پیشینه كاوشها و پژوهش ها در معدن نمك در نخستین سال بهرهبرداری از معدن با ماشین آلات مكانیكی یعنی زمستان سال 72 همانطور كه اشاره شد نیمتنه مرد نمكی شماره یك به دست آمد. و در نتیجه كاوش بیشتر شماری اشیای جالب و متنوع از معدن كشف شد كه مهمترین آنها سه قبضه چاقوی دستهدار كه یكی از آنها غلاف چرمی داشت، گوش پاك كن نقرهای، سنگ ساب، شلواركیبا حاشیهای تزئینی منقوش، سه تكه پارچه منقوش، قطعات طناب چرمی و پشمی و یك عدد گردو و تكههایی سفال و تعدادی استخوان انسان بود. اما مهمترین یافته در كاوش آن سال كشف پای چپ مرد نمكی شماره یك بود كه در داخل چكمهای بلند قرار داشت. جنس چكمه از چرم و بلندی آن 48 سانتی متر بود. سرپرست وقت پژوهشگران قدمت نیم تنه را با توجه به شیوه آرایش مو و نوع پوشش و مجموعه سفالی بدست آمده سدهی هشتم ق م اعلام كرد. وی ضمن مقایسه لباس مرد نمكی با لباس اقوام سكایی استدلال كرد كه لباس و گوشواره طلایی و اشیای همراه جسد دلیلی بر كارگر نبودن مرد نمكی است. به گفته وی مرد نمكی شماره یك صاحب منصب و نماینده رسمی هیات حاكمه در معدن نمك بوده است.با پایان گرفتن كاوش، جسد و اشیای مكشوفه برای انجام مطالعات و بررسی های بیشتر به آزمایشگاه تحقیقاتی پژوهشكده مرمت منتقل شد و تحقیقات و مطالعات آزمایشگاهی در زمینه آزمایش سالیابی، بررسیهای استخوانشناسی با كمك تصویربرداری سیتیاسكن، تعیین گروه خونی، آزمایش dna و… انجام شد. نتیجه سالیابی كربن 14 برروی نمونههای استخوانی و پارچهای قدمت مرد نمكی شماره یك را 1700 سال قبل یعنی اوایل دوره ساسانی تعیین كرد. بررسیها نشان داد نیمتنهی مكشوفه مربوط به مرد میانسالی بوده كه قبل از مرگ ضربه شدیدی به سروصورت او خورده است. رنگ موهای سر و ریش وی در اصل قهوهای بوده كه با توجه به شرایط اكسیداسیون و وجود یون كلر درمحیط رنگدانههای مو از قهوهای به سفید تغییر یافتهاند. گروه خونی مرد نمكی شماره یك bتشخیص داده شد. كشفیات سال 83 (مرد نمكی شماره 2) با وجود كشف استثنایی مرد نمكی شماره یك، متاسفانه تلاش چندانی برای تعطیل كردن استخراج مكانیكی و لغو بهرهبرداری از معدن صورت نگرفت. بطوری كه كمتوجهی كارشناسان و مسئولان وقت میراث فرهنگی در صدور مجوز ادامه بهرهبرداری، موجب شد كه طی دهه اخیر بخش بزرگی از محوطه باستانی معدن نمك كه شامل تونلها و آثار فرهنگی موجود در آنها بود براثر بهرهبرداری با ماشین آلات سنگین زیرورو شده و از بین برود. با شروع استخراج نمك در پاییز سال 83 معدنكاران هنگام كار با بولدوزر با بقایای اسكلت انسانی مواجه شدند كه تا حدود زیادی متلاشی شده بود با جستجوی معدنكاران علاوه بر جمعآوری قسمتهایی از بقایای انسانی تكه تكه شده، شماری اشیاء نیز شامل تكهای از یك سبد بافته شده از الیاف گیاهی، 14عدد میخ یا سوزنهای چوبی كه یك رشته نخ آغشته به مواد چسبنده و یك نخ قرمز به دور آنها پیچیده شده بود، طنابهای گیاهی 5 تكه بافته شده از الیاف گیاهی، 6تكه پارچه از جنس پشم با رنگ قهوهای روشن و سركلنگ بدست آمد كه توسط بهرهبردار به اداره كل میراث فرهنگی منتقل شد و بلافاصله اقدامهای اولیه حفاظتی و مطالعاتی توسط كارشناسان با همكاری پژوهشكده مرمت و مركز ژنتیك ایران آغاز شد. بررسیهای اولیه برروی بقایای انسانی كه پس از انتقال به میراث فرهنگی مردنمكی شماره 2 نامگذاری شد نشان داد این بقایا متعلق به فردی میانسال با میانگین قد حدود 180 سانتی متر بوده كه در جریان ریزش دیوارهها و سقف تونل كشته شده است. بدلیل زیرورو شدن محل با بولدوزر قسمتهای زیادی از بافت نرم بدن از بین رفته و بیشتر استخوانها از هم جدا شده بود. بافتهای نرم تنها روی قسمتی از استخوان دست، پای راست و بخشهایی از استخوان ران باقی مانده بود. كشف اتفاقی مرد نمكی شماره 2 و مجموعهای از اشیاء، كاوش اضطراری در معدن نمك چهرآباد را ضروری كرد. كاوش در معدن با وجود شرایط آب و هوایی نامناسب و دشواری كار در دی ماه سال 83 به منظور نجات بخشی آثار و بقایای باقیمانده آغاز شد. فصل نخست كاوش نجاتبخشی در دی و بهمن ماه سال 83 به انجام رسید. پس از پایان عملیات جستجوی خاكهای سطحی به كاوش باستان شناختی در محل پیدا شدن مرد نمكی آغاز شد.