را نگاشت كه در آن سال ها منبع اساسي و مهم ادبيات ايران به شمار مي رفت. در همان سال نيز به عضويت فرهنگستان زبان و ادبيات فارسي برگزيده شد و جزو اعضاي اوليه و پيوسته ي آن گرديد. او همچنين به عضويت شوراي علمي معارف درآمد. در سال 1323 رياست دانشكده ي معقول و منقول را برعهده گرفت و بيست و سه سال بر اين شغل باقي بود تا آن كه در سال 1346، پس از چهل سال خدمت فرهنگي بازنشسته شد. در طول اين سالها مشاغل ديگري هم داشت؛ از جمله عضويت هيئت علمي رئيسه ي نخستين كنگره ي نويسندگان ايران(1325)، عضويت در مجلس شوراي سنا و مجلس شوراي ملي(1328- 1331) . پس از بازنشستگي به درخواست گروه زبان و ادبيات دانشگاه تهران و به دليل نياز علمي دانشگاه، تدريس دوره هاي عالي را بر عهده گرفت. دانشگاه تهران به پاس خدمات علمي اش استادي ممتاز را به او اعطا كرد . وي از جمله ي مؤلفان كتاب هاي درس نيز بود و يك دوره منتخبات ادبيات فارسي براي سال هاي اول، دوم، سوم با همكاري دكتر زرين كوب و منوچهر آدميت براي دبيرستان ها تأليف كرد. متون انتخابي به لحاظ دقت در انتخاب و توضيحات بي نظير است. همچنين در تأليف دستور زبان فارسي براي دبيرستان ها همكاري كرد. فروزانفر سفرهاي علمي متعددي به خارج از كشور داشت؛ از جمله سفر به لبنان و راه اندازي كرسي زبان فارسي، شركت در كنگره ي اسلامي پاكستان، بازديد از مؤسسات فرهنگي و خاور شناسي امريكا و انگليس، زيارت آرامگاه مولانا درتركيه، مأموريت هاي متعدد فرهنگي به افغانستان، و عربستان و اردن و سوريه، سفر به مراكش و سخنراني و گرفتن نشان عالي دولت مراكش. سرانجام در روز چهارشنبه 16 ارديبهشت سال 1349 به علت سكته ي قلبي در بيمارستان مهر درگذشت و پس از تشيع جنازه ي باشكوهي، مجاور امامزاده حمزه، در حضرت عبدالعظيم به خاك سپرده شد. علامه همايي در مجلس ختم او سرود: « بر فرورانفر نه، بر اهل ادب بايد گريست . » با وجود تأثيري كه فروزانفر از روش هاي تحقيق فرنگ، نه به طور مستقيم، بلكه به واسطه ي آشنايي با قزويني و تقي زاده پذيرفته بود، شيفته نبود بلكه ميزان آشفتگي او به ادب كهن فارسي و عرفان ايران بر همگان معلوم است. پژوهش هاي او در زمينه تاريخ ادبيات ايران، مولوي شناسي، عطار شناسي و تصحيحات جملگي مبين روش هاي تازه و ابتكار وي در تحقيق است. در كنار تحقيق و پژوهش، يكي از بارزترين ابعاد شخصيتي او تربيت نسلي پژوهنده و عالم بود كه پس از او ساليان دراز به خدمات علمي پرداختند. استاد فروزانفر طبقه ي اول ادباي معاصر و از پايه گذاران آموزش هاي دانشگاهي است كه شاگردان و ترببيت يافتگان او اكنون از نامداران عرصه ي ادبيات معاصر هستند؛ استاداني چون : دكتر زرين كوب، دكتر شهيدي، دكتر شفيعي، كدكني، دكتر علي محمد حق شناس، دكتر حسين خطيبي، دكتر سادات ناصري، دكتر امير حسين يزدگردي، دكتر ضياءالدين سجادي، دكتر مظاهر مصفا، دكتر معين، دكتر اسماعيل حاكمي، دكتر حميدي، دكتر بحرالعلومي، دكتر خانلري، دكتر احمد علي رجايي، دكتر احمد مهدوي دامغاني، دكتر محمد جعفر محجوب، دكتر غلامحسين يوسفي و ده ها استاد ممتاز و برجسته ي ديگر. در هنگام تدريس به درس و كلاس مسلط بود. در مباحثي كه وقوف نداشت، وارد نمي شد. شاگردان به دليل بيان شيوا و عميق و مستند استاد از كلاس لذت مي بردند و گذشت زمان را نمي فهميدند. روش او دادن ديد وسيع بود. معاني كلي را آرام آرام و جزء جزء در قالب الفاظ مي ريخت. هيچ سخني را بدون مآخذ نقل نمي كرد. استاد فروزانفر، نثري بليغ و استوار به فخامت و متانت قدما دارد بدون تعقيد و دوري از فهم عامه، نثر او درعين سادگي و رواني نثر معاصر در نهايت پختگي و انسجام است؛ چنان كه سر مشق پيروي است. دكتر شفيعي كدكني در توصيف نثر او مي نوسد: «در قلمرو نثر معاصر از پخته ترين و استوارترين نثرهاي قرن اخير است؛ نثري زنده، پويا با مجموعه ي متنوعي از تركيبات و مفردات ساختارهاي نحوي جان دار شعر قدما و نثر قدما كه از صافي انتخابي هوشيارانه گذشته، به گونه اي طبيعي در متن اين سادگي و رواني حضور يافته است. با اين همه كوچك ترين نشانه اي از صنعت در آن راه ندارد و نثري شيرين و جذاب است. نثر او در شيوه ي خاص خودش يعني نثر باستان گراي غير مصنوع با آگاهي از امكانات نثر قدمايي، عالي ترين نمونه ي نثر فارسي معاصر است . » دكتر حسين خطيبي درباره ي شيوه ي نثر او علاوه بر ذكر جذابيت و شيوايي و سرمشق بودن اشاره مي كند . « عبارت او از حيث كوتاهي و به هم پيوستگي جمل و دوري از حشو و زوايد سادگي و رواني....