تاریخچه پیدایش گاز: تئوریهای مختلفی نسبت به پیدایش نفت و گاز طبیعی وجود دارد و بطور دقیق نمی توان گفت منشا موادی که نفت را بوجودآورده چه بوده است اما دو نظریه ای که بیشتر از همه عمومیت دارند عبارتند از : ۱- پیدایش نفت معدنی یا غیر الی: پیدایش نفت به طریق معدنی ترکیب هیدروژن و کربن تحت فشار و درجه حرارت موجود در اعماق زمین است. ۲- پیدایش نفت به طریق آلی: در اثر به وجود آمدن هیدروژن و کربن حاصل از گیاهان و حیوانات در دریاها به خصوص حیوانات ریز ذره بینی بنام پلانکتون و پس از یک سری فعل و انفعالات شیمیایی نفت تشکیل شده است. می دانید که تئوری آلی بیشتر مورد قبول دانشمندان است زیرا دلایل و شواهد نشان می دهد که در جایی که مخازن نفتی وجود دارد بیشتر زمین هایی هستند که زمانی دریا بوده اند. تقریبا در تمام منابع نفتی مقداری گاز در نفت بصورت حل شده وجود دارد که سبب ذخیره سازی انرژی گاز بصورت انرژی پتانسیل می شود و در هنگام بهره برداری سبب می شود که نفت به همراه گاز به سطح زمین انتقال یابد.در بعضی مواقع مقدار این گاز آنقدر زیاد است که ضمن آنکه مقداری در نفت حل شده مقدار زیادی بطور گاز آزاد در بالای نفت با فشار زیاد جمع می شود که اصطلاحا کلاهک گاز( (gas cap گویند و بهره برداری نفت با آن خیلی بیشتر از راندن توسط گاز حل شده به تنهایی است. تاریخچه گاز در ایران و تاسیس شرکت ملی گاز ایران : از نوشته های تاریخ نویسان کهن چنین بر می آید که ایرانیان در استفاده از گاز و دیگر مشتقات نفتی بر دیگر اقوام جهان پیشی داشته اند، به عنوان مثال وجود بقایای آتشکده ها و معابد نظیر آتش جاودانی نزدیک کرکوک که به مشعل بخت النصر معروف بود، در نزدیکی یک مخزن گاز طبیعی قرارداشت. همچنین بقایای معابد زرتشتیان در نزدیکی مسجد سلیمان و روایات تاریخی از آتش جاودانی آتشکده آذر گشب در آذربایجان بجای مانده همگی گواه این مدعاست. ایرانیان باستان بنا به اقتضای محیط مذهبی خویش آتش را گرامی میداشتند و در جهت پایدار بودن آن می کوشیدند در فلات مرکزی و جنوبی ایران و در مناطقی که جنگلهای انبوه وجود داشت برای روشن نگه داشتن آتش مقدس از امکانات دیگری به جز چوب های جنگلی استفاده می بردند و طبیعت این مناطق با ذخایر فراوان زیرزمینی خود این تلاش را آسان می نمود. مناطق غرب، جنوب و جنوب غربی ایران، آن چنان که اکنون می دانیم بر روی دریائی از نفت و مشتقات آن قرار داشتند و دارند. بعضی از این منابع در گذشته به دلیل عمق بسیار کمی که داشتند با فرسایش خاک و یا حرکت گسل ها یا سایر عوامل طبیعی دیگر به صورت قطرات ناچیزی از دریای زیر زمینی به بیرون تراوش کرده و انسان متفکر را به بهره برداری از آن وادار می نمودند و در ایران باستان نیز چنین شد . برابر اسناد تاریخی ، ایرانیان قبل از فلسطینی ها ، سومری ها و چینی ها از نفت و گاز به گونه های بسیار ابتدایی ، تصادفی و بدون برنامه ریزی استفاده می کردند و تلاش زیادی در جهت پایدار داشتن آتش های مقدس از خود نشان می دادند ولی با این همه ، سخن بسیار زیادی درباره تاریخ پیدایش نفت و گاز در ایران