هنر سوزن دوزی

​

سوزن دوزی هنر آراستن سطح روئين پارچه هاي ساده با بهره گيري از نخهاي الوان و با كمك سوزن و قلاب و در يك مورد كمك از سوزن و قلاب است و دست اندركاران آن به مدد بخيه هاي ظريفي كه بر منسوجات ساده مي نشانند معمولا تلفيق زيبايي از صبر ، شكيبايي و هنر را به نمايش مي گذازند.
سوزندوزيهاي ايراني كه به اشكال مختلف انجام مي شود يكي از گسترده ترين شاخه هاي 109 رشته هنر های دستی است و به جرات مي توان گفت تنوع و تعددي كه در اين رشته مشاهده مي شود در هيچيك از ديگر رشته هاي صنايع دستي وجود ندارد و بيش از ساير گونه هاي صنايع دستي است.


تاريخچه رودوزي ها در ايران
نساجي و تاريخ لباس و انواع دوختها موضوعاتي كاملا مرتبط با هم هستند . به اين معنا كه به طور مستقيم در يكديگر تاثير مي گذارند و از همديگر اثر مي پذيرند . هرگاه در جامعه اي سنت و عادت استفاده از لباس هاي متنوع رواج داشته باشند ، به پشتوانه آن صنعت نساجي رونق مي گيرد و به همان وسعت هر گاه در جامعه اي پارچه هاي متنوع توليد گردد مردمان به استفاده بيشتر از آن به همراه شيوه هاي مختلف دوختي ترقيب مي شوند و خواه ناخواه تحولات و تغييراتي در وضع پوشاكشان و استفاده از تزئينات روي لباس به وجود مي آيند. انگيزه پديد آوردن پوشاك و جامه ناشي از نياز آدمي به دفاع تن خود در برابر عوارض طبيعي به ويژه گرما و سرما بوده است . اما همان سان كه هر وسيله زندگي هنگامي كه از حد رفع نياز هاي ابتدايي و نخستين خارج شد حالت تفنن به خود مي گيرد و در طول زمان از شكل اوليه و صورت ساده خود بيرون مي آيد و وسيله هنر نمايي و ابراز سليقه مي گردد. تن پوش آدميان نيز درسر گذشت بس شيرين خود به مقتضاي اقليم زيست ، درجه تمدن و فرهنگ ، عقايد مذهبي و آداب و رسوم دستخوش دگرگوني هاي بي شمار و شگفت انگيزي شده است كه عوامل اجتماعي و اقتصادي و ارتباطي به ويژه سليقه و ابتكار فروشندگان در تكامل و تنوع آن سهم به سزايي داشته است . بررسي تحول پوشاك و تزئينات دوختي روي آن نه تنها از نظر تاريخ و هنر قابل اهميت بلكه از ديد جامعه شناسي و فهم روان شناسي ملت ها نيز بسيار شايان دقت و توجه است .



ابزار رودوزي هاي ايران

مواد اوليه مورد مصرف اين رشته به چهار دسته كلي تقسيم مي شوند كه عبارت اند از :
1-پارچه
2- نخ
3- سوزن
4- ساير مواد كمكي ديگر .