چنان كه دانه ي ريگ در قعر آن بتوان شمرد و بيضه ي ماهي از فراز آن بتوان ديد. دكتر زرين كوب و دشتي و ديگران بر اين نكات تأكيد داشته اند. در مجموع مي توان گفت، احمدبهمنيار و سعيد نفيسي و فروزانفر از بنيان گذاران نثر دانشگاهي هستند. فروزانفر شعر نيز مي سرود و مجموعه ي اشعار او به چاپ رسيده است. او از همان ايام جواني شعر مي گفت و قصايد غراي او زبانزد بود. احمد علي رجايي شعر فروزانفر را زائيده ي دو چيز مي داند؛ يكي ذوق فطري و دوم لطايف اكتسابي دكتر شفيعي كدكني شعر او در را رديف رشيد ياسمي، فرخ، صو.رتگر و يغمايي و بل گامي فراتر از آن ها مي دانداما دليل عدم شهرت او به شاعري را، جنبه اي تحقيقاتي و عدم حضور در مطبوعات و چاپ نكردن اشعار مي داند. فروزانفر خود پيوسته از اين عقب ماندگي در شعر در شكوه بود . آثار استاد فروزانفر عمدتاً در چند حوزه قرار مي گيرد. 1- تاريخ ادبيات 2- مولوي پژوهي 3- تصحيحات.
استاد محمد حسین شهریار فرزند آقا سید اسماعیل موسوی، معروف به حاج میرآقا خشكنابی، در سال ۱۳۲۵ هجری قمری (شهریور ماه ۱۲۸۶ هجری شمسی)، در بازارچه میرزا نصراله تبریز واقع در چای كنار، چشم به جهان گشود. در سال ۱۳۲۸ هجری قمری، كه تبریز آبستن حوادث خونین وقایع مشروطیت بود، پدرش او را به روستای قیش قورشاق و خشكناب منتقل كرد و دوره كودكی استاد در آغوش طبیعت و روستا سپری شد كه منظومهی «حیدربابا» مولود آن خاطرات است. در سال ۱۳۳1 هجری قمری، پدرش او را برای ادامه تحصیل به تبریز باز آورد و او در نزد پدر شروع به فراگیری مقدمات ادبیات عرب نمود و در سال ۱۳۳۲ هجری قمری جهت تحصیل اصول جدید به مدرسه متحده وارد گردید. در همین سال، اولین شعر رسمی خود را سرود. سپس به آموختن زبان فرانسه و علوم دینی نیز پرداخت و از فراگیری خوشنویسی نیز دریغ نكرد كه بعدها كتابت قرآن ثمره همین تجربه میباشد. در سیزده سالگی، اشعار شهریار، با تخلص «بهجت»، در مجله ادب به چاپ میرسد. در بهمن ماه ۱۲۹۹ شمسی، برای اولین بار به تهران مسافرت میكند و در سال ۱۳۰۰، توسط لقمان الملك جراح، در دارالفنون به تحصیل میپردازد. شهریار در تهران تخلص به بهجت را نپسندیده و تخلص شهریار را پس از دو ركعت نماز و تفأل از حافظ میگیرد: غم غریبی و غربت چو بر نمی تابم روم به شهر خود و شهریار خود باشم شهریار، از بدو ورود به تهران، با استاد ابوالحسن صبا آشنا میشود و نواختن سه تار و مشق ردیفهای سازی موسیقی ایرانی را از او فرا میگیرد. او، همزمان با تحصیل در دارالفنون، به ادامه تحصیلات علوم دینی میپرداخت و در مسجد سپهسالار در حوزه درس شهید سید حسن مدرس حاضر میشد. در سال ۱۳۰۳، وارد مدرسه طب میشود و از این پس زندگی شورانگیز و پرفراز و نشیب او آغاز میگردد. در سال ۱۳۱۳، زمانی كه شهریار در خراسان بود، پدرش حاج میرآقا خشكنابی، به دیدار حق میشتابد. او سپس در سال1314 به تهران بازگشته و از این پس آوازه شهرت او از مرزها فراتر میرود. شهریار شعر فارسی و تركی را با مهارت تمام میسراید و در سالهای ۱۳۲۹ تا ۱۳۳۰ اثر جاودانه خود «حیدربابایه سلام» را خلق میكند و برای همیشه به یادگار میگذارد. منظومه حیدربابا تنها در جمهوریهای شوروی سابق به ۹۰ درصد زبانهای موجود ترجمه و منتشر شده است. در تیرماه ۱۳۳۱، مادرش دار فانی را وداع میكند. در مرداد ماه ۱۳۳۲، به تبریز میآيد و با یكی از منسوبین خود، به نام خانم عزیزه عمید خالقی، ازدواج میكند كه حاصل این ازدواج سه فرزند به نامهای شهرزاد و مریم و هادی هستند. در حدود سالهای ۱۳۴۶، شروع به نوشتن قرآن به خط زیبای نسخ نمود كه یك ثلث آن را به اتمام رساند. در اين زمان، دیوان اشعار فارسی استاد نیز چندین بار چاپ و بلافاصله نایاب شده است. در مدت اقامت در تبریز، موفق به خلق اثر ارزنده «سهندیه» در رمانتیك تركی میشود. در سال ۱۳۵۰، مجدداً به تهران مسافرت میكند و تجلیلهای متعددی از شهریار به عمل میآید. در اردیبهشت ماه سال ۱۳۶۳، تجلیل باشكوهی از استاد در تبریز به عمل آمد. استاد شهریار، به لحاظ سرودن اشعار كم نظیر در مدح امیرمؤمنان و ائمهاطهار علیهالسلام، به «شاعر اهل بیت(ع)» شهرت یافته است. او پس از یك دوره بیماری، در ۲۷ شهریور ماه ۱۳۶۷، دار فانی را وداع گفت و در مقبرةالشعرای تبریز به خاك سپرده شد.
