سفر به ماه (و.م.فیلین)

طرح سفر کیهان نوردان شوروی سابق به ماه، از نخستین سال های آغاز عصر فضانوردی بخش اصلی برنامه ی فضایی این کشور بشمار می رفت.
اقدام های اولیه با پرتاب سفاین لونا آغاز شد. در دهه ی 1960 شوروی تصمیم گرفت مرحله جدید سفر به ماه را به اجرا گذارد تا از رقیب یعنی آمریکا، زودتر کیهان نوردی به تنها قمر زمین بفرستد.
آنها تصمیم گرفته بودند حداقل یک ماه قبل از آمریکایی ها نخستین فضانورد شوروی برماه قدم بگذارد. و بدین ترتیب پرهزینه ترین طرح فضایی آمریکا، که بیش از بار علمی، از نظر تبلیغاتی برای این کشور اهمیت داشت، با شکست روبرو می شد.
البته این طرح برای شوروی نیز چیزی فراتر از آمریکا نبود و بخش عظیمی از بودجه فضایی این کشور را می بلعید بدون آنکه هدف علمی درپی داشته باشد. اما در آن سال ها، جنگ سرد بین دو کشور برقرار بود، میدان این جنگ پایگاه های پرتاب های فضایی و سربازان هم دانشمندان و مهندسین. ده ها هزار کارشناس، هزاران مهندسريال صدها دانشمند و چندین میلیارد روبل صرف می شد تا این طرح زودتر از آمریکایی ها به ثمر برسد.
با وجود کار پیگیر، بخش اساسی این طرح، یعنی ساخت موشک بالابرنده اصلی با موفقیت روبرو نشد. شکست پشت سرشکست و بالاخره، پس از چندسال تلاش شبانه روزی و صرف مبالغی هنگفت، روس ها مسابقه را باختند و با قدم نهادن نیل آرمسترانگ برماه، نقشه ها نقش برآب شد.
موشک بالابرنده ی 103 متری- که از آن با شماره ی رمزی ان-1 نام می بردند ، در هیچ یک از پرتاب ها نتوانست بخوبی عمل کند و هربار ، دقایقی پس از پرتاب منفجر شد. در همین زمان ، گروه دیگری از دانشمندان، طراحی و ساخت و آزمایش سفینه های مدار گرد، فرودی و مه نشین، همچنین انتخاب و آموزش فضانوردان را پیش می بردند تا به مجرد اینکه نقایص موشک برطرف شد آنها بتوانند کیهان نوردانی را به ماه بفرستند. اما اصل قضیه یعنی موشک اصلی که همه کارها حول محور آن می چرخید، موفق نبود و بالاخره پس از چند سال تلاش بی ثمر، طرح فرود فضانورد شوروی بر سطح ماه بطور کامل منتفی اعلام شد.
از آنجا که در آن سال ها، اعلام شکست از سوی شوروی برای سردمداران این کشور غیرقابل قبول بود و هیچ فعالیت فضایی تا قبل از به ثمر رسیدن، در هیج جا
نباید طرح می شد – بویژه روی این طرح حساسیتی فوق العاده وجود داشت – برنامه سفر به ماه بکلی سری بشمار می رفت و انتشار هرگونه اطلاعات درباره آن جرم سنگین و غیرقابل گذشت بود. به همین دلیل ، هیچکدام از آنهایی که از این طرح اطلاعی داشتند جرات نمی کردند لب بگشایند و حرفی درباره این شکست بزنند.
پس از فروپاشی نظام کمونیستی ، اطلاعات کم و بیش منتشر شد و مشخص گردید که کار تا کجا پیش رفته بوده است و چگونه میلیون ها ساعت کار مفید دانشمندان ، صرف طرحی شد که ثمره آن حتی امروز هم فقط رد موزه های در بسته و غیرقابل بازدید نگهداری می شود.