نمی توان گفت زیرا آنچه که از این صنعت با امکانات ابتدایی آن در روزگار کهن ایران خبر می دهد بسیار اندک و غیر مستدل است . اما بی تردید در سال های نه چندان دور یعنی از آغاز بهره برداری شرکت های خارجی نفتی در ایران ، صنایع نفت و گاز در ایران رشد قابل ملاحظه ای داشته است که بر آمار و ارقام متکی می باشد . نخستین اسناد تاریخی از استفاده برنامه ای گاز در ایران به زمان قاجاریه و سلطنت ناصرالدین شاه مربوط می شود . هنگامی که ناصرالدین در سال ١٨٧٣ میلادی به لندن سفر کرده بود ، چراغ های گازی که روشنی بخش معابر بودند تعجب وی را بر انگیخت و علاقمند به بازدید از کارخانه چراغ گاز گردید . وی پس از بازگشت به ایران ، دستور احداث و استفاده از کارخانه چراغ گاز را صادر کرد . استفاده محدود گاز در ایران تا تاریخ ١٩٠٨میلادی که نخسین چاه ایران در مسجد سلیمان به نفت رسید کم و بیش ادامه داشت . پس از استخراج نفت ،گازهای همراه اجباراَ در محل سوزانده می شدند .شرکت ملی نفت ایران از بدو تشکیل همواره به فکر چاره جویی و استفاده از گاز طبیعی بود که به علت بعد مسافت بین منابع تولید و نقاط مصرف و سنگینی سرمایه گذاری و کمی مصرف داخلی که تنها محدود به بعضی از مناطق نفت خیز جنوب می شد این امر به عهده تعویق افتاد و همچنان گازهای استحصالی سوخته و به هدر می رفت . تدریجاَ که منابع نفت یکی پس از دیگری احداث و به بهره برداری می رسید ، استفاده از گاز طبیعی برای تامین سوخت و محرکه های کمپرسور و مولدهای برق ، مصارف داخلی ، منازل سازمانی در مناطق نفت خیز از جمله مسجد سلیمان ، آغاجاری ، هفتگل و آبادان مورد توجه قرار گرفت و در کنار فعالیت های اصلی تولید ، انتقال و پالایش نفت خام در نواحی جنوبی ایران ، فعالیت های محدودی برای تهیه و به عمل آوردن گاز طبیعی توسط شرکت های عامل در حوزه قرار داد به عمل می آمد. اولین استفاده از گاز طبیعی، خارج از مناطق نفت خیز برای تغذیه کارخانه جدید التاسیس مجتمع کود شیمیایی شیراز بود که در سال ١٣٣۴ واحد مذکور احداث و بهره برداری از آن آغاز شد و برای خوراک اولیه آن نیاز به گاز طبیعی بود . برای این منظور خط لوله ای به قطر ١٠ اینچ و طول تقریبی ٢١۵ کیلومتر از گچساران به شیراز احداث گردید . در حدود ٣٠ تا ٣۵ سال قبل سیاست های شرکت ملی نفت ایران موجبات فنی و اقتصادی را برای مهار کردن گازهای همراه ، جلوگیری از اتلاف و سوزاندن آن ها ، جمع آوری و پالایش ، انتقال ، صدور و فروش فراهم آورد. زمانی که تفکر فروش گاز به خارج مطرح گردید ، مطالعات همه جانبه ای انجام شد و سرانجام پروژه خط لوله سراسری اول موسوم به IGAT1 به مرحله اجراء و بهره برداری در آمد. به سبب آنکه ضرورتاَ می بایستی کلیه امور مرتبط به گاز در یک سازمان متشکل می شد تا پاسخگوی مسئولیت ها و نیز اهداف آینده باشد واز طرف دیگر توافق کلی که زمینه توسعه همکاری های اقتصادی بین ایران و شوروی سابق در سال ١٣۴۴ صورت گرفت ومنجر به امضاء پروتکلی دردی ماه همان سال شد زمینه صدور گاز مطرح و تاسیس شرکت ملی گاز ایران در اسفند ماه ١٣۴۴ برای تحقق هدف