استاد بهاء الدین خرمشاهی سال و محل تولد : 1324 قزوین رشته تخصصی : ادبیات و فلسفه فعاليت ها : - به پایان رساندن تحصیلات اولیه تا اخذ دیپلم در زادگاه خویش - ورود به دانشکده ادبیاتو علوم انسانی دانشگاه تهران و دریافت لیسانس زبان و ادب فارسی در سال 1347 - شروع به تحصیل در رشته کتابداری و اخذ فوق لیسانس از دانشگاه تهران در سال 1352 - عضویت در هیئت علمی مرکز خدمات کتابداری تا سال 1363 - انتقال به انجمن فلسفه و پژوهشگاه علوم انسانی از سال 1363 - انتقال به انجمن فلسفه و پژوهشگاه علوم انسانی از سال 1363 تا زمان بازنشستگی در سال 1379 - پرداختن به امر تألیف، ترجمه و نقد آثار ادبی، فلسفی، علم شناسی، عرفانی، کلامی و .. - تحقیق بر روی آثار شاعران نامی ایران از قلیل حافظ شیرازی - اهتمام به پژهش و تألیف ، ترجمه و نقد آثار ادبی، فلسفی، علم شناسی، عرفانی، کلامی و .. - تحقیق بر روی آثار شاعران نامی ایران از قبیل حافظ شیرازی - اهتمام به پژوهش و تألیف در آثار قرآنی - مؤثر در تأسیس دایره المعارف آثار : - تصحیح نهج البلاغه از روی نسخه خطی سیدرضی – اعراب جلدین اصول کافی – خزائی – خلاصه المنهج - شرح فصوص قیصری – تصحیح کامل دوره حکمت متعالیه ملاصدرا – تصحیح، تدریس وتحشیه آثار ارزشمندی از قبیل تمهید القواعد صائن الدین، فصوص الحکم فارابی، اصول اقلیدس، کلیله و دمنه – قرآن و انسان، نمح الاولایه – دیوان شعر
« استاد جلال الدین همائی» یکی از مفاخر بزرگ علم و ادب و عرفان ایران استاد جلال الدین همایی استادی بی نظیر ، محققی بی همتا دانشمندی پرتوان و اسلام شناسی توانا بود . استاد همایی هشتاد سال عمر خود را پیوسته صرف تعلیم و تربیت و اشاعه فرهنگ و ادب فارسی و معارف اسلامی نمود . استاد جلال الدین همایی فرزند میرزا ابوالقاسم محمد نصیر متخلص به طرب فرزند مرحوم همای شیرازی بود که در سال 1275 درگذشت . مرحوم طرب هم از افاضل ادبا و شعرا و خوشنویسان عصر خود بود و همای شیرازی جد استاد همایی بنام محمد رضا که از شیراز به اصفهان نقل مکان نمود و مدتی را در راه تحصیل علوم مختلف به نجف اشرف عزیمت نمود و نزد صاحب جواهر و سایر اساتید تحصیل کرد تا در فنون فقاهت و فلسفه و علم کلام به مقام استادی و اجتهاد رسید و بنام ملا محمد رضا همایی شهرت یافت و تخلص شعری پدر استاد همانطور که در بالا اشاره شد طرف بود . و استادی این خاندان در علم و ادب همانطور که در بالا اشاره شد طرب بود . و استادی این خاندان در علم و ادب خاصه شعر و شاعری زبانزد خاص و عام می باشد و اشعار و غزلیات و قطعات جد « همای شیرازی » و پدر « طرب اصفهانی » و خود استاد در حدی والا و بالا بی نیاز از تعریف و تمجید و ستایش است . استاد جلال الدین همایی بطوری که در شرح حال زندگی خود نوشته علوم ابتدایی و المقدمات و صرف و نحو عربی و منطق و معانی بیان را نزد پدر خود و شیخ ابوالقاسم عراقی خوانده و سپس در دبیرستان قدسیه و بعداٌ در حوزه علمیه اصفهان ( مدرسه نیم آورد) به تحصیل علوم دینیه پرداخت ، و سیوطی و مغینی و الفیه و شرح لمعه و مطول را نزد استادانی چون : سید محمد باقر درچه ای – شیخ علی یزدی – ملا محمد کاشانی و ادبیات عرب را نزد حاج سید محمد کاظم کروندی و سایر اساتیدی چون ملا عبدالکریم گزی و فق و اصول را نزد حاج سید محمد صادق خاتون آبادی و حاج سید مهدی درچه ای آموخت و نوشته است که در فقه و اصول به جایی رسیدم که از مراجع تقلید اجازه اجتهاد دریافت کردم و در علوم عقلی استاد من شیخ محمد خراسانی معروف به حکیم بود که از شاگردان مرحوم جهانگیر خان مشکاتی بود که شرح شمسیه و اسفار ملا صدرای شیرازی و شفای ابن سینا و دو دوره فلسفه و اشراق را نزد ایشان و شیخ اسد اله حکیم خواندم . و استادان دیگر خود را در معقول و فن نجوم و هیئت و ریاضی جدید و اسطرلاب و استخراج تقویم را حاج میرزا سید علی جناب و در طب اق شیخ محمد حکیم و حاج میرزا علی آقا و میرزا ابوالقاسم ناصر و حکمت احمد آبادی بوده اند . و هیئت مسطحه استدلالی و نجوم را نزد حاج آقا رحیم ارباب تلمذ نموده است . توجه استاد به فرهنگ اسلامی استاد همایی در مورد توجه خود به فرهنگ اسلامی چنین اظهار نظر نموده اند : در فرهنگ اسلامی محرک مادی و هدف دنیوی در کار نیست علم شرف ذاتی دارد و طلبه کار خود را عبادت تلقی می کند ، و خدمت دینی می داند و استاد به هیچوجه بر شاگرد تحمیل نمی شود نمره امتحان چون فرهنگ غربی معمول در کار نیست و محصل یا طلبه به هر کجا که می رسد مراتب پایین تر را خود درس می دهد یعنی هم محصل است و هم معلم و دانشجویان در سوال و جواب آزادند و از استاد واهمه ندارند وکمتر جلسه و حلقه درسی است که بدون جر و بحث به پایان نرسد و پس از درس ، طلاب خود به مباحثه می پردازند و اشکالات همدیگر را رفع می کند و نوعی ورزیدگی در نتیجه