چندی پیش ، موسسه ی انرگیا که سازنده اصلی سیستم های فضایی روسیه است ، به مناسبت پنجاهمین سالگرد فعالیت فضایی خود، دست به ابتکار جالبی زد، نخست اینکه اجازه داد تا و.م.فیلین دانشمند برجسته این موسسه و یکی از دست اندرکاران اصلی طرح سفر به ماه ، کتابی را که در مورد این برنامه نوشته است منتشر کند و از این مهمتر ، کتاب نفیسی در تیراژ محدود به چاپ رساند.
در این کتاب با ارزش تصاویری از فعالیت های موسسه ی انرگیا از آغاز تا به امروز ، از جمله عکس های منحصر به فرد از طرح اسرارآمیز سفر به ماه وجود دارد که بعضی از آنها تاکنون در هیچ نشریه ای منتشر نشده است.
آنچه خواهید خواند چکیده ی چندین مقاله و مطلب است که در مورد این طرح اسرارآمیز نوشته شده است که به همراه عکس های استثنایی از این طرح به خوانندگان محترم تقدیم می شود.
**
« من نظرم را درباره گروه فضانوردان برای سفینه جدید به اطلاع مارشال رودنکو رساندم. گاگارین، کامارف، نیکلایف، بیکوفسکی، خرونف، گورباتکو، ورونف و کلودین را به عنوان خدمه ی سفینه ی «7کا-اوکا»(سویوز) معرفی کردم. کار با سفینه نظامی-تحقیقاتی « 7کا-5» را به پاپویچ ، گوبارف ، آرتیوخین ، گولیایف ، بلوئوسف ، کالسنیکف محول می شود. وولینف، دابراولسکی، ورونف ، کلودین ، ژولوبف ، کامارف و بیکوفسکی برای پرواز در مدار ماه با سفینه ی «ال-1» آماده می شوند. سفینه ی «ال-3» جهت پرواز به سطح ماه در اختیار لئونف ، گورباتکو ، خرونف ، گاگارین ، نیکالایف و شاتالف گذاشته می شود. علاوه برفضانوردان نظامی ، دفتر طراحی شماره 1 و آکادمی علوم اتحاد شوروی مایلند داوطلبانی را برای پرواز با «ال-3» ، «ال-1» و «7کا-اوکا» معرفی کنند.»
آنچه خواندید صفحه ای از دفتر خاطرات ژنرال کامانین ، سرپرست امور فضایی شوروی در دهه ی 1960 است که فقط چندی است اجازه ی نشر یافته. تاریخ این یادداشت 2سپتامبر 1966 است و قرار بود 26 ژوئن سال بعد اولین پرواز به سوی ماه توسط یک سفینه ی سرنشیندار صورت بگیرد.
آرزویی که ناکام شد.
سرآغاز این قضیه پیچیده هنوز روشن نشده است. شاید هیچگاه واقعیت های این شکست روشن نشود چون بسیاری از دست اندرکاران مرده اند و یا اگر هم زنده اند حاضر نیستند بگویند ما مقصر بودیم.
بسیاری از آنهایی که در برنامه پرواز به ماه شرکت داشتند و امروز زنده اند معتقدند اگر در جلسه کمیسیون نظامی-فنی که تصمیم گیرنده اصلی برای اجرای طرح بودند ، بحث شکل دیگری می گرفت نتیجه کار می توانست متفاوت باشد. البته این یک نظریه است و روشن کردن راز این شکست کار ساده ای نخواهد بود.