های ذکر شده تصویب و به مورد اجرا گذاشته شد. در همین زمان با کشف چند مخزن گازی نظیر خانگیران ( سرخس) ، کنگان ، قشم ، سرخون ، بندرعباس و غیره ، قرار داد فروش گاز به اروپا از طریق شوروی بسته شد. بعد از انقلاب ضمن ابطال قرار داد مزبور تغییراتی در مسیر طرح خط لوله دوم داده شد و برای تأمین نیازهای داخلی به خصوص گاز رسانی به صنایع که در اولویت قرار گرفتهاند مجدداً عملیات نصب لوله بزرگ شروع شد . اهداف و ماموریت های شرکت ملی گاز ایران : شرکت ملی گاز ایران با هدف متمرکز کردن کلیه امور مربوط به گاز در زمینه های زیر در سال ١٣۴۴ تاسیس شد . ١- تهیه ، به عمل آوردن و قابل عرضه کردن انواع گاز منجمله گاز طبیعی فشرده و گاز مایع و انجام اقدامات و ایجاد تاسیسات و وسایل لازم برای نیل به این مقصود . ٢- مطالعه ،تهیه ، تنظیم . اجرای طرح های احداث پالایشگاه ها. خطوط لوله ، مخازن ذخیره سازی ، شبکه های توزیع و وسایل حمل و نقل و سایر تاسیسات گاز طبیعی، انواع گاز و مشتقات آن ها ٣- حفاظت ، نگه داری ، عملیات و بهره برداری از پالایشگاه ها ، خطوط لوله ،مخازن ذخیره سازی ، شبکه های توزیع ، وسایل حمل و نقل و سایر تاسیسات گاز طبیعی، انواع گاز و مشتقات آنها ۴- حمل و نقل ، توزیع و فروش انواع گاز و مشتقات آن ها ۵- صدور انواع گازهای طبیعی و مایع به خارج از کشور یا فروش آن ها به منظور صادرات . ۶- تنظیم و تعیین مقررات مربوط به ایمنی و استانداردهای مصرف . اجراء اهداف و ماموریت های مذکور بخش بسیار عمده ای از استراتژی های دولت در زمینه جایگزین کردن گاز طبیعی به جای سایر فرآورده های میان تقطیر – صیانت از نفت خام – بالا بردن ارزش افروده از مواد هیدرو کربوری و تحقق نیاز های ارزی و کمک موثر در حفاظت از محیط زیست و جلوگیری از تخریب جنگل ها و ایجاد تسهیلات کافی در اشتغال و رفاه جامعه را به دنبال خواهد داشت توضیح مختصر در مورد شرکت ملی گاز ایران و واحدهای مربوطه از نظر نمودار سازمانی شرکت ملی گاز ایران که یکی از چهار شرکت اصلی وزارت نفت می باشد و مدیر عامل آن به عنوان معاونت وزیر نفت مشغول خدمت می باشد تا پایان برنامه دوم توسعه به صورت یک شرکت متمرکز اداره می شد و پالایشگاه ها ، خطوط لوله و گاز های استانی به صورت امور ، منطقه و با وابستگی کامل مالی ، اداری ، و به طور کلی اجرایی اداره می شد . ولی از آغاز برنامه سوم توسعه هرکدام از مناطق و نواحی تابعه شرکت ملی گاز و همچنین نفت به صورت یک شرکت سهامی و سرمایه مشخص که البته ۱۰۰% سهام مربوط به شرکت ملی گاز ایران می باشد و با شخصیت حقوقی مستقل به ثبت رسیدند ، هیات مدیره تشکیل شد و مدیر عاملان شرکت ها معرفی شدند و تا حدودی در نحوه اجرا و تصمیم گیریها مستقل عمل می کنند . · بطور کلی وزارت نفت از چهار معاونت اصلی تشکیل شده که عبارتند از: شرکت ملی نفت ایران National Iranian Oil Company) NIOC) شرکت ملی گاز ایران National Iranian Gas Company) NIGC) شرکت ملی صنایع پتروشیمی (National Petrochemical Company) شرکت ملی پخش فرآورده های نفتی ایران NIOPDC تقسیم بندی و چارت سازمانی