حاصل می شود و استاد همیشه دراختیار دانشجو است و او را فرزند روحانی خود می داند و همه در یک محیط بی ریا می زیسته و تقوی و توکل و ایمان همه را امیدوار و با نشاط و گرم و صمیمی می نماید. * * * * * * * * * * از خصوصیات تدریس و تقریر استاد همایی وسعت دامنه معلومات و اطلاعات عمیق در تمام شعب علوم و معارف اسلامی بود که دانشجویان دانش پژوه و طالب معرفت و جویای دانش و حقیقت در هر قسمت و شاخه ای که نیازمند بودند به کمک تحقیقات عمیق معانی و مفاهیم و اطلاعات ژرف استاد مشکلشان حل میشد و همواره استاد در کمال دلسوزی و مراقبت در تعلیم و تربیت و تفهیم مطالب که از مختصات شیوه آموزش ایشان بود کوشش و مجاهده داشته است . استاد جلال الدین همایی حدود نیم قرن یعنی از 1300 شمسی به تدریس علوم و فنون مختلف علمی و دانشگاهی پرداخته و به گفته خودشان 9 نسل و 9 طبقه از تلامید و شاگردانشان از استادان دانشگاه هستند. استاد همایی از تشویق دانشجویان علاقمند و با استعداد ذره ای فروگزاری نکرده و در ارشاد و راهنمائیهای آنان کوشا بوده است . آثار استاد همایی همه بی نظیر و ابتکاری و عالی است که دانش پژوهان را به کار می آید . چنانکه مقدمه ایشان بر مصباح الهدایه و نصیحه الملوک و دیوانهای سروش و مختار و طرب ( پدر استاد) و التفهیم فی اوائل صناعه التنجیم گواهی بر این گفتار است و نیز خیامی نامه و دژهوش ریا و مولانا چه می گوید که تحقیق در افکار و آرائ مولی و حقیقت گجفتار مولانا جلال الدین است همه وسعت معلومات و اطلاعات عمیق استاد را در رشته های گوناگون فرهنگ اسلامی شاهدی عادل است و این خصوصیات بارز و تبحر در فقه و اصول و کلام و عرفان و علوم قرآنی و ادب و نجوم و شعر و فلسفه استادی بی مانند را نصیب عصر و زمانه ما کرده بود . نظریات استاد همایی در هر یک از شاخه های علوم و عرفان و ادب جامع و دقیق و مبتنی بر تازه ترین پژوهشهای علمی ایشان بود و دقت و عمق ژرف اندیشی استاد مسبب کشف مطالب و نکات تازه می شد و درس استاد همیشه پر از اشارت به مباحث مختلف بود و دانشجویان هوشیار و علاقمند می توانستند از هر یک از این انتشارات و اشارات طرفی بربندند و بهره ای کامل بردارند و بحث و فحص ژرف گونه استاد ، راهگشای مشکلات و پیچیدگیهای درسی و علمی آنان بوده باشد. استاد همایی پاسخ سئولات علمی و ادبی را خیلی صریح و واصح و بدون تکلف و تصنع می داد بطوریکه پرسش کننده را آسایش بخشیده و سرحال و با نشاط بدروس خود بپردازد . و بایستی یادآوری نمود که اینهمه دانش و اطلاعات عمیق در کسی می تواند جمع گردد که در ایمان و تقوی و فضیلت و اخلاق نمودار مردان کامل الهی و شاخص و ممتاز بوده باشد و این ارزشها نه تنها شاگردان بلکه تمام مردم را راهنما و الگو و سرمشق می تواند باشد. « پایان زندگی استاد » استاد همایی در تاریخ بیست و نهم تیر ماه سال 1359 شمسی در سن هشتاد سالگی دیده از جهان فرو بست و همه دوستان و دانش پژوهان و ادب دوستان و عارفان را متاثر و متاسف ساخت رحمت خدا بر او باد . « و عبره لاولی الابصار». « آثار و کتب و تالیفات استاد» استاد جلال الدین همایی در طول عمر با برکت و پر افتخار علمی و ادبی خود بیش از پنجاه اثر چاپ شده و نشده ارزنده داردکه هر یک می تواند به تنهایی نمونه شایسته ای برای نشان دادن مقام علمی این علامه بزرگ بوده باشد و این آثار زیر آثار چاپ شده آن استاد بزرگ می باشد . 1- مولانا چه می گوید 2- طلبه عطار و نسیم گلستان 3- سیر مثنوی مولوی (داستان قلعه ذات الصور)4- مقام حافظ 5- دیوان طرب 6- مختاری نامه 7- تصحیح دیوان حکیم مختاری غزنوی 8- غزالی نامه 9- صناعات ادبی دانشگاهی 10- طربخانه ( درباره رباعیات خیام ) 11- رساله اصفهانی پاسدار 12- برگزیده دیوان سه شاعر اصفهانی ( طرب – سها – عنقا) 13- شرح احوال سروش اصفهانی 14- صناعات ادبی ( دبیرستانی ) 15- صرف و نحو و قرائت عربی (3 جلد) 16- رساله تحقیقی در احوالات مولانا 17- منتخب اشعار خود استاد 18- دوره کتاب درسی فارسی – دستور و تاریخ ادبیات 19- دستور کلاسهای 5 و 6 ابتدایی 20- رساله تحقیقی درباره دستور زبان فارسی 21- تحقیق در احوال خواند میر مولف حبیب السیر و میرخواند صاحب روضه الصفا22- سه جلد کتاب فارسی دبیرستانی 23- معیار العقول 24- رساله شعوبیدی 25- دستور زبان فارسی دوره ابتدایی 26- مثنوی ولذنامه 27- تاریخ ادبیات ایران 28- التفهیم ابوریحان بیرونی 29- منتخب اخلاق ناصری 30- مقدمه اخلاق ناصری 31- مصباح الهدایه و مفتاح الکفایه عزیز الدین محمود کاشانی 32- نصیحه