میخاییل ربروف، خبرنگار متخصص در امور فضایی که روزگاری خود از نامزدان سفر به فضا بود و اینک با روزنامه « کراسنی زوزدا» کار می کند مدت ها در زمینه این پرونده و ریشه های شکست این طرح تحقیق کرده است می گوید:
« جستجوی حقیقت کار آسانی نبود. من با طراحان فضایی و کیهان نوردان ملاقات کردم که در هیئت های کاری سفر به ماه شرکت داشتند. دیدگاه های گوناگونی ابزار می شد. برخی به اختلاف نظرها و روابط متشنج میان سرگئی کارالیف سرپرست دفتر طراحی شماره 1 با گلوشکو ، سرپرست دفتر طراحی 456 و چلومی مسئول دفتر طراحی شماره 52 اشاره می کردند ، اما بسیاری معتقدند که علاقه و توجه رهبران سیاسی در مرحله ای نسبت به ادامه کار در ماه و فرستادن فضانورد به این کره سرد شد. و نتیجه آن اعلام لغو برنامه در جلسه مشترک نظامی و فنی دانشمندان و گروه نظامیان وابسته به تشکیلات حکومتی بود. در این جلسه میشین ، جانشین کارالیف ، با لحن مایوسانه فریاد زد:« ما آینده نگری را گم می کنیم، تاریخ شما را نخواهد بخشید.» اما کسی به این کلمات توجه نکرد. حضار در جلسه او را به «شاه لیر» تشبیه کردند که نتوانست خود را با واقعیت وفق دهد.»
نقطه ی مبدا
در آوریل 1956که فضانوردی هنوز جامه ی عمل نپوشانده بود و وجود خارجی نداشت ، سرگئی کارالیف سرمهندس طراح دستگاه های موشکی شوروی سابق در گزارشی به آکادمی علوم اعلام کرد پرواز به ماه و بازگشت به زمین ، مسئله ای واقع بینانه است.
یک سال بعد وی تکرار کرد که در حال حاضر پرواز به ماه از نظر فنی میسر است. این سخنان در زمانی برزبان آورده شد که
هیچ ماهواره ای به پرواز درنیامده بود و آمریکایی ها هنوز در تلاش برای ساخت موشکی بودند که ماهواره 15 کیلوگرمی خود را به مدار پرتاب کنند.
در چهارچوب برنامه سفر انسان به ماه ، پرتاب ماهواره های بدون سرنشین قبل از پرواز نخستین انسان به فضا شروع شد. از سال 1958 با پرتاب لونا-1 حمله به ماه آغاز گشت. رسیدن به ماه و برداشتن خاک و بازگشت به زمین همگی مراحل مقدماتی پرواز فضانوردان روس به ماه بود ، گرچه خبرگزاری رسمی تاس اعلام می کرد که این تحقیقات در چهارچوب برنامه ی ماهنگاری و ماه شناسی صورت می گیرند.
روز 2 اوت 1964 ، کمیته مرکزی حزب کمونیست شوروی ، مصوبه شماره ی 655-268 را صادر کرد که در آن مدار ماه و فرود فضانوردان بر سطح ماه ذکر شده بود. در این مصوبه حتی وظایف وزارتخانه های دفاع ، صنایع سنگین ، صنایع رادیویی ، صنایع هواپیمایی همچنین ناوگان دریایی ، کا.گ.ب و دیگر نهادها ، در زمینه تدارک این پروازها مشخص شده بود. بیش از 500 واحد تولیدی در اجرای این طرح شرکت داشتند.
کامانین در روز 19مه 1966 در دفتر خاطرات خود نوشته است:« دستور کمیسیون نظامی-فنی شماره ی 101 مورخه 27آوریل را درباره برنامه کاری برای ساخت سفینه ی سرنشیندار کا7-ال1 را دریافت کردم.»
مدتی بعد تصمیم شماره 144 کمیسیون نظامی-فنی به نیروی هوایی و وزارت بهداشت داده شد که آمادگی فضانوردان را جهت کار با سفینه های نوع «ال» شروع کنند. سفینه های نوع «ال» در حقیقت همان سفینه های مه نورد بودند.
اهرم های پنهانی نفوذ
کارالیف درک می کرد که موشک «آر-7» او با وجود همه تغییرات و تکامل و طبقه های اضافی، مشکل پرواز به کره ماه را حل نخواهد کرد. موشک نیرومندتری لازم بود. در سال 1960 اندیشه موشکی که «ان-1» نامیده شد به اطلاع مقامات بالا رسید. یک سال بعد مصوبه هیئت وزیران به دفتر کارالیف دستور ساخت موشکی را داد که بتواند باری به وزن 50 تن را به مدار ببرد. در این مصوبه سه سال به این دفتر وقت داده شد تا این موشک را بسازند. مدتی بعد بار مفید به 80تن افزایش یافت و زمان ساخت نیز بین 1962 تا 1970 تعیین گردید.