پارچه :
پارچه هايي كه براي تهيه انواع رودوزي ها ي ايراني مورد استفاده قرار مي گرفت درست به تعداد انواع رودوزيهاي ايراني متنوع بود . به عبارت ديگر هر يك از رودوزي ها بر روي پارچه خاصي انجام مي شد . اين پارچه ها كه استفاده از آنها نيز عموميت يافته عبارت است از :
1-پارچه كتان
از گياه يك ساله كتان كه از خانواده گياهان لينيوم linium ميباشد براي تهيه الياف مورد مصرف در صنعت نساجي استفاده مي شده است .
2- پارچه زربفت
پارچه زري با الياف زرين و سيمين يكي ديگر از انواع پارچه هايي بود كه براي رودوزي هاي ايراني مورد استفاده قرار مي گرفت كه آثار كشف شده در تپه حصار توسط دكتر اريك اشميد مربوط به پنج هزار سال قبل و باز يافته هاي ديگر مربوط به سال هاي 2500 تا 26700 قبل از ميلاد مويد نظر فوق مي باشد .
3-پارچه هاي ابريشمين
ابريشم رشته اي نازك با طول كافي و پروتئيني كه بر اثر انجماد موادي كه كرم ابريشم ترشح مي كند به دست مي آيد و از دوفيلامنت موازي كه توسط ماده چسبناكي به نام صمغ به يكديگر چسبيده اند تشكيل شده است .
4-پشم
پارچه پشمين يكي ديگر از پارچه هاي مورد استفاده در رودوزي هاي ايراني است كه قدمتي طولاني و تاريخي همرمان با آغاز ريسندگي و بافندگي دارد . پارچه پشمي يكي از مهمترين پارچه هاي مورد استفاده در رودوزيها ي ايراني به شمار مي رود .
5-پارچه پنبه اي
يكي ديگر از پارچه هاي زمينه سوزن دوزي ها پارچه هاي پنبه اي است كه از 1500 يال قبل از ميلاد براي دوخت و دوز ها مورد استفاده قرار مي گرفت ولي اين پارچه ها با توجه به دوام كمترش نسبت به ساير پارچه ها خيلي مورد علاقه سوزندوزان قرار نگرفت .

نخ : نخ ها ي مصرفي سوزن دوزان ايراني شامل انواع زير بوده است :
2-1نخ ابريشمي
ابريشم به واسطه نرمي ، شفافيت ، ظرافت و استحكام فوق العاده اي كه دارا است يكي از معروف ترين و ارزنده ترين نخ هاي مورد مصرف در بعضي از رشته هاي سوزن دوز ي مي باشد كه به دو صورت عمامه و يا كلاف در بازار عرضه مي شود . كلاف هاي ابريشمي به صورت نخ هاي دمسه ( dmc) در بازار در دسترس سوزن دوزان قرار مي گيرد.
2-2نخ پشم
پشم يكي از اليافي است كه مانند مو و كرك از پروتئين مخصوصي به نام كراتين كه به علت دارا بودن مقدار زيادي گوگرد از ساير پروتئين ها متمايز مي باشد تشگيل شده است كه اين الياف به صورت كلاف كاموا و يا به صورت الياف خام در بازار عرضه مي شود .
2-3الياف مصنوعي
به موازات تهيه الياف مصنوعي جهت بافي پارچه كار خانه هاي تهيه نخ ها ي گلدوزي نيز از الياف مصنوعي مانند نايلون و غيره استفاده كرده و نخ هاي گوناگون به بازار عرضه مي دارند .
2-4گلابتون
نخ گلابتون تاري است كه در زري دوزي ، زر بافي ، گلابتون دوزي و ده يك دوزي به كار مي رود . مغز آن ابريشم است و بر گرد آن رشته هاي نازكي از نقره آميخته با طلا مي پيچند . معمولا مقدار طلا در اين رشته دو تا سه درصد است .
2-5نخ نقده
شكل اين نخ به صورت نواري پهن يا كم عرض مي باشد كه فاقد مغزي ابريشمي است . از اين نوع نخ براي نقده دوزي ، خوس دوزي ، يراق دوزي و گاهي براي زغره دوزي استفاده مي شود .
2-6نخ مليله
يكي از انواع نخ هاي فلزي نخ مليله مي باشد نخي است كه طلايي و نقره اي و بدون مغزي كه نحوه تابيدن آن به صورت فنري بوده و حالت ارتجاعي دارد . از اين نخ براي مليله دوزي و زغره دوزي استفاده مي شود .
2-7نخ سرمه نمونه ديگري از نخ هاي فلزي سرمه است . سرمه نخ طلائي يا نقره اي بي مغزي است كه بدين صورت تابيده مي شود .
الف – سرمه لوله اي
ب- سرمه بلرسانت
ج- سرمه الماسي

