نقشه و رجشمار و رابطه آنها با بافت قالی

1- انواع نقوش در نقشه قالی

2- تناسب رجشمار قالی با نقشه

انواع نقوش در نقشه قالي



نقوش قالي از لحاظ خطوط به كار رفته بر دو نوع است:

نقوش شكسته: اين نقوش تركيبي است از خطوط افقي، عمودي و مورب كه در شكل گيري آن اشكال هندسي و يا تركيبي از آنها مشاهده مي شود. عليرغم آن كه به علت سادگي، اين نقوش به صورت ذهني بافي بر روي قالي پياده مي شوند، مي توان از قبل نقشه اي براي بافت اين نقوش تهيه نمود. استفاده از اين بيشتر در مناطق عشايري، تركمن صحرا و چادرنشينها متداول است.

نقوش گردان: در طراحي اين نقوش از خطوط منحني استفاده شده است و عموماً نقوش با چرخش دايره وار بخشهاي مختلف نقشه قالي را پر مي نمايند. از عمده ترين نقوش گردان مي توان به اسليميها و ختايي ها اشاره نمود. با توجه به پيچيدگي اين نقوش، بافت اين نوع نقشها در قالي بدون نقشه امكان پذير نمي باشد.

ضمناً نقشه هايي نيز وجود دارند كه تلفيقي از خطوط شكسته و گردان هستند. به طور كلي طرحهاي نقشه قالي را به 20 گروه تقسيم كرده اند كه در اين قسمت صرفاً‌ جهت آشنايي به ذكر نام هر گروه اشاره مي شود:

گروه 1: طرحهاي آثار باستاني و ابنيه اسلامي

گروه 2: طرحهاي شاه عباسي

گروه 3: طرحهاي اسليمي

گروه 4: طرحهاي افشان

گروه 5: طرحهاي اقتباسي

گروه 6: طرحهاي بندي

گروه 7: طرحهاي بته اي

گروه 8: طرحهاي درختي

گروه9: طرحهاي تركمن (بخارا)

گروه 10: طرحهاي شكارگاه

گروه 11: طرحهاي قابي

گروه 12: طرحهاي گل فرنگ

گروه 13: طرحهاي گلداني

گروه 14: طرحهاي ماهي درهم

گروه 15: طرحهاي محرابي

گروه 16: طرحهاي محرمات

گروه 17: طرحهاي هندسي

گروه 18: طرحهاي ايلي

گروه 19: طرحهاي تلفيقي

گروه20: طرحهاي تصويري و تابلويي.

با توجه به اين كه طرحهاي نقشه قالي متنوع مي باشد و ليكن در اكثر نقشه ها بخشهاي اصلي تشكيل دهنده نقشه عبارتند از :

حاشيه: حاشيه يكي از بخشهاي اصلي نقشه است كه به صورت قابي دور متن اصلي قالي را احاطه مي نمايد، حاشيه معمولاً از سه قسمت تشكيل مي شود كه عباتند از: طره، حاشيه كوچك، و حاشيه بزرگ. اين مجموعه معمولاً 6/1 عرض قالي را اشغال مي كند. حاشيه كوچك دو طرف حاشيه بزرگ را احاطه كرده و طره در اطراف حاشيه كوچك قرار مي گيرد و ساده بافي كنار قالي (الوار) نيز كه معمولاً به رنگ متن اصلي است دور تا دور قالي در لبه بيروني قرارمي گيرد.

متن يا زمينه اصلي: فضاي محصور بين حاشيه هاي دور تا دور قالي را متن اصلي يا زمينه قالي گويند حال ممكن است زمينه بدون لچك و ترنج باشد كه در اين صورت طرح را افشان مي گويند. در نقشه قالي، طراح ضمن اين كه فرمها و طرحهاي جديد بوجود مي آورد از يك سري گلها كه سابقه و قدمت در نقشه قالي دارند مانند: شاه عباسي، اسليمي، اناري، بته جقه، گل فرنگ و 000 استفاده نموده و همراه با شاخ و برگ و پيچش هاي لازم طرح را تهيه مي نمايد.

لچك: معمولاً بصورت مثلث (شكل لچك) در چهارگوشه متن اصلي قرار دارد و ندرتاً دور متن اصلي را احاطه مي نمايد و خود نيز از چند قسمت تشكيل مي گردد.

ترنج: در وسط قالي قرار گرفته و بصورت لوزي، بيضي و دايره ديده مي شود و همانند لچك از چند قسمت تشكيل مي شود. لازم به ذكر است كه طرحهاي لچك و ترنج مي بايست با هم، هماهنگي لازم را داشته باشند.

حالتهاي مختلف نقشه

چهار حالت موجود در نقشه كشي قالي عباتند از: نقشه 4/1، نقشه 2/1 ، نقشه سراسري و نقشه واگيره‌اي.


تناسب رجشمار قالي با نقشه

همان طوري كه در بحث چله كشي به آن اشاره شد برابر تعداد خانه هاي كوچك منظور شده در عرض نقشه، تعداد تارهاي لازم در چله كشي مشخص شده و در بافت قالي نيز برابر رجهاي افقي نقشه، اقدام به بافت هر رج مي شود. مجموعه اي از تعداد خانه هاي كوچك در يك رديف افقي و يا عمودي هر نقشه در مقياس معيني بيانگر رجشمار نفشه است. مبناي محاسبات رجشمار و همچنين ابعاد قالي در صنعت قاليبافي ذرع است. اندازه ذرع در مناطق مختلف متفاوت مي باشد، در آذربايجان 112 سانتيمتر، در منطقه كرمان 108 سانتيمتر و در ساير مناطق 104 سانتيمتر است. به طور كلي هر ذرع برابر با 16 گره مي باشد كه با در نظر گرفتن اندازه ذرع در مناطق مختلف، اندازه يك گره ذرعي به ترتيب برابر است با 7 سانتيمتر، 75/6 سانتيمترو يا 5/6 سانتيمتر است و تعداد گره هاي بافته شده در اندازه يك گره ذرعي را رجشمار قالي گويند كه معمولاً رجشمار عرضي و طولي قاليها يكسان مي باشند. به طور مثال در منطقه اي كه اندازه يك ذرع 104 سانتيمتر در نظر گرفته مي شود اگر تعداد 30 گره در اندازه 5/6 سانتيمتر در عرض و طول قالي بافته شده باشد، آن قالي را 30 رجي گويند.

مهمترين رجشمار معمول در قاليبافي براساس عرف قاليبافي ايران با مقياس اندازه گيري ذرع عبارتند از 20، 25، 30، 35، 40، 50، 55، 60، 65 و 70 كه به صورت 20 رجي، 25 رجي و... خوانده مي شوند. واحدهاي اندازه گيري ديگري نيز در رجشمار قالي داريم كه به شرح زير است:

واحد قبال

اين واحد بيشتر در منطقه آذربايجان رايج است و 14000 ريشه يا ايمليك را يك قبال گويند و پرداخت اجرت بافت و يا خريد و فروش در آن منطقه بر اساس قبال است.

واحدمقاط

واحد مقاط بيشتر در مناطقه خراسان معمول است و 12000 ريشه يا ايلمك را يك مقاط گويند و مانند واحد قبال پرداخت دستمزد و يا خريد و فروش قالي براساس مقاط مي باشد.