اما این طرح به دلایل مختلف به تعویق می افتاد. ژنرال تالین معاون وزیر دفاع که در آن زمان به ریاست کمیسیون دولتی پرواز به ماه منصوب شده بود وضعیت را چنین توضیح می دهد:« پرتاب اولین ماهواره ، پرواز لایکا ، سفر گاگارین به فضا ، پرتاب سفینه های تحقیقاتی به ماه و مریخ که از شاهکارهای کارالیف بود حسادت افراد زیادی را نسبت به او برانگیخته بود. بعضی ها از اعتماد به نفس و برخورد قوی او ناراضی بودند. اعتبار وی به عنوان طراح سفینه ها بالا بود اما به همین نسبت مقاومت و مخالفت ها با او کم نبود ... »
در آن سال ها رهبران سیاسی هیچ نوع محبوبیت و همچنین مستقل بودن و خلاصه چاپلوس نبودن را نمی پسندیدند. و کارالیف اهل تملق و چاپلوسی نبود او به خاطر همین روحیه علیرغم مقام بالای علمی و نیاز کشور به دانش او، در زمان استالین به سبیری تبعید شد. هر نوع صحبت در مخالفت با نظرات ، حتی به شکل علمی ممنوع و خطرناک به شمار می رفت. حتی افرادی چون ماسیشف که طراح بسیار با استعدادی بود ، قربانی دسایس پنهانی شدند.
در سال 1961 ، بعد از پرواز جنجالی و پر سروصدای گاگارین ، کندی رئیس جمهور آمریکا خطاب به مردم قول داد که این کشور تا پایان دهه ی 60 فضانوردانی را به ماه بفرستند.
کارالیف مرتبا تقاضایش را در مورد تسریع در تصویب برنامه اش برای سفر به ماه با ژنرال اوستینف و سمیرنف ( مسئولین کمیته مرکزی حزب کمونیست و کمیسیون نظامی-فنی) تکرار می کرد بالاخره فهمید که به دستور خروشچف ، دفتر طراحی چلومی مسئولیت کار را بر عهده گرفته و کار طراحی و ساخت موشک بالابرنده را انجام خواهد داد. به این ترتیب کارالیف از انجام کاری برکنار شد که آنرا پیشنهاد و آغاز کرده بود.
او یک بار گفته بود :« مرا کنار زدند.»
اما او کار طراحی را برای خود ادامه داد.
سفر به ماه و بالعکس
طرح چلومی تحت عنوان «ال.کا-1» تنها پروازی سرنشیندار در مدار ماه را پیش بینی می کرد و فرودی در ماه وجود نداشت و نیاز به ساخت موشکی داشت که با کد « او.ار500» در اسناد و مدارک آن زمان از آن یاد شده است.
این در زمانی بود که آمریکایی ها با سرعت، همه کوشش هایشان را یک دست کرده مشغول ساخت موشک «ساترن» بودند و گام های مهمی را در نتیجه این هماهنگی برداشتند.
در سال 1964 مقامات عالی حکم صادر کردند که پیاده کردن فضانورد در کره ماه مهم ترین هدف باید شمرده شود. به دفتر طراحی یانگل سفارش داده شد تا موشکی را بسازد که در پرونده ها با کد «آر-56» از آ« نام برده شده است و بالابرنده ای سنگین محسوب می شود. دفتر چلامی کار روی موشک دیگری با کد «آر700» را انجام می داد. هر دو دفتر از موتورهای ساخت کارخانه گلوشکو استفاده می کردند.
در 1965 خروشچف با یک کودتای حزبی توسط برژنف برکنار شد. بعد از این برکناری، کارالیف نیز فرصت پیشنهاد پیدا کرد. او طرحی را تحت کد « ان1-ال3» عنوان نمود. در این برنامه فرستادن دونفر به مدار ماه پیش بینی شده بود که یکی از آنان با سفینه مه نشین در ماه فرود می آمد.