كاوش فصل نخست در سه كارگاه روباز و دو تونل انجام گرفت. دسته خراطی شده چاقو، سوزنچوبی، جارو، دسته چوبی سبد، آتش زنه چوبی، شانهچوبی، بقایای جانوری، طنابهای گیاهی 286 تكه بطول 6739 سانتی متر، كیسه چرمی از یافتههای كاوشگران هستند. مرد نمكی شماره 3 مرد نمكی شماره 3همچون مرد نمكی شماره 2 به صورت اتفاقی و طی كار باطلهبرداری توسط معدنكاران در سال 83 كشف شد. این مومیایی نمكی در روزهای نخست حضور هیات در معدن چهرآباد در حین كاویدن خاكهای سطحی و پیش از شروع كاوش باستان شناختی در بخشی بدست آمد، هنگامی كه بولدوزر در بخشی از محدوده قدیمی معدن مشغول خاكبرداری بود بقایای این مرد نمكی در زیر یك صخره بزرگ نمكی آشكار شد در یك وجه این صخره كه روی جسد افتاده بود اثر نوك كلنگ و احتمالاً قلم فلزی دیده میشد. مرد نمكی 3 همچون دیگر معدنچیان براثر ریزش تونل و سقوط یك سنگ بزرگ چندتنی روی او كشته شده بود. به هنگام كشف قسمتی از بافت نرم و لباس جسد كاملاً به سنگ نمك چسبیده بود و همراه این جسد اشیای جالب توجهی شامل لباس، كمربند زیبای پشمی كه بافته شده از نخهای رنگی آبی، سبز، قرمز، زرد و قهوهای است، نوار چرمی، كفش چرمی، ریسمان پشمی، طناب گیاهی و چكش دسته چوبی و سرفلزی كشف شده است. مرد نمكی شماره 4 مردنمكی شماره 4سالمترین وكاملترین جسد نمكی بدست آمده از معدن چهرآباد است. بقایای این مومیایی طبیعی در ضلع شرقی بین صخرههای نمكی و پس از 4متر كاوش عمقی از سطح كشف شد.بیشتر قسمتهای بدن این مرد علیرغم آسیبدیدگی به هنگام مرگ تقریباً سالم باقی مانده كه شامل مجموعه ای از استخوانها و بافت نرم وی است كه براثر از دست دادن آب بدن كاملاً خشك شده است.دلیل مرگ براساس تحقیقات با عكسبرداریهای سیتیاسكن فشار برقفسه سینه و پارگی قلب در نتیجه ریزش تونلها و فرو آمدن خاك و آوار روی وی بوده است. براساس تحقیقات مشخص شد این مومیایی طبیعی پسر جوانی بوده كه هنگام مرگ حدود 16 سال داشته است و به همین دلیل برخلاف مردان نمكی 2 و 3 هیچگونه اثری از مو روی صورت او دیده نمی شود. قد او 170 تا 175 سانتی متر است و برگوشهایش حلقهای فلزی دیده میشود. موهای سر وی كوتاه و به رنگ خرمایی است. به همراه مرد نمكی شماره 4 اشیای جالب توجهی نیز كشف شد كه یكی از این اشیاء چاقوی فلزی با دسته استخوانی است كه در غلافی چرمی به كمربند پارچهای او بسته شده است، از اشیای دیگر میتوان به دو كوزه كوچك سفالی سالم اشاره كرد كه در كنار شكم قرار داشت. 14 تكه طناب بافته شده از الیاف گیاهی بطول 485 سانتی متر، 4 تكه كوچك پارچه قهوهای رنگ، 13 تكه كوچك پوست حیوان، 9 تكه چرم، 3تكه نخ پشمی یك مهره كوچك با لعاب آبی رنگ، یك پیسوز سالم دود زده، 11 تكه سفال و مقدار زیادی تراشه چوب و دو چوب صاف از جمله اشیای كشف شده دركنار مرد نمكی شماره 4 هستند. یكی از مهمترین و حساسترین كارهایی كه پس از كشف مومیایی شماره 4 انجام گرفت جداسازی و انتقال جسد از معدن بود. برای اینكه در انتقال مرد نمكی از معدن به زنجان كوچكترین آسیبی به جسد وارد نشود كار جداسازی جسد از خاك توسط متخصصان مربوطه بعداز انتقال آن به زنجان در یك محیط مناسب و مطمئن انجام شد. مرد نمكی شماره 5 مرد نمكی شماره 5 در فصل دوم در بخش غربی كارگاه a زمانی آشكار شد كه كار كاوش در منتهی الیه غرب كارگاه كه برای انتقال خاك دست نخورده باقی مانده بود تمركز یافت. این مرد نمكی نیز همچون نمونههای قبلی براثر حادثهای كه منجر به تخریب و ریزش تونل شده بود مدفون شده است، مرد نمكی 5 پس از افتادن روی صخره نمكی زیرآوار سقف و دیوار تونل قرار گرفته و تمام بدن او بجز سر كه بر لبه صخره قرار گرفته بود كاملاً له شده است.هنوز بررسیهای انسانشناسی روی مردنمكی 5 انجام نشده اما شكل استخوان لگن نشان دهندهی جنسیت مذكر این جسد است، اثر زنگ زدگی در قسمتی از گوش نشان میدهد این مرد نمكی احتمالاً گوشواره ای از جنس آهن داشته است. در كنار مرد نمكی شماره 5 فقط یك پی سوز، دو چوب، یك شاخ بزرگ و تكهای از طناب گیاهی كشف شده است. این گزارش با بهرهگیری از گزارشهای باستانشناسی شماره 5 سازمان میراث استان زنجان تهیه شده است..