الملوک امام محمد غزالی 33- کنوز المغربین در علوم غریبه منسوب به حکیم ابو علی سینا 34- رساله ای در شرح شعرای اصفهان قرن 13 و 14. نمونه اشعار استاد جلال الدین همایی در پایان عمر ( چند روز قبل از مرگ خرداد 1359) آخرین شعر و اثر استاد همایی پایان شب سخن سرایی می گفت و ز سوز دل همایی مرگ آخته تیغ بر گلویم من مست هوا و آرزویم آزرده تنی فسرده جانی در پوست کشیده استخوانی نه طاقت رفتن و نه خفتن نه حال شنیدن و نه گفتن فریاد کزین رباط کهگل جان می کنم و نمی کنم دل مانده است دمی و آرزوساز من وعده سال میدهم باز در سینه به تنگ گشته انفاس از فربهی ام نشانه آماس جز وهم محال پرورم نیست می میرم و مرگ باورم نیس قطعه شعری دیگر در سالهای آخر عمر : دور پیری رسیده است و مرا سستی طبع و ضعف حال بود قامتم تیر بود و گشت کمان تیر را در کمان زوال بود رفته ام پای خسته تا لب گور باز برگستنم زوال بود شاخص عمرها بوقت زوال سایه عمر لایزال بود چشم امید من بهر دو سرای به خدای و نبی و آل بود
حکیم ابوالقاسم فردوسي فردوسي استاد بي همتاي شعر و خرد پارسي و بزرگترين حماسه سراي جهان است. اهميت فردوسي در آن است که با آفريدن اثر هميشه جاويد خود، نه تنها زبان ، بلكه كل فرهنگ و تاريخ و در يك سخن ، همه اسناد اصالت اقوام ايراني را جاودانگي بخشيد و خود نيز برآنچه كه ميكرد و برعظمت آن ، آگاه بود و مي دانست كه با زنده نگه داشتن زبان ويژه يك ملت ، در واقع آن ملت را زندگي و جاودانگي بخشيده است . بسي رنج بردم در اين سال سي عجم زنده كـردم بديــن پــــارسي فردوسي در سال 329 هجري برابر با 940 ميلادي در روستاي باژ از توابع طوس در خانواده اي از طبقه دهقانان ديده به جهان گشود و در جواني شروع به نظم برخي از داستانهاي قهرماني كرد. در سال 370 هجري برابر با 980 ميلادي زير ديد تيز و مستقيم جاسوس هاي بغداد و غزنين ، تنظيم شاهنامه را آغاز مي كند و به تجزيه و تحليل نيروهاي سياسي بغداد و عناصر ترك داخلي آنها مي پردازد. فردوسي ضمن بيان مفاسد آنها، نه تنها با بغداد و غزنين ، بلكه با عناصر داخلي آنها نيز مي ستيزد و در واقع ، طرح تئوري نظام جانشين عرب و ترك را مي ريزد حداقل آرزوي او اين بود كه تركيبي از اقتدار ساسانيان و ويژگيهاي مثبت سامانيان را در ايران ببيند. چهار عنصر اساسي براي فردوسي ارزشهاي بنيادي و اصلي به شمار مي آيد و او شاهنامه خود را در مربعي قرار داده كه هر ضلع آن بيانگر يكي از اين چهار عنصر است آن عناصر عبارتند از: مليت ايراني ، خردمندي ، عدالت و دين ورزي او هر موضوع و هر حكايتي را برپايه اين چهار عنصر تقسيم مي كند. علاوه بر اين ، شاهنامه ، شناسنامه فرهنگي ما ايرانيان است كه مي كوشد تا به تاخت و تاز ترك هاي متجاوز و امويان و عباسيان ستمگر پاسخ دهد او ايراني را معادل آزاده مي داند و از ايرانيان با تعبير آزادگان ياد مي كند؛ بدان سبب كه پاسخي به ستمهاي امويان و عباسيان نيز داده باشد؛ چرا كه مدت زمان درازي ، ايرانيان ، موالي خوانده مي شدند و با آنان همانند انسان هاي درجه دوم رفتار مي شد بنابراين شاهنامه از اين منظر، بيش از آن كه بيان انديشه ها و نيات يك فرد باشد، ارتقاي نگرشي ملي و انساني و يا تعالي بخشيدن نوعي جهانبيني است. سي سال بعد يعني در سال 400 هجري برابر با 1010 ميلادي پس از پايان خلق شاهنامه اين اثر گرانبها به سلطان محمود غزنوي نشان داده مي شود. به علت هاي گوناگون كه مهمترينشان اختلاف نژاد و مذهب بود اختلاف دستگاه حكومتي با فردوسي باعث برگشتن فردوسي به طوس و تبرستان شد. استاد بزرگ شعر فارسي در سال 411 هجري برابر با 1020 ميلادي در زادگاه خود بدرود حيات گفت ولي ياد و خاطره اش براي همه دوران در قلب ايرانيان جاودان مانده است. زبان ، شرح حال انسان هاست اگر زبان را برداريم ، تقريبا چيزي از شخصيت ، عقايد، خاطرات و افكار نظام يافته ما باقي نخواهد ماند بدون زبان ، موجوديت انسان هم به پايان مي رسد زبان ، ذخيره نمادين انديشه ها، عواطف ، بحران ها، مخالفت ها، نفرت ها، توافق ها، وفاداري ها، افكار قالبي و انگيزه هايي است كه در سوق دادن و تجلي هويت فرهنگي انسانها نقش اساسي دارد.