شرکت ملی گاز به صورت زیر می باشد: مدیر عامل و معاون وزیر در امور گاز مدیریت برنامه ریزی تلفیقی مدیریت مهندسی و اجرای طرح مدیریت گازرسانی و فروش مدیریت پالایش مدیریت مالی مدیریت امور بین الملل مدیریت بازرگانی مدیریت اداری چهار ردیف اول، مدیریت های اصلی شرکت ملی گاز را تشکیل داده و مابقی مدیریت های خدماتی می باشند که وظیفه آن ها خدمات رسانی به مدیریت های ردیف اول می باشند. علاوه بر مدیریت های ذکر شده، یک سری واحدهای مستقل نیز در زیر مجموعه مدیریت عامل انجام وظیفه می نمایند که عبارتند از: ۱- امور بازرسی و کنترل فنی و ایمنی ۲- ذیحسابی ۳- کمیسیون مناقصات ۴- روابط عمومی ۵- امور سازمان و بهبود روش ها ۶- حراست واحدهای صف: واحدهایی هستند که در جهت پیشبرد یک سازمان به سوی هدفش فعالیت دارند و اداره یک سازمان را به عهده می گیرند. درشرکت ملی گاز واحدهای صف عبارتند از مدیریت عملیات و پالایش و مدیریت گاز رسانی و فروش که واحدهای اجرایی می باشند. واحدهای ستادی: واحدهایی هستند که وظیفه آن ها دادن ایده و خدمات و بطور کلی پشتیبانی از واحدهای صف می باشد. به جز دو واحد ذکر شده در قسمت قبل، کلیه واحدهای دیگر موجود در شرکت گاز جزو واحدهای ستادی محسوب می شوند. مدیریت عملیات (پالایش و انتقال): این مدیریت شامل سه معاونت اصلی و مهم ترین معاونت های شرکت ملی گازمی باشد. چارت سازمانی آن به صورت زیر می باشد : معاونت پالایش ۱.شرکت پالایش گاز بیدبلند ۲٫شرکت پالایش گاز سرخون قشم ۳٫شرکت پالایش گاز شهید هاشمی نژاد ۴٫شرکت پالایش گاز فجر ۵٫شرکت پالایش گاز پارس جنوبی معاونت انتقال ۱.امور خطوط لوله اصفهان ۲٫امور خطوط لوله مرکز و غرب ۳٫امور خطوط لوله شمال وشمال شرق ۴٫امور خطوط لوله شمال و شمال غرب ۵٫امور خطوط لوله فارس معاونت خدمات ۱٫خدمات فنی عملیات ۲٫مخابرات و تله متری ۳٫ماشین آلات سنگین و حمل و نقل ۴٫ماشین آلات ساختمانی خطوط لوله معرفی میدان گاز پارس جنوبی : میدان گازی پارس جنوبی یکی از بزرگترین منابع گازی مستقل جهان به شمار می رود، که برروی خط مرزی مشترک ایران و قطر در خلیج فارس و به فاصله ۱۰۰ کیلومتری ساحل جنوبی ایران قرار دارد. این حوزه گازی عظیم در سال ۱۳۵۴ کشف شد. در سال ۱۳۶۹ با حفر اولین چاه اکتشافی در این میدان و بر اساس نتایج حاصل از لرزه نگاری، وجود گاز مورد تأیید قرار گرفت. این مخزن در لایه ای به ضخامت ۴۵۰ متر در عمق ۳۰۰۰ متری زیر کف دریا و در فاصله ۱۱۰ کیلومتری از ساحل عسلویه قرار دارد و وسعت این میدان ۹۷۰۰ کیلومتر مربع و بخش متعلق به ایران ۳۷۰۰ کیلومتر مربع است. بر اساس آخرین برآوردهای انجام شده، ذخیره در جای این بخش حدود ۱۴ تریلیون متر مکعب معادل ۱۸ درصد کل ذخایر گازی جهان و ۵۰ درصد ذخایر گازی شناخته شده کشور است. همچنین این بخش ازمیدان، دارای ذخیره ای بالغ بر ۱۷ میلیارد بشکه میعانات گازی و ۵ میلیارد بشکه نفت است. با توجه به وسعت میدان، توسعه آن در مراحل مختلف مطابق با برنامه های پنجساله توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران و با هدف تأمین تقاضای رو به رشد