طرح کارالیف مورد قبول واقع گردید و او که بر رقیبان پیروز شده بود کار را با سرعت زیادی شروع کرد. کاری که دوسال پایانی عمر او را در برگرفت. اجرای چنین طرحی می توانست فضانوردی روسیه را زودتر از آمریکا به ماه برساند اما نیاز به تشریک مساعی ، هماهنگی و بودجه قابل توجهی داشت.
زمان می گذشت و کار کماکان در دو «جبهه» انجام می گرفت. در پاییز 1965 مشخص شد که دفتر طراحی 52(چلومی) نخواهد توانست کار پرواز فضانوردان را در مدار ماه در زمان پیش بینی شده به انجام رساند. کارالیف در این زمان دعاوی شخصی خود را کنار گذاشت و سعی کرد طرح « ال 1-او.ار-500کا» نجات دهد. او پیشنهاد همکاری داد و گفت که دو طرح یک کاسه شده و از موشک و سفینه مدار گرد او استفاده شود. اما پیشنهادش را رد کردند.
در اجرای طرح او نیز تعلل می شد. برنامه او در فوریه 1967 به تصویب قطعی رسید، زمانی که او در قید حیات نبود. در این مصوبه موعد اجرا 1968 تعیین شده بود. اما کارشکنی ها و مشکلات اجازه نداد که موشک بالابرنده تا دسامبر سال 1968 آماده شود. این زمانی بود که سفینه آمریکایی «آپولو-8» با سه فضانورد به مدار ماه سفر کرده بود.
سفر رویایی به ماه
روبروف که خود از جمله نامزدهای سفر به فضا بود و نزدیک در جریان آموزش فضانوردان برای سفر به ماه قرار داشت می گوید:« در شهرک زوزدنی ( محل آموزش و زندگی کیهان نوردان) ، تمریناتی جریان داشت که در آن 18تن از فضانوردان نظامی و غیرنظامی شرکت داشتند. آنها آموزش های مختلفی را برای سفر به ماه می دیدند. وسایل و ادوات گوناگونی به کار برده می شد. از وسایل آموزشی ویژه ای که شرایط راه رفتن در ماه را به فضانوردان می آموخت تا سیستم های هدایت سفینه مه نشین و مدار گرد و دستگاه گریز از مرکز که خود من هم طعم این تمرین ها را چشیده ام.»
طی طرح نهایی دو موشک و دو سفینه براساس طرح سایوز در نظر قرار گرفته بود. سفینه اول به پرواز در مدار ماه اختصاص داشت و سفینه بعدی بخش مه نشین بود. دو فضانورد پس از اتصال دو ناو ، باید در مدار گرد قرار گرفته و راهی ماه می شدند. در مدار ماه ، یکی از فضانوردان پس از پوشیدن لباس ویژه که «کرچت» نام داشت ، باید از این ناو خارج شده و با یک راهپیمایی فضایی، به سفینه مه نورد برود. سپس دو ناو از یکدیگر جدا شده ، یکی به گردش در مدار ماه ادامه می داد دیگری به طرف سطح ماه راهی می شد ، این سفر جمعاً 72ساعت طول می کشید که 48ساعت آن در سطح ماه بود.
زمانی که خبرگزاری تاس در 24نوامبر1970 درباره پرواز موفقیت آمیز ماهواره « کاسموس379» و یک سال بعد « کاسموس 398» گزارش داد دیگر کمتر کسی تصور می کرد که این پرواز آزمایشی مه نورد باشد. البته بعدها مشخص شد که گروه ماهواره های پژوهشی « زوند» که در اطراف ماه گردش کردند و به زمین بازگشتند ، نیز در چهارچوب سفر به ماه پرتاب شده بودند.