همگان بر اين باورند كه واژه ها در كارگاه انديشه و جهان بيني انديشمندان و روشنفكران هر دوره در هم مي آميزند تا زايش مفاهيم عميق انساني تا ابد تداوم يابد. با وجود اين ، در يك داوري دقيق ، تمايزات غيرقابل كتمان و قوت كلام سخنسراي نام آور ايراني حكيم ابوالقاسم فردوسي با همتايان همعصر خود آشكارا به چشم مي خورد زبان و كلمات برآمده از ذهن فرانگر و تيزبين او، در محدوديت قالبهاي شعري ، تن به اسارت نمي سپارد و ناگزير به گونه شگفت آوري زنده ، ملموس و دورپرواز است فردوسي به علت ضرورت زماني و جو اختناق حاكم در زمان خود، بالاجبار براي بيان مسائل روز: زباني كنايه و اسطوره اي انتخاب كرده است ؛ در حالي كه محتواي مورد بحث او مسائل جاري زمان است بدين اعتبار، فردوسي از معدود افرادي است كه توان به تصوير كشيدن جنايات قدرت سياسي زمان خويش را داشته است پايان سخن آن كه انگيزه فردوسي از آفريدن شاهنامه مبارزه با استعمار و استثمار سياسي ، اقتصادي و فرهنگي خلفاي عباسي و سلطه اميران ترك بود . زندگی نامه حکیم فردوسی در "طبران طوس" در سال 329 هجری به دنیا آمد. پدرش از دهقانان طوس بود و از نظر مادی دارای ثروت و موقعیت قابل توجهی بود. از احوال او در عهد کودکی و جوانی اطلاع درستی در دست نیست ولی مشخص است که در جوانی با درآمدی که از املاک پدرش داشته به کسی محتاج نبوده است؛ اما اندک اندک آن اموال را از دست داده و به تهیدستی گرفتار شده است. فردوسی از همان ابتدای کار که به کسب علم و دانش پرداخت، به خواندن داستان هم علاقمند شد و مخصوصاً به تاریخ و اطلاعات مربوط به گذشته ایران عشق می ورزید. همین علاقه به داستانهای کهن بود که او را به فکر به نظم در آوردن شاهنامه انداخت. چنان که از گفته خود او در شاهنامه بر می آید، مدتها در جستجوی این کتاب بوده است و پس از یافتن دستمایه ی اصلیی داستانهای شاهنامه، نزدیک به سی سال از بهترین ایام زندگی خود را وقف این کار کرد. او خود می گوبد: بسی رنج بردم بدین سال سی عجم زنده کردم بدین پارسی پی افکندم از نظم کاخی بلند که از باد و باران نیابد گزند بناهای آباد گردد خراب ز باران و از تابش آفتاب فردوسی در سال 370 یا 371 به نظم در آوردن شاهنامه را آغاز کرد و در اوایل این کار هم خود فردوسی ثروت و دارایی قابل توجهی داشت و هم بعضی از بزرگان خراسان که به تاریخ باستان ایران علاقه داشتند او را یاری می کردند ولی به مرور زمان و پس از گذشت سالهایی، در حالی که فردوسی بیشتر شاهنامه را سروده بود دچار فقر و تنگدستی شد. بآن که سلطان محمود به سلطنت برسد، آغاز کرد؛ اما چون در طی این کار رفته رفته ثروت و جوانی را از دست داد، به فکر افتاد که آن را به نام پادشاهی بزرگ کند و به گمان اینکه سلطان محمود چنان که باید قدر او را خواهد شناخت، شاهنامه را به نام او کرد و راه غزنین را در پیش گرفت. اما سلطان محمود که به مدایح و اشعار ستایش آمیز شاعران بیش از تاریخ و داستانهای پهلوانی علاقه داشت، قدر سخن فردوسی را ندانست و او را چنانکه شایسته اش بود تشویق نکرد. علت این که شاهنامه مورد پسند سلطان محمود واقع نشد، درست معلوم نیست. بعضی گفته اند که به سبب بدگوئی حسودان، فردوسی نزد محمود به بی دینی متهم شد (در واقع اعتقاد فردوسی به شیعه که سلطان محمود آن را قبول نداشت هم به این موضوع اضافه شد) و از این رو سلطان به او بی اعتنائی کرد. ظاهراً بعضی از شاعران دربار سلطان محمود به فردوسی حسد می بردند و داستانهای شاهنامه و پهلوانان قدیم ایران را در نظر سلطان محمود پست و ناچیز جلوه داده بودند. به هر حال سلطان محمود شاهنامه را بی ارزش دانست و از رستم به زشتی یاد کرد و بر فردوسی خشمگین شد و گفت: که "شاهنامه خود هیچ نیست مگر حدیث رستم، و اندر سپاه من هزار مرد چون رستم هست". گفته اند که فردوسی از این بی اعتنائی سلطان محمود بر آشفت و چندین بیت در هجو سلطان محمود گفت و سپس از ترس مجازات او غزنین را ترک کرد و چندی در شهرهائی چون هرات، ری و طبرستان متواری بود و از شهری به شهر دیگر می رفت تا آنکه سرانجام در زادگاه خود، طوس درگذشت. تاریخ وفاتش را بعضی 411 و برخی 416 هجری قمری نوشته اند. فردوسی را در شهر طوس، در باغی که متعلق به خودش بود، به خاک سپردند. در تاریخ آمده است که چند سال بعد، محمود به مناسبتی فردوسی را به یاد آورد و از رفتاری که با آن شاعر آزاده کرده بود پشیمان شد و به فکر جبران گذشته افتاد و فرمان داد تا ثروت فراوانی را برای او از غزنین به طوس بفرستند و از او دلجوئی کنند. اما چنان که نوشته اند، روزی که هدیه سلطان را از غزنین به طوس می آوردند، جنازه شاعر را از طوس بیرون می بردند. از فردوسی تنها یک دختر به جا مانده بود، زیرا پسرش هم در حیات پدر فوت کرده بود و گفته شده است که دختر فردوسی هم این هدیه سلطان محمود را نپذیرفت و آن را پس فرستاد. شاهنامه نه فقط بزرگ ترین و پر مایه ترین