گاز طبیعی اعم ازمصارف داخلی در کشور و تزریق آن به میادین نفتی به منظور صیانت از مخازن و همچنین صادرات گاز، دردستور کار شرکت ملی نفت ایران قرار گرفته است. همچنین میعانات گازی، تا زمان راه اندازی واحدهای پتروشیمی که در جوار واحدهای پالایشگاهی در حال احداث است صادر و پس از آن به عنوان خوراک اولیه، تحویل آن واحدها می شود. پیش بینی های جهان حاکی ازگزینش رشدگاز طبیعی به سایر انواع انرژی های دیگر، طی دو دهه اخیر در جهان می باشد. سازگاری این نوع انرژی بامحیط زیست، مهمترین محرک رشد و استفاده سریعتر از گاز طبیعی در دنیاست.اینک رشد فزاینده تقاضا برای گاز طبیعی در جهان از یک سو ونیز ذخائر عظیم گاز طبیعی ایران از دیگرسو ایجاب می کند که ایران در پیامدی فعال با مصرف کنندگان بزرگ گاز به ویژه در آسیا و اروپا بعنوان عرضه کننده مطمئن گاز طبیعی ایفای نقش کند. دسترسی به ذخائر عظیم گاز طبیعی یکی از بزرگترین مزیتهای نسبی ایران میباشد، که این مزیت علاوه بر جلب توجه صادرات گاز طبیعی، ازطریق خطوط لوله یا از طریق تبدیل گاز به انرژی یا GTL و صورتهای نوین دیگر بهترین زمینه را در کشور برای توسعه صنایع انرژی و بویژه این منطقه بیان میکند. به منظور توسعه فعالیتهای مربوط به این میدان، شرکت ملی نفت ایران بر آن شد تا از پیمانکاران داخلی و خارجی با هدف ارتقای سطح دانش و تخصص نیروهای داخلی کشور، انتقال فناوری در تمامی مراحل استفاده کند.طرح خشکی شامل پالایشگاههای گازی ، پتروشیمی ، خطوط لوله انتقال گاز و تأسیسات جانبی و زیر بنایی بوده و طرح های دریایی نیز شامل سکوهای دریایی و خطوط لوله زیر دریا و همچنین عملیات حفاری است. به منظورپشتیبانی ازفعالیتهای این طرح عظیم، یک فرودگاه بین المللی در منطقه احداث شده و طرح های شهرک مسکونی، جاده های ارتباطی، مهار سیلاب، اسکله، تأمین آب و غیره دردست اجرا است. مشخصات طرح توسعه فازهای پارس جنوبی : افزون بر آنچه تاکنون به انجام رسیده قرار داد توسعه و تکمیل فازهای ۹ و ۱۰ و ۱۱ و ۱۲ و همچنین نصب ۴ خط LNG نیز در دستور کار شرکت ملی نفت ایران قرار دارد که با اجرای آنها، گستره تمدن نوین پارس جنوبی به ۴ برابر افزایش خواهد یافت. امروز همه فعالیتها و مراحل مربوط به «فراساحل» درداخل کشور انجام می شود. ساخت سکوها، تولید لوله ها، پوشش دهی آنها و اجرای عملیات لوله گذاری در کف دریا، با استفاده از یک شناور بزرگ ایرانی که کاربری آن تغییر یافته به دست ایرانیان عزیز انجام می شود. از سوی دیگر با رونق صنعت گاز در کشور، به تنوع صادرات نیز دست خواهیم یافت. درآمد ناشی از صدور مایعات گازی برای ۸ مرحله روزانه ۸ میلیون دلار خواهدبود که با تکمیل طرح توسعه میدان گازی پارس جنوبی و افزایش ظرفیت نهایی آن به ۲۸ مرحله و همچنین توسعه تولید و صادرات LNG، کشور از درآمدی در خور توجه برخورد خواهد شد.ارزش این مخزن عظیم ۴۸۰ تا ۷۰۰ میلیارد دلار برآورد میشود. از سال ۱۳۷۴ عملیات تسطیح اراضی و احداث جاده شروع گردید و در منطقه ای به وسعت کیلومترها ۲۸ فاز گازی پالایشگاه تعریف شده است. منبع:انجمن مهندسی شیمی