سوزن : سوزن در انواع مختلف يافت مي شود . به طور كلي سوزن نبايد قابل انعطاف باشد. هر مدل سوزن جهت دوخت به خصوصي ساخته شده است . زماني كه انواع سوزن ها را بشناسيم خواهيم توانست كار را سريع تر و صحيح تر به پايان برسانيم . انواع معروف سوزن ها عبارت اند از :
3-1 سوزن شارپ(Sharp) :اين نوع سوزن داراي نوك بسيار تيز مي باشد . به طور كلي انواع سوزن هاي شارپ داراي طول متوسط است و چون در اندازه هاي مختلف ساخته مي شود ، در خياطي مورد استفاده فراوان دارد .
3-2 سوزن بيتوين (Between) : اين نوع سوزن داراي طول متوسط است و براي دوخت پارچه هايي با ضخامت زياد و همچنين ضخامت متوسط به كار مي رود .
3-3- سوزن كرول(Crewel):
اين نوع سوزن مختص گل دوزي است . بايد توجه داشته باشيم كه جهت دوختن با نخ ضخيم يا نخ چند لا سوزني به كار ببريم كه داراي سوراخ درشت تر باشدتا نخ به راحتي از پارچه خارج شود.
3-4 – سوزن چنايل ( Chenille ) :
اين نوع سوزن براي گلدوزي روي پارچه هاي ضخيم و درشت بافت به كار مي رود .
3-5- سوزن دارنينگ ( Darning) :
اين نوع سوزن داراي طول زياد است . به همين جهت براي دوخت هاي درشت از آن استفاده مي شود .
3-6- سوزن تاپستري ( Tapestry ) :
از اين سوزن جهت دوخت تاپستري روي تور هاي درشت شماره دوزي استفاده مي كنند . به جهت آنكه نوك سوزن گرد و نرم مي باشد پركردن سوراخ هاي تور توسط آن آسان خواهد بود و خراش به دست وارد نخواهد كرد .
3-7- سوزن رفو :
اين سوزن چون طول بلندي دارد بيشتر در كار هايي كه دوخت درشت دارند استفاده مي شوند . از اين سوزن براي دوخت الياف پشم و كانوا مي توانيد استفاده كنيد .
3-8- سوزن منجوق دوزي ( Deading):
اين سوزن بسيار نازك و ظريف است به طوريكه عبور آن از داخل دانه هاي منجوق بسيار راحت انجام مي گردد .

مواد كمكي ديگر براي سوزندوزي
4-1 انگشتانه :
يكي از وسائلي كه هم در سوزن دوزي و هم در خياطي به كار مي رود انگشتانه است . انگشتانه يك وسيله بسيار لازم و ضروري است . انگشتانه مي بايستي هيچ گونه فشاري را بر انگشت وارد نساخته و كاملا متناسب با انگشت سوم دست باشد.
4-2 قيچي :
براي برش پارچه بايد از قيچي تيز با اندازه متوسط استفاده نمود و جهت سوراخ كردن پارچه و چيدن سر و انتهاي نخ ها قيچي كوچك مورد نياز است .
4-3- كار گاه گلدوزي :
يكي از اساسي ترين وسائل سوزن دوزي ها كار گاه مي باشد كه معمولا به دو نوع گرد و مستطيل ديده مي شود . از نوع گرد آن معمولا براي كار هاي كوچك و ظريف استفاده مي گردد و نوع مستطيل آن براي كآرهاي بزرگ .

سكمه دوزي

سكمه دوزي به نوعي دوخت اطلاق مي شود كه با فشار دادن به وسيله دوخت بر روي پارچه كيفيت بافت را تغيير داده و آن را به شكل دلخواه در مي آورد. براي سكمه دوزي تعدادي تار يا پود و يا هر دو از نقطه يا نقاط معيني از نقاط پارچه را بايد كشيد و جاي آنها را با سوزندوزي به طوري كه نقش منظمي از آن پديد آيد پر كنيم.
سكمه دوزي يكي از ويژه دوختهايي است كه مختص ايران و جايگاه آن نيز اصفهان بوده است. سكمه دوزي معمولا با : چشمه دوزي ، شبكه دوزي ، اشرفي دوزي ، ستاره دوزي ، گل اشرفي قلاب دوزي همراه مي باشد.