وداع با آرزو
ناکامی ها در انجام این طرح پس از مرگ کارالیف آنقدر زیاد بود که نمی توانستند آنها را جزئی تصور کنند: سوانحی که برای سفینه ها رخ داد ، ناوهایی که نتوانستند مسیر پیش بینی شده را به پایان برسانند. موشک «ان-1» که اساس طرح به شمار می رفت در هر 4 پرواز آزمایشی از عهده ی وظایف خود برنیامد و در زمان های مختلف منفجر شد.
چرا «ان-1» نتوانست حتی یک بار به مدار برسد؟ بعضی می گویند عناصر سازنده موشک در روی زمین هیچگاه آزمایش عملی خود را پس ندادند و دست اندرکاران صرفاً به درستی محاسبات اکتفا کردند. بعضی دیگر به اختلاف ها و تفرقه بین نهادهای مجری و تغییرهای متعدد در برنامه ها اعتقاد دارند.
در سال 1972 ، دفتر طراحی شماره 1 ، طرح کامل تر سفر به ماه را که شامل موشک «ان-1» و یک سفینه مه نورد بود را ارایه داد که مورد تایید همه طراحان و دانشمندان قرار گرفت. براساس این طرح کار از ماه اوت 1974 باید آغاز می شد.
مشکل موشک مشخص شد و نوعی از آن با مشخصات بهتر در دست اقدام قرار گرفت. سفینه ای که باید اولین پرواز را به صورت آزمایشی، بدون سرنشین انجام می داد نیز به تصویب دانشمندان و کارشناسان رسید. نتیجه به کمیسیون نظامی-فنی داده شد تا پس از اظهار نظر ، عملی شود. در حالی که داشنمندان با توجه به برطرف کردن مشکلات فنی منتظر تصویب طرح بودند ، در کمال تعجب این کمیسیون با ادامه کار مخالفت کردند و دستور تعطیلی طرح سفر به ماه را دادند زیرا در این زمان آمریکایی ها برنامه «آپولو» را با موفقیت تمام کرده بودند و 12فضانورد این کشور بر سطح ماه فرود آمده بودند و سفر به ماه هیچ جذابیتی برای هیئت حاکمه از نظر تبلیغاتی نداشت. و این همان جلسه ای بود که جمله « تاریخ شما را نخواهد بخشید» در آن به گوش رسید.
بحث در این جلسه بسیار تند شد و آنهایی که در این جلسه حضور داشته اند از صحبت ها با عنوان « بحث بسیار شدید و فاقد ملاحظات ادب و معاشرت » یاد می کنند.
در این جمع تنها یک نفر ، سرلشکر موزژورین ، که در آن زمان رئیس انستیتوی پژوهشی ماشین سازی با دانشمندان موافق بود و از طرح آنها پشتیبانی کرد.
طرح سفر به ماه برای همیشه به بایگانی سپرده شد ، فضانوردان بعضی استعفا دادند ، بقیه به طرح آزمایشگاه های مداری منتقل شدند ، تمام وسایل و تجهیزات یا به انبارها انتقال یافت و یا نابود شدند ، انتشار هرگونه مطلب در مورد این طرح بکلی ممنوع و پرونده یکی از جنجالی ترین و پرهزینه ترین طرح های فضایی بسته شد.
ربروف می گوید:« چندی قبل در یکی از آزمایشگاه های انستیتوی پژوهشی ماشین سازی مدل موشک ان-1 را برای آزمایش استاتیک و متحرک به من نشان دادند. من به یاد سکوی 113 پایگاه پرتاب های فضایی بایکونور افتادم. آنجا برای موشک غول پیکر ، مجتمع پرتاب عظیمی ساخته شده بود که خود به اندازه یک شهرک بود. ابعاد این موشک که طول آن 114 متر و وزنش پس از سوختگیری به 3 هزار تن می رسید یکی از عجایت فن و صنعت به شمار می رود. اکنون چیزی از این مجتمع عظیم باقی نمانده و تنها یک آرزو و خیال از آن باقی است.


Luna 17 ماهنشین شوروی



آپولو-11 روی سطح ماه



منبع:انجمن مهندسی هوافضا