مجموعه شعر است که از عهد سامانی و غزنوی به یادگار مانده است بلکه مهمترین سند عظمت زبان فارسی و بارزترین مظهر شکوه و رونق فرهنگ و تمدن ایران قدیم و خزانه لغت و گنجینه ادبـیات فارسی است. فردوسی طبعی لطیف داشته، سخنش از طعنه و هجو و دروغ و تملق خالی بود و تا می توانست الفاظ ناشایست و کلمات دور از اخلاق بکار نمی برد. او در وطن دوستی سری پر شور داشت. به داستانهای کهن و به تاریخ و سنن قدیم عشق می ورزید. ویژگیهای هنری شاهنامه "شاهنامه"، حافظ راستین سنت های ملی و شناسنامه قوم ایرانی است. شاید بی وجود این اثر بزرگ، بسیاری از عناصر مثبت فرهنگ آبا و اجدادی ما در طوفان حوادث تاریخی نابود می شد و اثری از آنها به جای نمی ماند. فردوسی شاعری معتقد و مومن به ولایت معصومین علیهم السلام بود و خود را بنده اهل بیت نبی و ستاینده خاک پای وصی می دانست و تاکید می کرد که: گرت زین بد آید، گناه من است چنین است و آیین و راه من است بر این زادم و هم بر این بگذرم چنان دان که خاک پی حیدرم فردوسی با خلق حماسه عظیم خود، برخورد و مواجهه دو فرهنگ ایران و اسلام را به بهترین روش ممکن عینیت بخشید، با تأمل در شاهنامه و فهم پیش زمینه فکری ایرانیان و نوع اندیشه و آداب و رسومشان متوجه می شویم که ایرانیان همچون زمینی مستعد و حاصل خیز آمادگی دریافت دانه و بذر آیین الهی جدید را داشته و خود به استقبال این دین توحیدی رفته اند. چنان که در سالهای آغازین ظهور اسلام، در نشر و گسترش و دفاع از احکام و قوانینش به دل و جان کوشیدند. اهمیت شاهنامه فقط در جنبه ادبی و شاعرانه آن خلاصه نمی شود و پیش از آن که مجموعه ای از داستانهای منظوم باشد، تبارنامه ای است که بیت بیت و حرف به حرف آن ریشه در اعماق آرزوها و خواسته های جمعی، ملتی کهن دارد. ملتی که در همه ادوار تاریخی، نیکی و روشنایی را ستوده و با بدی و ظلمت ستیز داشته است. شاهنامه، منظومه مفصلی است که حدوداً از شصت هزار بیت تشکیل شده است و دارای سه دوره اساطیری، پهلوانی، تاریخی است. شاهنامه روایت نبرد خوبی و بدی است و پهلوانان، جنگجویان این نبرد دائمی در هستی اند. تفکر فردوسی و اندیشه حاکم بر شاهنامه همیشه مدافع خوبی ها در برابر ظلم و تباهی است. ایران که سرزمین آزادگان محسوب می شود همواره مورد آزار و اذیت همسایگانش قرار می گیرد. زیبایی و شکوه ایران، آن را در معرض مصیبت های گوناگون قرار می دهد و از همین رو پهلوانانش با تمام توان به دفاع از موجودیت این کشور و ارزشهای عمیق انسانی مردمانش بر می خیزند و جان بر سر این کار می نهند. برخی از پهلوانان شاهنامه نمونه های متعالی انسانی هستند که عمر خویش را به تمامی در خدمت همنوعان خویش گذرانده است. پهلوانانی همچون فریدون، سیاوش، کیخسرو، رستم، گودرز و طوس از این دسته اند. شخصیت های دیگری نیز همچون ضحاک و سلم و تور وجودشان آکنده از شرارت و بدخویی و فساد است. آنها مأموران اهریمنند و قصد نابودی و فساد در امور جهان را دارند. قهرمانان شاهنامه با مرگ، ستیزی هماره دارند و این ستیز نه روی گردانی از مرگ است و نه پناه بردن به کنج عافیت، بلکه پهلوان در مواجهه و درگیری با خطرات بزرگ به جنگ مرگ می رود و در حقیقت، زندگی را از آغوش مرگ می دزدد. اغلب داستانهای شاهنامه بی اعتباری دنیا را به یاد خواننده می آورد و او را به بیداری و درس گرفتن از روزگار می خواند ولی در همین حال آنجا که هنگام سخن عاشقانه می رسد فردوسی به سادگی و با شکوه و زیبایی موضوع را می پروراند. نگاهی به پنج گنج نظامی در مقایسه با شاهنامه، این حقیقت را بر ما نمایان تر می کند. در پنج گنج، شاعر عارف که ذهنیتی تغزلی و زبانی نرم و خیال انگیز دارد، در وادی حماسه چنان غریق تصویرسازی و توصیفات تغزلی شده که جای و مقام زبان حماسه را فراموش کرده است حال آنکه که فردوسی حتی در توصیفات تغزلی در شأن زبان حماسه، از تخیل و تصاویر بهره می گیرد و از ازدحام بیهوده تصاویر در زبان حماسی اش پرهیز می کند. تصویرسازی تصویرسازی در شعر فردوسی جایی بسیار مهم دارد. شاعر با تجسم حوادث و ماجراهای داستان در پیش چشم خواننده او را همراه با خود به متن حوادث می برد، گویی خواننده داستان را بر پرده سینما به تماشا نشسته است. تصویرسازی و تخیل در اثر فردوسی چنان محکم و متناسب است که حتی اغلب توصیفات طبیعی درباره طلوع، غروب، شب، روز و . . . در شعر او حالت و تصویری حماسی دارد و ظرافت و دقت حکیم طوس در چنین نکاتی موجب هماهنگی جزئی ترین امور در شاهنامه با کلیت داستان ها شده است. چو زرین سپر برگرفت آفتاب سرجنگجویان برآمد ز خواب و این هم تصویری که شاعر از رسیدن شب دارد: چو خورشید تابنده شد ناپدید شب تیره بر چرخ لشگر کشید موسیقی موسیقی در شعر فردوسی از عناصر اصلی شعر محسوب می شود. انتخاب وزن متقارب که هجاهای بلند آن کمتر از هجاهای کوتاه است، موسیقی حماسی شاهنامه را چند برابر می کند. علاوه بر استفاده از وزن عروضی مناسب، فردوسی با به کارگیری قافیه های محکم و هم حروفیهای پنهان و آشکار، انواع جناس، سجع و دیگر صنایع لفظی تأثیر موسیقایی شعر خود را تا حد ممکن افزایش می دهد. اغراقهای استادانه، تشبیهات حسی و نمایش لحظات طبیعت و زندگی از دیگر مشخصات مهم شعر فردوسی است. منبع داستانهای شاهنامه نخستین کتاب نثر فارسی که به عنوان یک اثر مستقل عرضه شد، شاهنامه ای منثور بود. این کتاب به دلیل آن که به دستور و سرمایه "ابومنصور توسی" فراهم آمد، به "شاهنامه ابومنصوری" شهرت دارد و تاریخ گذشته ایران به حساب می آید. اصل این کتاب از میان رفته و تنها مقدمه آن که حدود پانزده صفحه می شود در بعضی نسخه های خطی شاهنامه موجود است. علاوه بر این شاهنامه، یک شاهنامه منثور دیگر به نام شاهنامه ابوالموید بلخی وجود داشته که گویا قبل از شاهنامه ابومنصوری تألیف یافته است، اما چون به کلی از میان رفته درباره آن نمی توان اظهارنظر کرد. پس از این دوره در قرن چهارم شاعری به نام دقیقی کار به نظم در آوردن داستانهای ملی ایران را شروع کرد. دقیقی، هزار بیت بیشتر از این شاهنامه را نسروده بود و هنوز جوان بود که کشته شد (حدود 367 یا 369 هـ. ق) و بخش عظیمی از داستانهای شاهنامه ناسروده مانده بود. فردوسی استاد و هشمهری دقیقی کار ناتمام او را دنبال کرد. از این رو می توان شاهنامه دقیقی را منبع اصلی فردوسی در سرودن شاهنامه دانست.
دکتر حسین رزمجو سال و محل تولد : 1311 مشهد رشته تخصصی : زبان و ادبیات فارسی فعاليت ها : - اخذ دیپلم طبیعی از دبیرستان فروسی مشهد و ورود به دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد در سال 1335 - اخذ لیسانس زبان و ادب فارسی از دانشگاه فردوسی مشهد در سال 1337 و بعد از آن حضور در حوزه علمیه مشهد و بهره مندی از محضر اساتید بزرگی چون استاد شهید مطهری، استاد محمد تقی شریعتی، استاد محمدرضا حکیمی و رهبر فرزانه انقلاب – استخدام در وزارت آموزش و پرورش و شروع به تدریس در دبیرستانهای مشهد و همچنین در مراکز تربیت معلم - ورود به مقطع دکترا و دفاع از رساله خود با عنوان انسان آرامانی و کامل در ادبیات حماسی و عرفانی فارسی در سال 1358 و بهره گیری از اساتید فاضل دانشگاه تهران همچون دکتر شهیدی، دکتر محقق، دکتر زرین کوب، دکتر ناتل خانلری، استاد ایرج افشار، دکتر اسلامی ندوشن و - ورود به دانشگاه فردوسی مشهد و سرپرستی کتابخانه مرکزی دانشگاه - عضویت در هیئت علمی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی در سال 1360 - سرپرستی کمیسیون ملی یونسکو در ایران آثار : - ابوحامد محمد غزالی - استاد و فرزند برومند او - انسان صالح در تربیت اسلامی - انواع ادبی و آثار آن در زبان فارسی - روش نویسندگان بزرگ معاصر - شعر کهن فارسی در ترازوی نقد اخلاق اسلامی - شیخ اجل سعدی شیرازی - برگزیده نثر فارسی - ذکر جمیل سعدی - زن آتش نهفته - روزها و رمز و رازها - و نگارش چندین کتاب و دهها مقالة دیگر در باب زبان و ادب فارسی
دکتر جليل تجليل سال و محل تولد : 1313 تبريز رشته تخصصی : ادبيات فارسی فعاليت ها : - گذراندن تحصيلات آغازين در زادگاه خودو به جهت علاقمندی به تحصيل علوم دينی ورود به حوزه علميه شهر تبريز و کسب فيض از علمای آن سازمان - افزايش اشتياق به تحصيل و ورود به دانشکده ادبيات دانشگاه تبريز - اخذ ليسانس ادبيات فارسی در سال 1334 و سود بردن از اساتيد و معاريفی همچون دکتر خيامپور، دکتر قاضی طباطبايی، استاد اديب طوسی و استاد تجانی - ورود به دانشکده ادبطاتو علوم انسانی دانشگاه تهران و سال 1349 و بهره گيری از اساتيد نامداری همچون استاد مدرس رضوی، فروزانفر، دکتر فقيه و استاد همايی - تحصيلات حوزوی همزمان با تحصيل در دانشگاه در حوزه های علميه تهران و قم و فراگيری فلسفه، منطق، صرف و نحو - مديريت گروه زبان فارسی دانشگاه تهران و تحقيق و پژوهش - نگارش تعدادی کتب درسی آثار : - اسرارالبلاغه (تأليف) - الغدير (ترجمه) - معيار الاشعار خواجه نصيرالدين طوسی (تصحيح) - برگزيده متون ادب فارسی (کتاب دانشگاهی) - معانی و بيان - جناس در پهنه ادب فارسی - نقشبند سخن - فنون و صنايع ادبی